Sosyal medyada, kaybolup iade edilen cüzdanlarla ilgili bir grafik gördüm. Bir deney tasarlamışlar. Sözde kaybolmuş şu kadar cüzdanı izlemişler. Kaçının iyiliksever insanlarca sahiplerine iade edildiğini, kaçından bir daha haber alınamadığını takip etmişler. İlgi çekici. Deney, birçok ülkede tekrarlanıp ülkeler arasındaki iade oranları değiştikçe, daha da ilgi çekici hâle geliyor.

Hemen okuyucularımla paylaşayım dedim ama sosyal medya bu. Her gördüğüne inanmayacaksın ve her şeyi tekrar tekrar kontrol edeceksin. Öyle de yaptım… İyi ki yapmışım. Fikir epey eski. Kayıp mektup deneyiyle başlamış. Sonra sokağa bırakılan 100 – 200 cüzdan… Derken, birkaç üniversiteden bilim adamının birlikte yürüttüğü, gerçekten büyük ve dünya çapında bir deneye dönüşmüş.

17 000 “kayıp” cüzdan

Sayılar etkileyici. Dünyanın 40 ülkesinde, 355 şehirde 17 000 cüzdan unutulmuş/ düşürülmüş. Bu sözde unutma/ düşürme şöyle işliyor: Banka, sinema, tiyatro, kütüphane, karakol, müze, postane, otel gibi tercihen bir resepsiyonu ve sorumlusu olan kurumlara giriliyor. Kayıp cüzdan oradaki şahsa uzatılıyor, “Bunu yandaki sokakta, yerde buldum. Ben turistim, hemen gitmem gerekiyor, vaktim yok. Siz lütfen gereğini yapar mısınız?” denilip çıkılıyor. Araştırmacılar bazı sorunlarla da karşılaşmış. Biri Kenya’da şüpheli davranış gerekçesiyle göz altına alınmış. Cüzdan dolu valizler gümrüklerde zaman zaman sıkıntı yaratmış.

Cüzdanlar, şeffaf kartvizit kabı şeklinde. Açmak gerekmeden içindekiler görünüyor. Her birinde sözde sahibinin adı ve e-posta adresi yazılı birkaç kartvizit ve yerel dilde bir alışveriş listesi var. Bundan sonra cüzdanlar çeşitleniyor. Bir kısmında sadece kartvizit ve liste var. Bazılarında 13 dolar civarında yerel para. Demek bugün olsa Türkiye’dekilerde 500 – 600 TL civarında bir nakit var. Bazılarında da bir ev anahtarı. Cüzdanların “sahipleri” ile temas etmenin tek yolu e-posta. Her cüzdanın içindeki kartvizitte farklı bir e-posta adresi var. Dolayısıyla hangi cins cüzdanın “iade” edileceği de kayda geçiyor.

İçinde para olan cüzdanlar mı, boş cüzdanlar mı daha çok iade ediliyor? Sizin tahmininiz nedir?

Para mı özsaygı mı?

Birkaç yüz kişiye bu soru sorulmuş. Çeşitli kurumlardan üstün başarılı 279 ekonomiste de… Uzmanlar da uzman olmayanlar da içinde para bulunan cüzdanların daha sık alıkonacağını tahmin etmiş. Öyle ya, paralı cüzdanı tutmak insanların menfaatine daha uygun. Gerçekte gözlenen bunun tam tersi. Boş cüzdanlarda iade oranı, paralılardan daha düşük. Üç ülkede, ABD, İngiltere ve Polonya’da içinde 100 dolar, yani bugünkü kurla yaklaşık 4200 TL bulunan cüzdanlar da deneye dâhil edilmiş. İade oranları bir daha artmış. 40 ülkeden 38’inde içinde para bulunan cüzdanların iade sıklığı tereddüde mahal bırakmayacak derecede yüksek. İki ülkede, Şili ve Peru’da, istatistik anlam verilemeyecek kadar birbirine yakın.

Birkaç yazımda şikâyet ettiğim husus burada da kendini gösteriyor. “Beşerî bilimler” ki ekonomi beşerî bilimlerin en çok ilgi görenlerindendir, maalesef iyi tahmin yapamıyor; ki tahmin, bilimin varlık sebeplerinden en kuvvetlisidir. Psikologlardan tahmin yapmaları istenmemiş. Muhtemelen onlara sorulsaydı onlar da yanılacaktı. Fakat sonuç ortaya çıktıktan sonra psikologlar pek güzel izah etmiş: İçinde para bulunan cüzdanları alanlar, kendilerine hırsız gözüyle bakmaktan çekindikleri için cüzdanları sıklıkla iade ettiler. Parayı tutmaları hâlinde kaybedecekleri öz saygı, kazanacakları paradan daha değerli gelmiş. Makul görünüyor. Fakat olanı izah etmek olacağı tahmin etmekten her zaman daha kolay bir spordur.

2019 yılında tamamlanan bu deney, Gallup firmasının her yıl tekrarladığı dünya mutluluk anketinin de dayanak noktalarından biri olmuş. 2025 anketinde, yardımın vereni de alanı da daha mutlu ettiği, dürüst toplumların fertlerinin daha mutlu olduğu uzun uzun anlatılmış.

Dürüstlüğün neresindeyiz?

Şimdi gelelim ülkelerin medeni dürüstlük veya “sivil dürüstlük” performanslarına. Tepede en dürüst, yani cüzdanların en çoğunu iade eden toplumlar yer alıyor. Toplam 40 ülkeden en dürüst 10 veya en dürüst dörtte bir şunlar:

1) İsviçre, 2) Norveç, 3) Hollanda, 4) Danimarka, 5) İsveç, 6) Polonya, 7) Çek Cumhuriyeti, 8) Yeni Zelanda, 9) Almanya ve 10) Fransa.

En alt 10 ülke, en alt dörtte bir de şöyle:

31) Türkiye, 32) Gana, 33) Endonezya, 34) Birleşik Arap Emirlikleri, 35) Malezya, 36) Kenya, 37) Kazakistan, 38) Peru, 39) Fas ve 40) Çin.

Bizden daha iyi puan alan, Müslümanların çoğunlukta olduğu ülke yok.

Deneyin popüler anlatımını ABD National Public Radio sitesinde hem metin hem ses hâlinde bulabilirsiniz: https://bit.ly/cuzdan-npr Çalışmanın bilim adabına uygun yayımı da Science dergisinde yapılmış: https://bit.ly/cuzdan-science .

Umarım birileri kızmaz. Moral bozucu ama… Vallahi ben demedim, onlar dedi!

Kayıp cüzdanlarla dürüstlük olimpiyatı yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Karikatür sanatı birkaç çizgi, birkaç cümle ile hatta çoğunlukla sözsüz kitaplar dolusu anlatım yapan muhteşem bir sanat dalıdır. Bir karikatür gördüğüm yerde mutlaka ilgilenir yorumlamaya çalışırım.

Birkaç ay önce gördüğüm karikatür de bana daha önce okuyup bir yere koyduğum bir makaleyi hatırlattı. Karikatürde, dedesi ile matematik dersi çalışan küçük bir çocuk yaptığı işlemi anlatmaktadır: 2020’den 1923’ü çıkardım. 97 kaldı, cumhuriyetin yaşını buldum dede. Dede; tamam şimdi de ondan 18’i çıkar.

Sanatçı yaşadığımız son 18 seneyi cumhuriyetten sayma diyordu ki, bana Osmanlı döneminin sıvış yıllarına ilişkin makaleyi hatırlatan da bu idi.

Teknoloji sağolsun, bilgisayar Doç. Dr. Halil Sahillioğlu’nun ‘’Sıvış Yılı Buhranları’’ makalesini buldu. Makalenin incelediği konu, Osmanlı döneminde kullanılan takvim ve buna bağlı olarak ortaya çıkan sorun ve buhranlardı.

Konu kısaca şu şekilde özetlenebilir: Osmanlı Devletinde de önceki müslüman devletlerinde olduğu gibi, ağırlıklı olarak ay yılını esas alan Hicrî takvim kullanılmakta idi. Devlet masrafları-ödemeleri bu takvime göre yapılmaktadır. Mesela 1400’lü yıllardan başlayarak Devletin en önemli ödemesi-masrafı hâline gelen yeniçeri ulufeleri-mevacip-üçer aylık dönemler itibarıyla dört defa ödenmekte idi. Sorun şurada idi ki, ay takvimi 354 gün çekmektedir ve güneş yılına göre 11 gün kısadır. Yani ödemeleri her sene 11 gün önceden yapmak gerekmektedir. Bu 11 günlük fark, 33 senede 1 seneye varmaktadır.

Oysa ekonomi tarıma bağlıdır ve ürünlerin hasadı vergilerin toplanması döngüsü güneş yılına göre cereyan etmektedir. Ürünleri her sene 11 gün önceden hasat mümkün olmadığı gibi, ekonominin diğer sektörlerinde de mevsimin müsait olması-nakliyecilikte, madencilikte, gümrük gelirlerinde vb. gerekmektedir.

Bu, giderlerin ay yılına göre yapılırken, gelirlerin güneş yılına göre toplanması gibi bir sonuç doğurmaktadır. Sonuçta, güneş yılına göre ay yılı hesabıyla her yıl ödenen 11 günlük fazlalık birikimli olarak 33 yılda, bir gelir yılı bütçesine karşılık iki gider yılı bütçesi yapmak gibi bir durumla karşılaşılmakta ya da 33. ay yılı gelirsiz kalmaktadır.

Maliye ile ilgilenenlerin, bu durumu uyumlaştırmak için aldıkları ilk tedbir, o ay yılını tashih etmek, daha doğrusu yaşanmamış bir yıl olarak atlamaktır.

İşte atlanılan bu yıl sıvış yılı olarak adlandırılmıştır.

Makale yazarı H.Sahillioğlu, konunun bidayetten beri bilindiği ve tashihlerin yapılageldiğini, 76. sayfa dipnotunda da, Abbasi döneminde, Hicrî 208 (miladi 823), Hicrî 241 (m.855), Hicrî 247 (m.887) yıllarının sıvış yılı olarak tashih edildiğini, yani atlandığını belirtmektedir.

Osmanlı dönemine ilişkin olarak da, Hicrî sıvış yılı 852 (miladi 1448)yılından, Hicrî 1121 (miladi 1710) yılına kadar olan dönemdeki sıvış yılları listelenmiş ve bu yıllarda –veya yakın dönemlerinde- oluşan buhranlar incelenmiştir.

Zaten makalenin ana tezi, takvim uyumsuzluğu nedeniyle ortaya çıkan gelir gider farkının, daha doğrusu gelirsiz kalan sıvış yıllarının mali buhranlara neden olduğu, bunun yeniçeri isyanlarından başlamak üzere iktisadi ve içtimai alanlara sirayet ederek derinleştiğidir. Buçuktepe isyanından başlamak üzere ortaya çıkan buhranlarda, özellikle geciken-ödenemeyen mevaciplerin tetikleyici rol oynadığını belirtmektedir. (Daha önceki devirlerde sükut etmiş müslüman devletlerde de sıvış yılları etkisinin muhakkak olduğunu, o devletlerin sükut sebeblerinin bu açıdan da incelenebileciğini ayrıca not etmektedir.)

Eğer daha önceden tedbir alınmamışsa-hazine de gelir fazlası yaratarak hazırlıklı olmak, 7-8 yılda bir 4 ödeme yerine 5 ödeme yaparak gün birikmesinden doğacak farkı izale etmek vb. idarenin yapacağı, yaptığı uygulamalar şöyledir:

Vergilere zam yapmak,

Yeni vergiler koymak,

Borçlanmaya gitmek,

Parayı tağşiş etmek,

Piyasadaki parayı toplayıp yeniden darp etmek (Genellikle padişah değişiminde piyasadaki para toplanıp yeniden basılıyor olmakla birlikte sıkıntı olduğunda da bu işleme başvurulmaktadır. II. Mehmet döneminde hem devalüasyon yapıldığı gibi 4 kere de yeniden basım yapılmıştır. Bu işlem sırasında para saklayan olmasın diye arayıcılar çıkarılmaktadır. Yeniden basımda %15 masraf alınmaktadır.)

Bunların dışında yapılan mukataa satışlarına zam yapmak(tefavüt uygulaması)gibi bir munzam gelir uygulaması da vardır ancak, yıl tashihi gibi amaca ulaşmaktan uzak tedbirlerdir.

Yazar, söylenen bu uygulamaları sıvış yılları itibarıyla izlemekte ve ortaya çıkardığı buhranlar konusunda önemli örnekler vermektedir. Mevaciplerini almak hususunda huzursuz olan yeniçeri, Selim ayaklanmasını desteklemiş ve II. Beyazit tahttan feragat etmiştir. Sultan Selim Mısır seferine çıkarken ikrazata gitmiş, Mısırın fethi mali olarak rahatlık sağlamış ancak mali buhran Mısırda şiddetlenmiştir. Bütçe açıklarının çoğalması üzerine sadarete getirilen Rüstem Paşanın çok fazla vergi toplaması sonucu çiftçi yığınları şehirlere akın etmeye ya da eşkıyalığa başlamıştır.

Bu vesair şekillerde sıvış yılları ödemelerinin yarattığı mali buhranlar ve bunun iktisadi ve içtimai alana yansıması bütün dönemler itibarıyla sürmüştür ve yazar bunları sıvış yılları perspektifinden değerlendirmektedir.

Hicrî takvim uygulaması, Tanzimattan sonra rumi takvim uygulanmış olmakla birlikte Cumhuriyete kadar sürmüştür. Cumhuriyet Devrimleri kapsamında 1 Ocak 1926’dan itibaren miladi takvime geçilmiş ve bu suretle bütçe gelir-gider yılı eşit hâle getirilmiştir ki bunun zarureti açıktır.

Yukarıda belirtilen uygulamalar ne yazıkki bu gün de yabancısı olmadığımız uygulamardır. Gene yüksek vergiler, köylü nüfusun şehirlere yığılması ve tarımın terk edilmesi, harcamalarda savurganlık, borçlanmalar…Toplum hayatımızı esir almış durumdadır. Bu durumun yaratacağı sonuçları görme açısından kendi tarihimizden alacağımız çok ders var görünmektedir

Cumhuriyeti reklam arası sayan zihniyetin aksine, Cumhuriyetin tashih edilmesi zaruri hâle gelmiş sıvış yılları içinde yaşıyor gibiyiz.

Tez zamanda olması umudunu taşıyorum.

Cumhuriyetin sıvış yılları(mı)? yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.