Popülist yönetimler ve güç ikiyüzlülüğü yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Yönetici odaklı yönetimler yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

“Ve her kimesneye evladımdan saltanat müyesser ola, karındaşların nizam-ı alem içün katl etmek münasiptir. Ekser ulema dahi tecviz itmiştir.”

Yukarıdaki ifadeler Fatih Sultan Mehmet Han’ın Kanunnamesinde geçiyor. “Evlatlarımdan birine taht nasip olursa, diğer kardeşlerin katledilmesinde bir sakınca yoktur. Alimlerin çoğu da bunu uygun görmektedir.” Bu kanunla Fatih, Türk devletlerinde yüzyıllardır devam eden taht kavgalarına nihai bir çözüm getirmiş oldu?! Dedesi Yıldırım Bayezid’in başlattığı fiili durumu hukuki hâle getirdi de diyebiliriz.

Murad Hüdavendigar’ın Kosova’da şehit olmasından sonra yerine büyük oğlu Yıldırım Bayezid başa geçtiğinde, hâlâ savaş alanında Sırpları kovalamakla ve cihat meydanında at koşturup kılıç sallamakla meşgul Yakup Çelebi’yi hiçbir şeyden haberi yok iken “Gel seni baban çağırıyor.” diye hile ile çadıra sokup hemen orada yayının kirişiyle boğdurdu.[1]

Taht kavgalarında, savaş, isyan gibi olaylar sonucunda galip gelen kişi tahtın sahibi olur. Aslına bakarsanız meşru bir durum. Çünkü ortada bir hak iddiası var ve bunun için mücadele ediliyor. Galip, ödülü alıyor. Ancak kardeş katli pek meşru sayılmaz. Meşru varis, henüz hak iddia etmeyen zavallı kardeşleri, günün birinde tahtı ele geçirebilir endişesiyle, yaşına başına bakmaksızın, katlediyor. İşte Fatih “Taht Oyunlarının” bu yazılı olmayan kuralını yazılı hâle getiriyor. Bu kural “devlet-i ebed müddet” yolunda çok önemli bir karar olarak görülüyor.

Kardeş katli, yasal olarak IV. Mehmet dönemine kadar sürmüş. Kardeşlerin de katledilmeden tahttan uzak tutulması için, bir nevi staj olan sancağa çıkma usulü terk edilerek, sarayda kafeslerde kontrol altında tutulması sağlanmış.

Soyut imparatorluklar

Buradan uzun bir atlama yapıp günümüze doğru gelelim zira konumuz Osmanlı imparatorluğundaki veraset sistemi değil. Bu girizgâhın ne anlamı var o hâlde? Zannediyorum biraz ilerledikçe anlam kazanacaktır.

İmparatorluk yıkılıp, cumhuriyet tesis edildikten sonra hâliyle devleti kimin yöneteceği seçimlerle belirleniyor. Devlet kurumları yeniden şekilleniyor, belli aşamalardan geçtikten sonra siyasi partiler, sivil toplum örgütleri kuruluyor. Tabi bir kurum, bir kuruluş oluşturulduğunda muhakkak bir yönetici ihtiyacı doğuyor. Başlangıçta tüm bu kurum ve kuruluşların başına, o işi en iyi yapabilecek kişiler getiriliyor. Bunu görebilmek için cumhuriyetin ilk yıllarındaki gelişimimize bakmak yeterlidir.

Sonra ne zaman, nasıl oluyorsa bu kurumlar küçük ve soyut birer imparatorluğa dönüşmeye başlıyorlar. Yöneticiler de lafının üstüne laf söylenmez, kararları sorgulanamaz, her şeyin en iyisini, en doğrusunu bilen hükümdarlara dönüşüyorlar. Büyük-küçük, resmî-sivil bütün teşekküller için bu durum geçerlidir. Muhakkak istisnalar oluyor -bu yazıyı okuyorsanız eğer bu istisnalardan birindesiniz- ancak bunlar da genelin içinde saydam bir şekilde, görünmeden varlıklarını sürdürüyorlar.

Mikro padişahlar

Tabii olarak herhangi bir yönetici koltuğu, tahta dönüşmeye başladığında öncelikle o koltukta -özür dilerim tahtta diyecektim- oturan mikro padişah için işler değişmeye başlıyor. Yönettiği kurumun, kuruluşun amaçları bir yana artık bütün amaç, konumun ve koltuğun nasıl korunması gerektiğiyle sınırlanıyor. Padişahların tahtında bütün kardeşlerin gözü varsa, bizim mikro padişahların koltuğunda da fikrini, ülküsünü, amacını paylaştığı, yeri geldiğinde kardeşleri saydığı kişilerin (!) niçin gözü olmasın? Buradan sonra biraz bizim mikro padişahların gözünden seyredelim etrafı.

“Tahta geçmeden önce vezirlik ihsan ettiğim bu arkadaş ne yapmaya çalışıyor acaba? Her görüşmemizde ‘şöyle mi olsa, böyle mi olsa?’. Bu galiba benden sonrasına hazırlanıyor. Ya geleceği parlak, bilgili bir kardeşimiz diye yanımıza aldığımız adamlara ne demeli? Bana sormadan birilerine cevap veriyorlar, yeni fikirlerle geliyorlar. Eski köye yeni âdet! Benden daha iyi mi bilecekler? Kesin bir iş çeviriyorlar. Hadi bunlar genç, bir şeyden anlamazlar, peki bu 40 yıllık arkadaşımıza ne oluyor? ‘Öyle olmaz, böyle olmaz.’ Beni tanımıyor musun? Ben hiç yanlış yapar mıyım? Yoksa senin de mi yerimde gözün var? Acaba bunları birileri mi gönderdi benim yanıma ajanlık yapmak için? Neyse ki bir zamanlar bizimle birlikte yol alan bazı ajanları erken fark edip gönderdik de biraz daha rahatız. Bu dönemi de ajanlardan etkilenmeden atlatırsak ne âlâ… Ama seçim mecburiyeti var. O zaman koltuğa geçmek isteyenleri ne yapacağız? Bu isteklilerin yanlış hareketi, bir açığı varsa kolay. Ya yoksa? Seçim salonuna almayız olur biter. Kaba kuvvet kadar etkili bir yöntem yoktur herhâlde.”

Ne kadar absürt bir bakış açısı değil mi? Evet ama ne yazık ki bir o kadar da gerçek. Bu bakış açısı zamanla tebaaya(!) da tesir ediyor doğal olarak. Böylelikle koltuğu riske atma potansiyeline sahip kişi veya kişiler, tehlike kutsal makama ulaşmadan tebaa tarafından etkisiz hâle getiriliyor. Sosyal medya takipçi sayısı belli bir düzeyin üstünde olan insanlarda da aynı davranış biçimini görmek mümkün. Gerçi bu davranış özelinde, internet ortamında takipçi sayısının da bir önemi yok. Çünkü “kanaat önderliği” payesi bu mecralara üye olduğunuzda otomatik olarak kazanılan bir özellik. Mesela sosyal medyada bir şeylere itiraz eden bazı milliyetçi arkadaşlar, bazı milliyetçi arkadaşlarca “Böyle milliyetçi mi olur?”, “Bu zaten milliyetçilik maskesi takmış ajan.” vs. söylemlerle, üstelik milliyetçilik düşmanlarının cephaneleriyle linç ediliyor. Bu sırada itiraz edilen noktalar ne oluyor dersiniz? Tahmin edeceğiniz üzere gümbürtüye gidiyor. Fikir konusunda haksızsanız, kişinin, konuyla ilgisiz ama genel kabul görmeyen bir söylemini ya da özelliğini bulup saldırabilirsiniz. Ad hominem!

Katli vaciptir!

Soyut imparatorluklarında hüküm sürmeye çalışan mikro padişahlar, gerçek padişahlar kadar şanslı değiller tabi. Çünkü tebaayla muhatap olmak zorundalar hem de onlardan biriymiş gibi… Fikirleri dinlemeleri, istişare etmeleri, gençlere yol göstermeleri, biraz da olsa hesap verebilmeleri gibi sorumluluk isteyen davranışlar sergilemeleri gerekir, en azından öyle görünmeleri. Koltuğa oturduklarında bunları belki gerçekten yaparlar. Gençlerden, çevreden fikirler gelmeye, yapılan bazı şeylere itirazlar yükselmeye başladıkça, bunlar arasından kendisine rakipler çıkacağını düşünerek yukarıda sıraladığımız acayip düşüncelere sürüklenirler. Sonra ne mi olur? Koltuğa olan bağlılıkları giderek artar, temsil ettikleri oluşumun amaçlarından ziyade rakiplerini eleyecek yollar üzerine düşünürler. Onlar için artık herkes rakiptir. Bu rakipleri saf dışı bırakmak için de ne gerekirse yapılmalıdır.

Etki alanı geniş teşekküller olan siyasi partilerde, sendikalarda, meslek örgütlerinde ve bunların il, ilçe gibi en küçük teşkilatlarında da durum böyledir, varlığından iki kişinin haberdar olduğu derneklerde de. İstisnalar kaideyi bozmaz. Yıllarını bir fikre adamış, büyük emekler vermiş kişilere, iftira atmaktan tutun da fiziki saldırılara varana kadar reva görülen bütün davranışların altında, mikro padişahların “Katli vaciptir!” fermanı yatmaktadır.

Fermanın muhatabı kişiler, teşkilattan uzaklaştırılsa bile nihayetinde en büyük zararı yine teşkilatlar görecektir. Bunun böyle olduğu tecrübelerle sabittir ve unutulmamalıdır ki padişahların devri çoktan bitmiştir.

[1] http://www.ahmetagirakca.com.tr/uploads/default/articles/4-Osmanlilarda_Kardes_katli_meselesine_yeni_ve_farkli_bir_yaklasim.pdf

Soyut imparatorluklar, mikro padişahlar yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Mühendis, asıl işi problem çözmek olan kişidir. Toplumun ihtiyaçlarına ve sorunlarına aldığı eğitimle cevap vermeye çalışır. En azından olması gereken budur. Peki Türkiye’de mühendislik gerçekten bu mudur?

Hâlihazırda diplomalı işsiz sayısı almış başını gitmişken salgının da etkisiyle bu sayı içler acısı hâle geldi. Mühendisler de bundan nasibini aldı. Tüm suçu salgına yıkmadan önce istihdam/mezun oranına dikkat edilmeden mantar gibi üniversite açmanın etkisini de göz önünde bulundurmak gerekir.

Eğitim ve iş bulma süreci başka bir yazının konusu olsun. Bu yazımızda mühendisin iş hayatında karşılaştığı sorunlardan bahsedelim. Mühendisin çalışma ortamını sanayiden ayrı düşünemeyiz. Dolayısıyla sanayinin durumuna da değinmek gerekecek.

Acı gerçek işte öğrenilir

Kendisine hedefler koymuş olan her mühendis, yaptığı çoğu işin mühendislikten çok uzak olduğunu görür. İşte bu kocaman bir hayal kırıklığıdır.

Öncelikle yeni mezun bir mühendis güç bela iş bulduktan sonra ne gibi dönemlerden geçiyor, göz atalım. Yeni mezun olmuş ve ilk defa bir iş yeri ortamıyla karşılaşan mühendisin tosladığı ilk duvar artık her şeyi kendi başına öğrenmek ve yapmak zorunda olduğudur. Hele ki iş arkadaşları pek de yardımsever insanlar değilse bunu daha çok hissedecektir. Eğer araştırmayı seviyorsa ve kendi başına öğrenmeyi huy edindiyse bu zorluğu göğüsleyebilir.

Karşısına dikilen ikinci duvar ise aldığı eğitimin asla yetmeyeceği gerçeğidir. İş, işte öğrenilir. Okullar mesleğe dair temel bilgileri öğretir, her iş sahasının inceliklerini içeren dersler elbette veremez. Ama en iyi diye nitelendirilen okullar dahi çağın gerektirdiklerini veremeyecek durumda iken, alınan eğitimin yetersizliği iş hayatında kendini apaçık gösterir. Dahası, eğer taze mühendis iş hayatına kaptırır da kendini geliştirmek için çaba göstermezse aldığı eğitim de yavaş yavaş erimeye başlar.

Ancak biraz daha tecrübe kazandıkça öyle bir gerçekle yüzleşir ki, ki âdeta feleğin tokadını yer. Daha önce tecrübe edindiği acı gerçekler yediği bu tokat karşısında fiske gibi kalır. Mesleğini istemeyerek tercih etse de eğitim hayatında az çok çalışmak istediği alanları belirlemiş ve kendisine küçük/büyük hedefler koymuş olan her mühendis iş hayatında mühendislik yapamadığını, yaptığı çoğu işin mühendislikten çok uzak olduğunu görür. İşte bu kocaman bir hayal kırıklığıdır. Bu durumun en büyük sebebi, genç mühendislerin fazla idealist oluşu değil, çoğu iş yerinin kendini geliştirmeye, çıkardığı ürünü iyileştirmeye veya alanında öncülük edecek ürünler ortaya koymaya kaynak ve zaman ayırmak istememesidir. Çünkü eldeki ürün, para kazandırıyor ve çarkları döndürüyorsa yeterli görülür.

Z kuşağının ikilemi

Sabırsızlık ve statükoculuk ülkenin beyin takımında erozyonun başlıca sebebi oluyor.

Meslek hayatına yeni yeni başlayan Z kuşağı, gözlemlediğim kadarıyla, bunu kırmaya istekli. Ancak karşısına iki engel çıkıyor. İlki değişmeye değil “statüko”ya alışmış olan eski nesil, diğeri ise kuşağın özelliği olan sebatkâr olmaması. Eski nesil, Z kuşağı için aslında pek de yaşlı sayılmaz. Kendisinden 5-10 yaş büyük mühendislerin bile değişime direndiğini görebilir. Ancak, özellikle sanayi için, başarı değişime ayak uydurabilmekten, hatta değişimi yönlendirebilmek ve yönetebilmekten geçer.

Z kuşağı hayatın çok daha hızlı aktığı bir dönemde büyüdüğü için değişimi yakalamakta zorluk çekmiyor. Ancak değişimi yakalamak demek her esen yelin peşine takılmak demek de değildir. Eski neslin başardığı ise fırtınalarda dimdik ayakta durmaktır. En sert fırtınalarda yıkılmadan durmayı ve doğru rüzgârla ilerlemeyi bilen mühendislerle, şirketler ve hatta devletler başarıya ulaşır. Eski nesil değişime direnç gösterdikçe yeni nesil de sabırsızlık edip değişime açık yerlere gitmekte buluyor çareyi. Bu yerler de genellikle yurtdışı olarak görülünce nur topu gibi bir sorununuz oluyor: beyin göçü. Sabırsızlık ve statükoculuk ülkenin beyin takımında erozyonun başlıca sebebi oluyor.

Ya eski nesil mühendisler?

Tecrübeli mühendisi, sırf kıdemi geldi diye yönetici yapmak bu insanın teknik tecrübelerinden faydalanamamak demektir.

Peki, mesleğine yıllarını vermiş, alanında başarılı mühendisler ne gibi sorunlarla karşılaşıyorlar? Aslında tüm sorunların kök sebebi diyebileceğimiz tek bir meseleyle karşılaşıyorlar: kaynak yönetememe. Ülkemiz kaynak yönetiminde sınava girse sınıfta kalır. Kaynak yönetimi, para yönetmek zannedildiği sürece de sınıfta kalmaya devam eder. Hoş, para yönetme konusunda da sınıfı geçemez ya.

Kaynak, hedefe varmak için gereken her türlü insan gücü, enerji, araç-gereç, finansal kaynak, malzeme vs. olarak tanımlanabilir. Ancak ülkemizde para her kapının anahtarı olarak görüldüğü için bu kaynaklar elde edildikten sonra nasıl yönetileceği üzerine fazla düşünülmez. Hâlbuki, özellikle bir ülkenin en büyük zenginliği insandır ve yetiştirmek için bin bir emek harcayıp kaynak ayırdığı insanlardan nasıl faydalanması gerektiğini bilmediği için bu insanları kaybeder. Bu, ülkenin genel gerçeği. Özel sektörden kamu kurumlarına kadar her alanda da aynı durum söz konusu.

Mühendislerde bu, özellikle belli seneyi dolduran mühendisi “yönetici” yapmakla oluyor. Birincisi bu kadar yöneticiye ihtiyaç duyulmayan yerde neden bu kadar çok “yönetici” var? Cevap basit: kariyer planlaması olmadığı için. Bizim kariyer hedeflerimiz hangi sokaktan geçerse geçsin hep yöneticiliğe çıkar. Bu tam bir aptallıktır, en çok da kurumların ve özel sektörün aptallığı. Tecrübeli mühendis ihtiyacı olmamasına rağmen, sırf kıdemi geldi diye yönetici yapmak bu insanın teknik tecrübelerinden faydalanamamak demektir.

Kiminin yere göğe sığdıramadığı, kiminin de yerin dibine soktuğu Batı’nın uygulaması nasıl derseniz tecrübeli mühendisleri yönetici yapmaya sıcak bakmadıklarını söyleyebilirim. Türkiye’de bir kariyer sitesiyle Avrupa genelinde iş ilanı veren bir siteyi kıyasladığımda bu sonucu daha açık görebildim. Türkiye’de mühendis kökenli yönetici ilanı sayısı 10 iken, tüm Avrupa’dan verilen aynı nitelikli ilan sayısı 3’tü. Keza, tanıştığım bir Alman mühendis de Avrupa’da bu tutumun bulunduğunu teyit etti. 70-80 yaşlarında olduğu için yönetici olduğunu düşünmüştüm. Sahada aktif görev yaptığını söyleyince şaşırdım. Sebebini tecrübelerini genç arkadaşlarına aktarmak istemesi olarak açıkladı. Yanında yine kendi yetiştirdiği mühendislerden biri vardı. O da mesleğinin 20. yılındaydı. Kaç nesil mühendis yetiştirdiğini varın siz hesap edin.

Ucuz etin yahnisi

İkincisi ise özel sektörün ucuz işçilik tercih etmesi. Ucuz işçilik bu durumda az deneyimli veya deneyimsiz mühendis oluyor. Evet, belki bir tecrübeli mühendis yerine 2-3 yeni mühendis çalıştırırsınız. Ama yapılan işin katma değeri de o oranda düşer. Yeni mühendisleri, tecrübelilerin yanında yetiştiren şirket ve kurumlar bilgiyi geleceğe aktararak kurum hafızası oluşturur. Kurum hafızası demek yapılan işin bir müddet sonra insanlardan bağımsızlaşması, yeni başlayan çalışanların işi daha hızlı öğrenmesi, tecrübelilerin deneyimlerini daha kolay ve kalıcı şekilde aktarabilmesi ve bu sayede iş hacminin ivmeli artması demektir. Köklü kurum ve kuruluşlara baktığınızda tecrübeye yani bilgiye yatırım yaptıklarını göreceksiniz.

Umuyorum ki, her alanda olduğu gibi, mühendislerin de diplomalı işsiz değil, toplumun sorunlarını bilgi ve becerisiyle çözmeye çalışan saygın birer mühendis olarak toplumun bir parçası olduğu günlere tekrar döneriz.

“Türk mühendislerinin alnında Cumhuriyet’in istikbalini aydınlatan ışık parıldar.” – K. Atatürk

Türkiye’de mühendis olmak yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.