Ekonomik ve açılım görünüşlü sosyal krizler ortasında boğuluyoruz. İyi yönetilmediğimiz açık. Niçin iyi yönetilmediğimiz de açık. Ortalama insan kalitesi itibariyle iyi değiliz. Meslekî ehliyet ve liyakatten öte bir arızamız var: İnsan namuskârlığı bakımından düşkün bir toplum hâline geldik. İyilerimizi dışlayan negatif seleksiyon böyle zemin buldu. İşini iyi yapanı köşeye sıkıştıran kötülük sistemleşir hâle geldi. Bunu göreceğiz.

İyilerin ve iyiliklerin öne çıkmasına fırsat verilmese de iyilerin iyi kalma ve iyiliği yeşertme gayreti de durdurulamaz bir güç. Türk toplumunda bu cevher var. Çepeçevre sarılmış, yasaklarla kuşatılmış olsa da imkânsız hudutlarında bile kendini gösteren bir cevher bu. Toprak bulamazsa kayalarda açan çiçekler iyiliğin mucizeli devamını müjdeliyor. Burdur’da düzenlenen “Bilim İnsanı ve Mütefekkir Ethem Ruhi Fığlalı Sempozyumu” böyle bir örnekti.

İLİM MERKEZİ BURDUR’UN SON BÜYÜKLERİ

Burdur, Ethem Ruhi Hoca’nın çok bağlı olduğu memleketidir. Bu bakımdan çok yakışmıştır. Zor bir faaliyettir. Gidince anladık ki 23 kişinin konuşacağı büyük bir organizasyonu düzenlemenin sıkıntılarını aşmak kolay olmamıştır. Üniversite ve vilayet devrede değildir. Bazı masrafları belediye üstlenmiştir. Salonun üniversiteden alınması da bir tuhaf iştir. Hocaların Hocası için düzenlenen ilmî toplantının sahibi “Türkeli Gençlik Topluluğu”dur. Gençler var olsunlar.  Hocaları Veli Atmaca ve Ebru Koçak, Sönmez Kutlu ile beraber sempozyumun mimarlarıdır ve her türlü takdirin üzerinde alkışlanacak isimlerdir.

Türk ilahiyatçılığının yaşayan iki büyük ismi de Burdurludur. Mehmet Sait Hatipoğlu için geçen yıl yapılan sempozyumda da benzer durumlar yaşanmış. İyi tarafı şu ki düzenleyiciler yılmadan hocalarına ve alanlarına saygının gereğini yerine getirmişler. Vefa duygusunu bilene-öğretene saygı da iyiliktendir. Kayalarda bile böyle çiçeklenir.

GÖZ VE GÖNÜL KAMAŞTIRICI BİR PROFİL

Ethem Ruhi Fığlalı, erbabına göre mezhepler tarihinin en önemli uzmanıdır. Verdiği eserler aşılamamıştır. Her biri yeni bilgi ve dikkatlerle bilim âlemine sunulmuştur. Hocanın hocalığını devam ettirecek muazzam, yol gösterici eserlerdir.

Hoca’dan geleceğe kalacak sadece eserleri değildir. Belki en büyük eserleri, getirdiği, yaydığı ilim ve düşünce anlayışı ile yetiştirdiği insanlardır. Salgın döneminde kaybettiğimiz Hasan Onat ve Sönmez Kutlu yetiştirdiklerindendir.  Bu bilginlerin özelliği, hocalarıyla aynı yolda, bilgi ezbercisi ve nakilcisi olmamalarıdır. Düşünen, durmadan arayan ve fikir söyleyen, yorumlayan aydınlar olmalarıdır.

Ethem Ruhi Hoca’nın bu özelliğini Burdur’da sempozyumda konuşan akademisyenlerin bir kısmında gördüm. Diğerleri de konuları Hoca ve eseri olduğu için doğrudan veya dolaylı düşünür tarafına temas ettiler. Sempozyumun başlığına “mütefekkir” kavramının konması önemliydi.

“MÜTEFEKKİR” ENDER YETİŞİR

Sönmez Kutlu’nun sadece ilmî düşünceyi düşünerek bu kavramı başlığa çıkarmadığından eminim. O biliyor ki Ethem Ruhi Fığlalı tam manasıyla bir entelektüeldir. Topluma ve hayata bakışı, değerlendirişi ve söz söyleyişi o derinliktedir. Yaşayışı da öyledir. Memleketin kalburüstü aydınlarıyla dostluk ederek 88 yaşına gelmiştir. Sözü sohbeti dinlenenler arasında sözü önde ve önce dinlenenlerdendir. Burada bilgiden öte değerler vardır. Bilgiyi canlandıran ve kendisinin süzgecinden geçirerek sunan bir entelektüel seviye vardır. Görgüyle taçlanmış bir akıl ve yaşayışı sulayan bir gönül vardır.

Bunlar kolay edinilecek değerler değildir. Hevesin ve hevesi aşan yerleşmiş merakın aşk seviyesine çıkmasıyla mümkün olabilir. Çok yönlü gayreti gerektirir. Çileli yoldur. Çilesi, bu değerleri edinmenin zorluğuna ilaveten insan hâlleriyle muhatap olmaktır. Kıskançlıktan başlayan ve kötülük yavrulamalarıyla devam eden kötü ruh hâllerinin salvoları bitmez. Bunlara dayanacak bir ruh olgunluğu ve irade sağlamlığı her yiğitte bulunmaz.

YOLUNDA DÜZ GİDEN

Ethem Ruhi Fığlalı, bu tür mücadelelerin de galibidir. “Galibi” demem anlatmak içindir. Yoksa onların dili ve hâliyle karşılık vermeyecek olgunluktadır. Bilir ki “Meydâna düşen kurtulamaz seng-i kazâdan”. Bu kadar yumuşatmakla mesele anlaşılmayabilir. Açmak gerekir: Akademyada, özellikle din alanının akademisyenlerinde bu tür ruh arazları çok görülür. Hoca, onlara takılıp kalmanın, olumsuzluğa kapı aralamanın insanı çürüteceğini erken anlamıştır.  Yolunda devam eder. İş yapmaya, eser vermeye ve insan yetiştirmeye odaklanır.

İdareciliğinin temel ilkelerinden biri yine bu iş odaklı olumlu bakıştır. Dekanlığında, Rektör yardımcılığında ve nihayet kurucu rektör olduğu Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi’nde yan yollara, dedikoduya, çatışmaya, kavgaya meyletmemiştir. Sempozyumda konuşan bürokratlarından, öğrencilerinden, hocalardan bunları da dinledik.

Severek konuşanlar arasında ben de sevgiyle-saygıyla konuştum. Sempozyum kitabı çıktığında, Ethem Ruhi Fığlalı’yı az bildiğimiz yönleriyle tanıyacağımızı biliyorum.  Bunu dedirten faaliyeti düzenleyenleri alkışlıyorum. Hocaların Hocası Ethem Ruhi Hoca’ya, eşleri müstesna karakter Semiha Hanım’la beraber sağlık ve âfiyet diliyorum.

Bilinecek Aydın Örneği Ethem Ruhi Fığlalı yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Bazı konularda korku var; mahalle baskısı had safhada.

Geçen hafta Sayın Akşener, “Şeriat İslam’dır.” demiş. Kıyamet koptu. Nasıl kıyamet? Siyasal İslamcı kesimden pek ses çıkmadı. Çünkü Akşener onlardan değildi ve söylediğinin doğru mu yanlış mı olduğunun önemi yoktu. Aynı sebepten, söylediklerinin lehlerine olmasının bile önemi yoktu. Sonuçta onlar, “Es-sükût hayrül min el dırdır.” deyip sustular. 

Karşı mahalle küplere bindi. Susmadılar. Konuştular, yazdılar. Fakat bindikleri küplerden “Hayır şeriat İslam değildir.” veya “Evet şeriat İslam’dır.” gibi sesler çıkmıyordu. Söyledikleri şundan ibaretti: Şeriat olsa sen parti kuramazsın. Şeriat olsa sen başı açık gezemezsin. Şeriat olsa hırsızların eli kesilir. Şeriat olsa 9 yaşında, 6 yaşında kızlar kocaya verilir. Şeriat olsa sen babanın mirasından yarım pay alırdın.

Hasan Onat Hoca’ya rahmet

Bu patırtıyı şöyle özetleyebiliriz: Şeriat berbat bir şeydir. Amma herhâlde İslam berbat bir şey değildir. Onun için biz şeriata vuralım. Dolayısıyla sana vuralım. Yoksa İslam da mı berbat bir şeydir? Ama böyle dersek siyaseten yanlış olur… 

Bir Allah’ın kulunun, iddianın kendisini “Şeriat İslam’dır” sözünü ele aldığını hatırlamıyorum. 

Sonra aklıma rahmetli Prof. Dr. Hasan Onat hoca geldi. Genç yaşta kaybettiğimiz bu güzel insanla bu konuda bir hatıram, bir anekdotum var. Onun Millî Düşünce Merkezi’ndeki bir konuşmasından sonra olmalı, ayaküstü sohbetimizde, bir cümleye başlar gibi olmuştum: “Şeriat…” dedim. Arkasını getirmeme izin vermedi, “Din değildir.”i yapıştırdı. Sohbetimiz devam etti ama geçmiş gün, konuyu hatırlamıyorum. 

Evet, Prof. Onat “Şeriat din değildir.” derdi. O hâlde “Şeriat İslam’dır.” da yanlıştır. Hiç kusura bakmayın, bu konuda ben Sayın Akşener’i değil, rahmetli Hasan Onat’ı dinlerim. 

Arap topraklarında Roma hukuku

Niyetim “Şeriat nedir?”i tartışmak değil. Ne şeriat denilen yapıdaki aşikâr Roma Taşra Hukuku unsurlarını ne de Mecelle’nin, “Ezmanın tagayyürü ile ahkâmın tebeddülü inkâr edilemez.” hükmünü tekrar edeceğim. Şeriat İslam’sa, ahkâm tebeddül eylerse İslam da mı tebeddül ediyor? 

Niyetim bilenlerin sessizliğine işaret etmek. Niye sessizler dersiniz? Çünkü şeriat dindir diyenleri tenkit etmek siyaseten doğru bir hareket değildir. Siyasal İslamcılar üstünüze çullanır ve kim bilir başınıza neler gelir. 

Hadi böyle bırakmayayım. Şu Roma Hukuku işini biraz açayım; yoksa ben de dayak yerim.  Danimarkalı tarihçi, Oxford, Cambridge ve Princeton gibi ünlü İslam bilimleri merkezlerinde hocalık yapmış, mütevveffa (2015) Patricia Crone’un “Tanrı’nın Kanunu” kitabını okumuştum (God’s Rule: Government and Islam – Six Centuries of Medieval Islamic Political Thought, Columbia University Press, 2004). Crone, kitapta şeriatta bir konuyu, köle hukukunu inceliyordu. Köle hukuku karmaşık bir konu; kölenin mirasından, kölenin işlediği suçtan sahibinin sorumluluğuna kadar öyle kolay olmayan yönleri var. Crone, açık bir sonuca işaret ediyor. Şeriattaki köle hukuku, Roma’nın Taşra Hukuku’na dayanıyor.

Şeriat din de İslâm da değildir 

Ee? Şeriatın köle hukuku Roma Taşra Hukuku’na dayanıyorsa ne olacak? Hiçbir şey olmayacak. İslam’dan önce İslam’ın doğduğu bölgede Bizans ve Sasani etkisi hüküm sürüyordu ve insanların törelerini, kanunlarını o etkiler altında inşa etmeleri kadar normal bir şey yoktu. Fakat bir sonuç daha var: Şeriat denilen kurallar, yasaklar, zorunluklar mecmuası, satır satır İslam’dan çıkmadı. Şeriat İslam’dan önce de vardı. İslam’dan sonra da; dine aykırı olmamak kaydıyla, coğrafyadan coğrafyaya, devletten devlete, millî kültürden millî kültüre değişti. Dolayısıyla Onat Hoca’nın dediği gibi şeriat din değildir; şeriat İslam da değildir. 

Değerli ilahiyatçılarımız. Siz bunları biliyorsunuz. Belki de İslam ilahiyatının zirve merkezleri Türkiye’nin ilahiyat fakülteleridir. Hiç olmazsa Profesör Fazlur Rahman bu fikirdedir. O hâlde toplumdaki yanlış anlamaları, polemiksiz, sadece bilime dayanarak düzeltme vazifesi de sizlere düşmez mi?

Şeriat dindir; şeriat İslam’dır konusu sizin aydınlatma görev alanınıza giren önemli bir konudur ama buna benzer daha birçok yalan yanlış iddia ortada dolanıp duruyor. Bu meselelerin mahallelere bırakılması doğruların anlatılmaması, dine de siyasete de millete de yarar sağlamaz. Buyurun: Şu anda bayağı bir kalabalık, hırsızların elinin kesilmesinin, köle ve cariye edinmenin, 6-9 yaşında çocukların evlendirilmesinin İslam olduğunu zannediyor. Rahat mısınız?

Öbür mahalleye not: İlahiyat fakülteleri sizin sandığınız gibi yobazlık merkezleri değildir. Yobazların en hazzetmediği yerlerin başında bu fakülteler gelir. Oralara hâkim olmak için ellerinden geleni yaparlar. 

Not: Yazımı yazdıktan sonra dostlarım bana Prof. Dr. İsrafil Balcı’nın konuşmasını işaret etti:

Görevini hakkıyla yapan bir bilim insanı. Dinleyiniz. 

Sizin mahallede şeriat İslam mıdır? yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

İbrahim Maraş Cumhuriyet gazetesine bir röportaj verdi. Bu röportaj  “Prof. Dr. İbrahim Maraş, Türkiye’deki cemaat gerçeğini ortaya koydu: Tarikatlar holdingleşti” başlığıyla yayımlandı. Maraş, röportajında önemli noktalara dikkat çekti.

İbrahim Maraş, İlahiyat ve tarikatların bağlantısı ile ilgili olarak, “Mevcut dini yapılar, kendilerini tarikat olarak tanıtıyorlar ama söz ve eylemleri farklı. Kendilerini mezhep gibi, siyasi hareket gibi hatta ilahiyatlara rakip gibi davranıyorlar. Bir yandan açtıkları medreselerde eğitim yaptırıyorlar, diğer taraftan buralarda yetiştirdiklerini, dışarıdan aldıkları diplomalarla hoca olarak üniversitelere girmeye çalışıyorlar. Arapçayı öğretiyorlar, dışarıdan okulları bitirtiyorlar, ilahiyat diplomasını almaları da kolaylaştırılıyor. İşte bu şekilde İlahiyatları ele geçirmeye çalışıyorlar.” dedi.

Bu durumu akılsız İlahiyat projesi olarak adlandıran Maraş, şöyle açıkladı: “İlahiyatları ve toplumsal dini algıyı dönüştürme düşüncesine ben akılsız İlahiyat projesi diyorum. Felsefe, sosyoloji gibi derslerin temizlenerek yerine modern hayattan uzak, kafalarında kurdukları değişime tamamen kapalı olan geçmiş bilgilerin tekrarı olan bir eğitimi savunuyorlar. Tam bir Talibancı zihniyete doğru evrilme düşüncesi bu.”

İlahiyat Fakültelerinin İslami İlimler Fakültesi olarak değiştirilmesinin nedenini de şu sözlerle dile getirdi: “İlahiyat fakültesi idi tümünün ismi. Bunları İslami İlimlere dönüştürelim, denildi. Başta masum gibi geliyor ama yapılmak istenen şu; biz Aristo’dan beri tüm bilimlerle ilgili nesnel, tümel bir anlayış sergileyen alana ilahiyat diyoruz. İlahiyat bu anlamda metafizik demek. Burada bütün sosyal bilimlerin perspektifi verilmeye çalışılıyor. İslami ilimler denilince ise klasik anlamda, şu andaki Arap ülkelerindeki Şeriat Fakültelerinde olduğu gibi teolojik bir eğitim yapıyorsunuz. Hatta Teoloji yani Kelam ilmine bile, kısmen akılcı olduğu için yeterince yer vermiyorsunuz. Aklı dışlayarak ve sadece ayet ve hadisi literal ve zamanüstü yaparak, hatta Arap örfünü dikkate alarak okuyorsunuz. Farabileri, Maturidileri, İbn Sinaları ve Birunileri yetiştiren medrese değil bu. O eski medrese, işte bugünkü İlahiyat Fakülteleri aslında. Osmanlı’nın da kurtulmaya çalıştığı kokuşmuş bir medrese ve din algısını bize dayatıyorlar.”

Medrese tarzı eğitimin yerleşmesi ile ilgili şunları söyledi: “Bu yapılan medreseleştirmedir. Ama Türkiye’de ciddi bir ilahiyat birikimi oluştu. Bu nedenle medrese zihniyetinin bütünüyle hâkim olacağını düşünmüyorum. Ayrıca siyaset bunlara alan açmazsa hiçbir şey yapamazlar.” Ayrıca bu duruma hocaların, İlahiyatlarda yetişenlerin ve halkımızın önemli bir kısmının sağduyusunun direnç göstereceğini söyleyerek  şöyle ekledi: “İnsanlar, ‘sağlıklı bilgi nedir’i ayırt edebiliyorlar artık. Ama yine de ciddi bir kavga olacak. Osmanlı’dan daha büyük bir mektep medrese çatışması olacak.”

Laik devletin tarikatlarla ilgili yapması gerekenleri şöyle açıkladı: “Tevhid-i Tedrisat güvencesine aldığı din eğitimine bu grupların engel olmasına izin vermeyecek. Bunların halkı kene gibi sömürmesinin önüne geçecek. Devlet içinde bunlara yer açmayacak. Söz sahibi etmeyecek. Bunlar vakıfsa vakıf dernekse dernek olacaklar. Şeffaflaşacaklar.”

İmam hatipler üzerinden kamplaşmaya ilişkin şunları dile getirdi: “İmam hatiplere yönelik özel bir kayırmacılık, hatta maddi destek var. Meselâ aynı kampüs içinde iki okuldan imam hatip olanına her türlü yardım yapılıyor. Diğerine yapılmıyor. Bu yardımlar da bazen devlet adına bazen dini gruplar üzerinden yapılıyor. Bunu görenler bu okullardan soğuyor. Ayrıca, bunlar çocuklar arasında da halk arasında da kamplaşmaya yol açacak şeyler.”

İmam hatiplerde ateizm, deizm artması ile ilgili olarak, “Bilimi, neden sonuç ilişkisini göz ardı edip ‘Her şey Allah’tan’ derseniz, çocuk veya genç buna elbette inanmaz. Bu anlayış diğer dinlerde bile arkaik kaldı, bizde aktifleştirilmeye çalışılıyor. Günümüzde Türkiye’ye selefi gruplardan özel bir ilgi var. Eğer biz bu gençlerimize sahip çıkamazsak çocukların iki yolları var. Ya deizm ve ateizme kayacaklar, dine karşı tarafsız kalacaklar, ya da IŞID, el-Kaide gibi radikal dini gruplara veya bunların Türkiye versiyonlarına katılacaklar.” dedi.

Tarikatların radikalleşmesi konusunda ise şunları belirtti: “Türkiye’de, biraz önce bahsettiğimiz, İlahiyatların İslami ilimlere çevrilmesi, Türkiye’den Arap ülkelerine öğrenci gönderilmesi, göçmenler, sığınmacılar vb. sebeplerle önümüzdeki yıllarda karşımıza Taliban tipli anlayışlar ortaya çıkacak. Meselâ kadınların eğitimi konusunda Taliban’ın gerekçelerinin benzerleri son zamanlarda ülkemizde çok sık zikredilir oldu: Karma eğitime karşı çıkılması, kadınların her fakültede okumamaları gerektiği, fakülte müfredatlarının şeriat dışı olması vb. Akılsız İlahiyat projesi dediğim tam da bu işte. Bazı İlahiyatlarda kız erkek sınıfları ayrıldı ve hatta kantinlerin bile ayrılması konuşuldu. Türkiye’de korunması gereken makul bir din anlayışı var. Bunun için de önce İlahiyatları güçlendirmemiz gerek. Şu an basında ilahiyatçıların konuşabileceği bir ortam yok. Televizyonlarda dini tartışma programlarına yönelik gizli bir yasak var. Ama tarikatların her şeyi var ve harıl harıl propaganda yapılıyor.”

Röportajın tamamını okumak için tıklayınız.

Prof. Dr. İbrahim Maraş, Millî Düşünce Merkezi 561. Bilgi Şöleni’nde “Türkiye’de Tasavvuf ve Tarikatlar” başlıklı canlı yayınımızın konuğu olacaktır. M. Esad Kıraç’ın moderatörlüğündeki program, 19 Ocak Çarşamba günü saat 20.00’de Millî Düşünce Merkezi’nin Facebook sayfası ve YouTube kanalından canlı olarak yayımlanacaktır.

Cumhuriyet Gazetesinin İbrahim Maraş Röportajı yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.