Köylü milletin efendisi midir?

Mustafa Kemal Atatürk’ün, Türkiye Cumhuriyeti’nin ekonomik yapısını,  kamu-özel mülkiyet eksenine oturtma stratejisi, aslında mülkiyeti tabana yaymak amacıyla milletleşme sürecini tamamlamaktı. Toplum kalkınması, köyden ve tarımdan başlayacak, merkez köylerden kentlere doğru sağlam bir ekonomik ve sosyal düzen kurulacaktı. Türk köylüsü, milletin efendisi; Türk Milleti, gerçekten bağımsız ve özgür bir biçimde kendi kendinin efendisi olacaktı!..

“İdeal Cumhuriyet Köyü Projesi”

Modern tarımsal faaliyetler sayesinde, bağımsız temel gıda ve beslenme imkânları yaratılmanın dışında, iç tüketim fazlası tarımsal ürünlerden elde edilecek döviz araçları sanayileşmenin finansmanında kullanılacaktı. Sanayileşme, belirli bölgelerde kutuplaşma yerine ülkenin tamamına yayılacak, bütün sektörlerde meydana gelecek iyileşme ve gelişme sonucunda ülkenin genelinde toplumsal kalkınma modeli gerçekleşecekti. Atatürk’ün “İdeal Cumhuriyet Köyü Projesi”, Türk modernleşmesinin mihenk taşı ve toplumsal kalkınma kaldıracı olarak kullanılmak üzere tasarlanmıştı. Ülkenin topyekûn kalkınmasının başlangıç çizgisi olarak belirlenen bu proje kapsamında, her bölgede merkezi köyler belirlenecek ve buraya yapılacak olan tarım, sağlık ve eğitim yatırımlarından çevredeki köyler de yararlanacaktı. Ülkedeki her çocuğun yeteneğinin ortaya çıkarılmasına imkân sağlayacak olan yatılı bölge okullarında, temel dersler yanında, modern tarımla ilgili teorik ve uygulamalı dersler olacaktı. Ayrıca, imparatorluğun devşirme ve dönme yöneticileri tarafından, kamu mülkiyetindeki büyük arazilerin yerel türedi zenginlere satılmasıyla bozulan toprak düzeni, öncelikle Toprak ve Tarım Reformu ile yeniden köylü ve çiftçilerin hizmetine sunulacaktı. Böylece, uzun yıllar süren savaş yıllarında kaybedilen insan ve ekonomik kaynaklar, hızla yeniden hayat bulmaya başlayacaktı.

Amaç Toplumsal Kalkınmaydı

Toplumsal kalkınma modeli ile sağlam bir ekonomik ve sosyal yapıya kavuşmak amacıyla tarım kesimini güçlendirmek suretiyle köy kalkınmasına ayrı bir önem verilmişti. Kalkınmış köyler, kalkınmış ve sanayileşmiş kentleri harekete geçirir; verimli ve gelişmiş kent ekonomileri ise ülkede sağlam bir toplumsal gelişmenin önünü açar diye düşünülmüştü. Köylü ve çiftçilerin, başkalarına ve siyasetçilere bağımlı olmadan ürettikleri nitelikli ürünlerinin iç ve dış pazarlarda satılmasıyla elde edecekleri kazançları, güçlü bir sivil toplum ve millet olmanın anahtar kavramıydı.

Millet Sektörü ve Mülkiyetin Topluma Yayılması

Osmanlının devşirme ve dönme yöneticilerinden kalan yüksek aşırı dış borçlardan dolayı çok büyük toprak kayıpları yaşamış olan Türk Milleti’nin sanayileşmesi için gerekli olan finansman kaynakları da, tüketim fazlası tarım ürünlerinin ihracatından elde edilecek olan dövizler aracılığıyla karşılanacaktı. Söz gelimi, Nazilli Basma Fabrikasının finansmanı bölgedeki narenciye ürünlerinin ihracatından kazanılan paralarla karşılanmıştı. Bu örnek fabrika, çalışanların lojman, sağlık, eğitim ve kültür amaçlı sosyal tesisleriyle birlikte, bir süre sonra başta çalışanlar olmak üzere yöre halkına yapılacak hisse satışlarıyla tam anlamıyla bir “millet sektörü” projesi olarak tasarlanmıştı. Toplumsal kalkınma, tarımdan sanayiye milli kaynak aktarırken; sanayileşme ve kentleşme öz kaynaklarla karşılanacaktı.  Toplum, orta sınıflaşmaya kavuşacak, ulusal bütünleşmenin yolu açılacak ve yönetim yapısı da yabancı tahakkümlere karşı daha dayanıklı olacaktı.

Tarihsel süreç içinde, Türk nüfusun hem üretim ve ekonomik güç kaynağı, hem de Türk töresinin ve kültürünün taşıyıcı ana ekseni köy kökenli nüfus olmuştur. Atatürk’ün topyekûn milli kalkınma stratejisinin esasını, öncelikle Türk köylüsünü modern tarımsal üretim gücüne kavuşturmak, sonra da dalga dalga köyden kentlere doğru sanayileşmeyi geliştirmekti. Böylece, Türk ekonomisinin temel ekseni tarıma (modern sanayileşme ve kentleşmenin hareket noktası köy kalkınmasına) dayandırılırken; kulluk kültürüne alıştırılmış Türk köylüsünün ise eğitim yoluyla vatandaş olma bilincine yükseltilmesi amaçlanmıştı. Toplumsal kalkınma modeli sayesinde Türk Milleti, ‘harici’ ve ‘dahili’ her türlü yıkıcı müdahalelere karşı dayanıklı olacaklardı. Atatürk, Türk varlığına ve yurduna yöneltilecek harici ve dahili saldırılara karşı, Türk Milleti’nin toplumsal dayanıklılığı için öncelikle köylü, çiftçi, işçi ve diğer emekçi insanların, bağımsız gelir kaynaklarına sahip olmalarını sağlayıcı bir düzen kurmak istemişti.

Atatürk Türkiye’sinden Batı Pragmatizmine Teslimiyet

Atatürk’e göre, milli bağımsızlık ve özgürlüğün sürdürülmesi için askeri zaferlerin, mutlaka ekonomik bağımsızlıkla pekiştirilmesi şarttı. Binlerce yıllık Türk Yurdunu, başka türlü Türklerin vatanı olarak korumak mümkün olmazdı!… Toplumsal kalkınma, köyden ve tarım sektöründen başlar, modern kentler ve sanayileşme ile ivme kazanır; Türkiye, güçlü bir sivil toplum olma konusunda da bütün sömürülen toplumlara rol model olabilirdi. Ancak, Atatürk’ün ölümünden sonra onun kurduğu bütün kurumlar gibi başlattığı birçok proje, ya amacından saptırıldı ya da sonlandırılarak etkisiz hale getirildi. Söz gelimi, merkezi köyler veya cumhuriyet köy projeleri hayata geçirilemedi. Tarım ve Toprak Reformu ile birlikte modern tarımsal faaliyetler bir türlü gerçekleştirilemedi. Dış borçlanmaya dayalı ve tüketime dönük gösteriş yatırımları ve montaj sanayii ile yapay bir sanayileşme görüntüsü yaratıldı. Kısmi bir sanayileşme politikası sonucunda, sadece belirli bölgelerde (Kocaeli-Çorlu, Manisa-İzmir ve Adana -Mersin hatları arasında) sanayi kuruluşları yığışmaya başladı.

1970’li yıllardaki, CHP’nin Köy Kentler ve MHP’nin Tarım Kentleri adlarıyla sloganlaştırdıkları bu kavramlar ciddi birer proje aşamasına gelmeden, milliyetçi ve bağımsız Türkiye özlemleri, kısa sürede terörize edilerek önceden planlandığı anlaşılan darbenin bahanesine dönüştürüldü.  12 Eylül 1980’den sonra ise Atatürk’ün toplumsal kalkınma modeli ve yarım kalmış bütün projeleriyle ilgili çalışmalar, sağlı-sollu siyasi partilerin yönetici kadroları tarafından hiçbir surette gündeme gelmedi ya da getirilmedi. 12 Eylül 1980 sonrası ekonomi yönetimi, toplum kalkınması yerine, kamu yöneticilerinin kasıtlı tercihleri doğrultusunda bölgesel kalkınmayı esas aldı. Belirli illeri merkez alan sanayileşme teşvikleri ve yatırımları sonucunda, kısa sürede ülke içinde çok büyük iç göçler oluştu. Köyler ve kasabalardaki aktif nüfus, önce en yakınlarındaki kentlere, oradan da sanayileşme kutupları oluşturan bölgelerdeki ve kıyılardaki büyük kentlere doğru çok büyük nüfus hareketleri meydana geldi. Kentler, üretim, istihdam ve ekonomik konut yapımıyla ilgili alt yapı oluşturulmadan lüks ve gösterişli inşaatlar dönemi başlatıldı. İnşaat sektörünün kayıt dışı finansmana alıştırılması, mafyacılık, yolsuzluk ve rüşvet gibi hukuk ve ahlak dışı eylemleri sıradanlaştırdı.

12 Eylül Sonrası Türkiye Siyaseti ve Ekonomisi Bir Hoş!…

12 Eylül sonrasında, darbenin şiddetli şoku atlatıldıktan sonra, neredeyse her şeyin içinin boşaltılmış ya da ‘başkalaşmış’ olduğu anlaşıldı. Türkiye siyasetçilerinin fizikleri aynı ama ‘kimyalarında’ bir boşluk ve hoşluk (!) vardı. Türk ekonomisi, Adam Smith’in dediği piyasanın ‘gizli eli’ dışında, başkaca gizli ellerin eline mi geçmişti? Birer üretim ve çiftçilik yerleri olarak köyler, neden daha üretken ve verimli olacakları tarımsal destek programlarıyla desteklenmedi?  Neden, köy ve kırsal alan nüfusunu çekmek üzere, tamamen fason üretim, tüketim ve eğlence sektörüne dayalı kent ekonomileri dayatıldı? Toplumsal kalkınma kalkanı arkasında tedrici bir modern kentleşmeye zaman bırakılmaması nedeniyle hızlıca ve yerleşik kent kültürü, kitlesel iç göçler yoluyla türedi bir popüler kültüre boğduruldu? Çiftçilikle geçinen insanların, sanayileşme işaretleri veren bazı kentlere doğru zamansız nüfus akınının, müteahhitlik hizmetlerine ve rant ekonomisine olan katkısı ne kadardı? Küresel kapitalizm, dağınık ve az nüfuslu köy ve kırsal nüfusun kitleler halinde büyük kentlerin varoşlarına doluşmalarından, pazarlama ve satış imkânları olarak ne kadar avantajlar sağladı?

            Köylerdeki insanlar, geleneksel ve milli kültür kodlarının korunması bağlamında birbirlerini sosyal denetime tabi tutarken, kentlerdeki gayri milli popüler kültürün kitlesel malzemeleri haline nasıl geldiler? Köy ve küçük kent kökenli nüfusun, kentlerin kenar mahallelerinde kendilerinin birer gecekondu kültürünün malzemesi haline gelmelerinden en çok kimler yararlanmış oldu? Ayrıca, toplumsal kalkınma modeli kapsamında, kentlerde sanayileşme ve istihdam imkânları oluşturulmadan adeta kentlere doğru sürüklenircesine göç eden bu insanların, yeni geldikleri yerde ekonomik olarak yoksul, sosyal statü olarak ezik bir psikoloji ile yaşamaya bırakılması daha önceden ön görülmüş müydü?

Neden Muhafazakâr Siyaset Güçlendirildi?

            Toplumsal kalkınma ve gelişimi çerçevesinde zaten var olması gereken kentleşme sürecinin kitleselleştirilmesi, köklerinden ve geleneksel ilişkilerden kopan kentlerin yeni sakinlerinin, cemaat ve tarikatlara yönelimlerini hızlandırmış oldu.  Köy ve kır alanlarda tarımsal faaliyetler yaparak, kendi tüketim ihtiyaçlarını piyasadaki arz-talep ilişkisine girmeden karşılayan insanlar, kentlerde tamamen tüketici konumunda oldular. Dışarıdan gelen göç dalgalarının da etkisiyle ekonomideki toplam talep toplam arzdan fazla olunca, diğer etkenlerle birlikte enflasyon kontrolden çıktı. Kendi köylerindeki hayat şartları çerçevesinde kimseye muhtaç olmadan yaşamakta olan insanlar kentlerde yoksulluk yaşamaya başladılar. Bu yoksul halk kesimi, popülist siyasal İslamcı ve milliyetçi görünümlü siyaset anlayışı doğrultusunda sosyal yardımlara bağımlı hale getirildiler. Bu durum, demokratik rekabetin ve döngünün uygar ülkelerdeki gibi işleyişine ket vurdu.

Sonuç olarak, Atatürk’ün başlattığı toplumsal kalkınma projesinin saptırılması ve batılı pragmatizme teslim olunması, yöneticilerin yönetim iradesinin ve toplumsal dayanıklılığın zayıflamasına yol açmıştır. Bir millet hayatı için çok kısa bir süre sayılan 70 yıllık zaman diliminde, sağlıksız ve dengesiz bir iç göç dalgasıyla kentler yaşanmaz hale geldi. Toplumsal sorunları çözme kapasitesi düşük yönetici sınıf yüzünden ülkenin aşırı borçlandırılması nedeniyle küresel güçlerin tahakkümü ne kadar gizlense de apaçık ortadadır. Yöneticiler, ‘ensar- muhacir’ muhabbeti ile sanki kendileri de isteyerek tercih ediyorlarmış gibi görünseler de, şimdilik on milyona yakın vasıfsız sığınmacılar ülkede düzensiz bir biçimde yığışmayı sürdürüyor. Vatanımızın, önümüzdeki yıllar itibarıyla ne kadar düzensiz göçlere sahne olacağı da henüz tam olarak bilinmemektedir.

Çözüm, toplumsal kalkınma modelini güncelleyerek yeniden hayata geçirmek; milli kimliği güçlendirmek ve toplumsal dayanıklılığı yükseltmektir.