İki kardeş ve müttefik ülke arasında, hangi sebeple ortaya çıkmış olursa olsun, bir gerginliğin uzamasına izin verilmemeliydi. Çünkü Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ilişkiler, günlük siyasi tartışmaların, geçici anlaşmazlıkların ve sosyal medyada yürütülen karşılıklı polemiklerin çok ötesinde tarihî bir zemine sahiptir. Bu ilişkilerin temelinde ortak tarih, kültür, dil, kader ve millet bilinci vardır.

Erdoğan’ın Bakü ziyareti, yalnızca 8 Kasım Zafer Günü kutlamalarına katılmakla sınırlı bir diplomatik temas olarak değerlendirilmemelidir. Bu ziyaret, iki ülke arasında son dönemde oluşan soğukluğun giderilmesi, karşılıklı güvenin yeniden pekiştirilmesi ve kardeşlik ilişkilerinin geleceğe taşınması bakımından güçlü bir siyasi irade ortaya koymuştur.

Cumhurbaşkanı Erdoğan ile Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in ortak açıklamalarında verdikleri mesajlar da bu iradenin açık göstergesidir.

Erdoğan, iki ülke arasındaki ittifakın ebedî olduğunu vurgulayarak hiçbir gücün Türkiye-Azerbaycan kardeşliğini bozamayacağını ifade etti.

Aliyev ise Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ilişkilerin yalnızca iki devlet arasındaki diplomatik ilişkilerden ibaret olmadığını, bu bağın sarsılmaz bir kardeşlik ve stratejik müttefiklik temelinde yükseldiğini bir kez daha ortaya koydu.

Eminim ki liderler basına kapalı görüşmelerinde, gerginliğe yol açan konuları da en ince ayrıntısına kadar ele almışlardır.

Liderlerin açıklamalarındaki bu güçlü kardeşlik vurgusu, aynı zamanda önemli bir mesaj taşıyor: Türkiye ile Azerbaycan’ın arasını açmak isteyenlere bu fırsat verilmeyecektir.

Nitekim Erdoğan’ın hiçbir gücün ittifakı bozamayacağı yönündeki sözleri üzerinde özellikle durulmalıdır. Çünkü bu kardeşliğin zayıflamasından çıkar sağlayacak çevreler yalnızca iki ülkenin dışında değil, ne yazık ki her iki ülkenin içinde de bulunmaktadır. Sosyal medya üzerinden yürütülen kışkırtıcı kampanyalar, maksatlı yorumlar ve iki ülkenin kamuoyunu karşı karşıya getirmeye yönelik girişimler bunun örnekleridir.

Elbette Türkiye’nin Azerbaycan’a, Azerbaycan’ın da Türkiye’ye yönelik her türlü eleştiriyi düşmanlık olarak değerlendirmesi doğru değildir. Kardeşlik, her konuda aynı düşünmek değil; farklılıkları karşılıklı anlayış ve güven içerisinde yönetebilmektir. İki bağımsız devletin zaman zaman farklı değerlendirmeler yapması doğaldır. Önemli olan, bu farklılıkların ortak stratejik çıkarları ve tarihî kardeşlik bağını zedelemesine izin vermemektir.

Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ilişkilerin geleceği, yalnızca iki cumhurbaşkanının kişisel dostluğuna bırakılmayacak kadar önemlidir. Bu nedenle liderler düzeyinde ortaya konulan siyasi iradenin, devlet kurumları ve ilgili bütün mekanizmalar tarafından desteklenmesi gerekiyor.

Bundan sonra benzer krizlerin yaşanmaması için iki ülke arasında diplomatik temasların, dışişleri ve güvenlik kurumları arasındaki istişarelerin, stratejik iletişim ve ortak bilgilendirme mekanizmalarının güçlendirilmesi şarttır. Özellikle kamuoyunu yanlış yönlendiren dezenformasyon ve provokasyonlara karşı ortak hareket edilmeli, sorunlar sosyal medya tartışmalarına dönüşmeden doğrudan ve zamanında çözülmelidir.

Erdoğan’ın Bakü ziyareti bu bakımdan önemli bir başlangıçtır. Şimdi sıra, bu siyasi iradeyi kalıcı bir iş birliği sistemine dönüştürmektedir.

Unutulmamalıdır ki Türkiye ile Azerbaycan arasındaki kardeşlik, iki liderin bir araya gelmesiyle kurulmuş geçici bir siyasi yakınlık değildir. Bu bağ, tarihin, coğrafyanın ve ortak millet bilincinin ürünüdür. Hiçbir dış güç, hiçbir siyasi hesap ve hiçbir provokatif girişim bu gerçeği değiştiremez.

Türkiye ve Azerbaycan’ın birbirine ihtiyacı var. Türk dünyasının da güçlü bir Türkiye-Azerbaycan ittifakına ihtiyacı var. Bu kardeşliği korumak yalnızca Ankara’nın ve Bakü’nün değil, bütün Türk dünyasının ortak sorumluluğudur.

Erdoğan’ın Bakü ziyareti: Kardeşliği pekiştirecek güçlü bir adım yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Ermeniler Azerbaycan’dan toprak talep ediyor. Azerbaycan topraklarına saldırıyor, Azerbaycan Türklerinin yaşadığı köylerde insanları katlediyor, Karabağ bölgesinde yaşayan Türkleri göçe zorluyordu.

Ermenilerin bu toprak talepleri ve etnik arındırmaya yönelik saldırıları 1988 yılında Azerbaycan’da halk hareketleri ile protesto edilmeye başlanıyordu.

Sovyetler Birliği Komünist Partisi’nin Ermeni saldırılarını durdurma yolunda adım atmaması Azerbaycan’daki bağımsızlık hareketlerini de hızlandırıyordu.

Ermenistan’dan ve Yukarı Karabağ’dan zorla göçe zorlanan çok sayıda Azerbaycan Türkü’nün Bakü ve Sumgayıt şehirlerine gelmesi durumu daha da keskinleştiriyordu.

16 Ocak 1990’da Sovyet birliklerinin şehre girmesini engellemek amacıyla Bakü girişlerine ve Rus askerlerinin bulunduğu üslerin kapılarında barikatlar kurulmaya ve Sovyetler Birliği ile Ermenistan’ı protesto mitinglerine başlanıyordu.

18 Ocak’ta Azerbaycan’ın başkent dışındaki 11 bölgesinde de mitingler ve grevler başlatılıyordu.

Azerbaycan Türkü, Ermenistan’ın toprak iddialarından vazgeçmesini, Bakü’deki Sovyet birliklerinin, Azerbaycan Türklerinin etnik arındırmaya maruz bırakıldığı Yukarı Karabağ ile Ermenistan arasındaki bölgeye yerleştirilmesini istiyordu.

Azerbaycan Türkü’nün haksızlığa, işkencelere, tecavüzlere, katliamlara,etnik arındırmaya büyük halk kitleleriyle başkaldırışı Sovyetler Birliği ve Ermenistan’ı çok rahatsız ediyordu.

1990 yılı Ocak ayının 19’unu 20’sine bağlayan gece Bakü’de kızılca kıyamet kopuyordu. Sovyetler Birliği Bakü’yü işgal hareketine girişiyordu.

Karayoluyla 3 koldan ve deniz yoluyla 35 bin kişilik ağır silahlarla donatılmış Alfa birlikleri, DTK-a adlı özel imha birlikleri ile Moskova yönetimi Azerbaycan’ın başkentini işgale yelteniyordu. İşgal operasyonunun adı UDAR’dı. T-72,T-80 ve BMP-3 tankları Bakü’de Azadlık Meydanı ve 20 Yanvar meydanını kuşatıyordu.

Yatağından fırlayan Azerbaycan Türkü, başta o günden sonra 20 Yanvar adı verilen 11’nci Kızıl ordu ve Azadlık Meydanı olmak üzere Bakü’nün bütün meydanlarında ve Azerbaycan Komünist Partisi Merkez binası önünde toplanır.

İşgal birliklerinin üzerine bedeniyle yürür, tek silahı yüreğidir.. Yüreğiyle vuruşur tanklara ve zırhlı,özel yetiştirilmiş imha birliklerine karşı…

Tarihe 20 Yanvar, Kanlı Ocak, Gara Yanvar olarak geçen o gece yüzlerce insan öldürülüyordu Bakü sokaklarında ve meydanlarında…

87 yaşındaki Babayeva Süreyya Latif Kızı’ndan, 15 yaşındaki Hüseyinov Neriman Veli Oğlu’na kadar açıklanan resmi rakama göre 132 can Azerbaycan’ın bağımsızlığı uğruna o gece toprağa düşer. Binlercesi yaralanır. Ölenlerin sayısı daha fazladır ancak 150 ‘den fazla olarak açıklanması o günkü Sovyet Anayasa’sına göre devlet başkanının değişmesini gerektirdiğinden sayı 132 olarak açıklanır.

Vatanını canından aziz bilen, bedenini siper ederek Azerbaycan Türkü’nün bağımsızlık yolunu açan vatanperver insanlar Şehitler Hıyabanı’na defnedilir….

Onlar ölümden korkmadılar, ölümün üzerine yürüdüler, öleceklerini bile bile…. Onlar için vatan,millet,özgürlük her şeyden önemliydi….

Şehit anları her bayramda her 20 Ocak’ta her fırsatta ellerinde karanfiller,Şehitler Hıyabanı’nda evlatlarının mezarlarının başında duadadırlar.

Dikilir şehit mezarlarına anaların endişeli, heyecanlı,ıstıraplı bakışları…

Rahmetle anıyoruz vatanı için toprağa düşen bütün şehitleri…

1991 yılının 18 Eylül’ünde Azerbaycan bağımsızlığını ilan ederek 20 Ocak 1990’da şehit olan evlatlarının ruhunu az da olsa şad etti.

35 yıl sonra Ermeni işgali altındaki topraklarını da kurtaran Azerbaycan’ın yiğit evlatları şehitlerin ruhunu tam şad etti.

Ne moskofu, nede moskofun 20 Yanvar (ocak) 1990 da yaptığı zulmü unutmayacağız. O gece tanklarıyla, toplarıyla gelip vurdular, öldürdüler, yaktılar, yıktılar. Fakat yok edemediler. Aksine yeniden dirilişe vesile oldular. 20 yanvar 1990 tarihi; dünyanın gözü önünde, işgalci Rus Ordu’sunun, Azerbaycan Türklerine yaptığı zulmün ve katliamın tarihidir. Bu kara günde, günahsız sivil halkımız kurşuna dizildi ve tankların altında can verdi. 20 yanvar 1990 tarihi, kara ve matemli bir gün olmasina rağmen, bir o kadar da Türk’ün şan ve şeref günüdür. 20 yanvar şehitlerimizin, gazilerimizin kanlarıyla, milli ülkülerimizin zirve yapıp, Azerbaycan’ın bağımsızlık ve İstiklal yolundaki temelinin atılış günüdür. 20 yanvar “Turan ülkesinin” önemli km taşlarından birinin daha döşendiği gündür. Bu kutlu yolda can veren şehitlerimizi rahmetle, gazilerimizi şükranla yad ediyorum…

20 Yanvar yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

“2019 yılında yaşananlardan sonra ortaya çıkan CAATSA meselesi bizim için büyük bir sıkıntı. Şu anda almayı beklediğimiz F-35 ve Kaan’ın motorları var. ABD Kongresi’nde bekletiliyor ve lisansları durmuş durumda. Onların lisanslarının hayata geçirilmesi ve motorların gelmesi lazım ki Kaan’ların üretimi başlayabilsin.”

İşte Hakan Fidan’ın bu söyledikleri ortalığı da kafaları da karıştırdı. Fidan’ın bu sözleri doğal olarak muhalefet partilerinin “Hani motor da yerli ve millîydi?” soruları ve eleştirilerine yol açtı.

Bunun üzerine 28 Eylül gece saatlerinde Savunma Sanayii Başkanı Haluk Görgün X hesabından “Hem yerli motor hem de KAAN projelerinin belirlenen takvim doğrultusunda emin şekilde” ilerlediğini yazdı.

Bunun üzerine kafalar iyice karıştı. Kim doğru söylüyor? Yerli ve millî uçak üretilemeyecek mi?

Öncelikle şunu söylemek istiyorum Dışişleri Bakanı Fidan da Savunma Sanayii Başkanı Görgün de doğruyu söylüyor.

Nasıl mı?

Kısaca anlatayım:

Kaan proje kurgusunda ABD’den alınacak motor ile ilk uçaklar üretilecek. Bu süreçte yerli motorun üretilmesi de tamamlanacak. Planlama baştan beri böyleydi. Bu basına da böyle anlatıldı.

ABD’den motor alımıyla ilgili bir süreç var. ABD’den savunma sanayi alanında 100 milyon doların üzerinde satış olduğu zaman Kongre’den ihraç onayı alınıyor.

Kaan’ın prototipleri için 10 adet F-110 motor ABD’den zamanında teslim alındı. Bu alım 100 milyon doların altında olduğu için Kongre’den ihraç onayına gerek olmadan 2017 yılında ihracat lisansları alınarak Türkiye’ye teslim edildi.

Kaan’ın motoru GE F110. Şuan F-16 uçaklarında kullanılan motor. Hürjet’in motorundan daha güçlü bir motor. Kaan için bu motorun seçilmesinin sebeplerinden biri de F-16 motoru olması ve Türkiye’deki F-16’larda kullanılıyor olması. Türkiye’de olduğu için ülkemiz bu motorların bakım ve onarım kabiliyetine de sahip.

Şu anda üretimi devam eden Kaan’lar bu alınan 10 motor ile devam ediyor. Yani üretimin durması gibi bir durum yaşanmıyor.

TUSAŞ’ta üretilen bir diğer uçak Hürjet’in motoru ise GE (General Electric) F404.

Bu motor ABD’nin F-18 uçağında çift motor konfigürasyonunda kullanılıyor. Kore’de üretilen Hürrjet tipi bir uçak var onda ve Hindistan’ın ürettiği bir uçakta kullanılıyor. Ayrıca Amerika-Boeing’in yeni bir Hürjet tipi uçak geliştirme projesi var onda da kullanılıyor.

Hürjet’te kullanılan bu motor da ABD’den alınıyor. Alınmaya devam edecek. Hürjet’in motorunun alımında herhangi bir sıkıntı yok.

Kaan’ın motoru GE F110 alımında süreç devam ediyor. Alınacak motorların bedeli 100 milyon doları aştığı için Kongre’den ihraç onayı bekleniyor.

Dışişleri Bakanı Hakan Fidan da ileride yaşanabilecek bu riski belirtti. Aslında yeni bir şey söylemedi ama sanki yeni bir şey söylemiş gibi algılandı. Ama Hakan Fidan gibi istihbaratçı bir insanın söylediklerine dikkat etmesi gerekirdi. Çünkü Fidan’ın şu sözüydü kafaları karıştıran: “Onların lisanslarının hayata geçirilmesi ve motorların gelmesi lazım ki Kaan’ların üretimi başlayabilsin.”

Kaan’ın prototipi üretildi ve uçuruldu. Hakan Fidan yukarıdaki cümleyi: “Onların lisanslarının hayata geçirilmesi ve motorların gelmesi lazım ki KAAN’ların seri üretimi başlayabilsin.” şeklinde söyleseydi kafa karışıklığına yol açmayacaktı.

Gelelim yerli motor konusuna:

Kaan’da kullanılacak yerli motor çalışmaları tüm hızıyla devam ediyor. 2032 yılında yerli motorun üretimi tamamlanmış olacak. Hürjet için yerli motor şu an için çok elzem değil. Ama Hürjet için de yerli motor çalışmaları başladı.

Kaan için yerli motoru beklemeden uçak yapma kararı, ihraç lisansı riskine rağmen doğru bir karar. Böylece motor üretimini beklerken uçak tasarım ve geliştirilmesinde ciddi bir ilerleme sağlanıyor ve yerli motor tasarımında da önemli girdiler elde ediliyor.

ABD gibi emperyalist ülkelerin engellemeleri geçmişte olduğu gibi şimdide oluyor gelecekte de olacaktır. Bu engelleme çabalarının bizi kamçılaması gerekiyor. Nitekim kamçılıyor da. İkinci Karabağ Savaşında Azerbaycan’ın Türkiye’den satın alıp kullandığı SİHA’lardaki kameralar bir Kanada firmasının üretimiydi. Kanada firması Karabağ Savaşı’nda kullanıldı diye Türkiye’ye bu kameraların satışını durdurmuştu. Bunun üzerine ASELSAN çalışmalarını hızlandırdı ve Kanada firmasının ürettiği kameralardan daha kaliteli kamera üretti. Şu an ASELSAN’ın ürettiği bu kameralar İHA ve SİHA’larda kullanılıyor. Kanada firması da şu an Türkiye’ye tekrar kamera satabilmek için lobi faaliyeti ile meşgül.

Savunma Sanayindeki gelişmeler biz Türklerin millî meselesidir. Bu konu muhalefet edilecek bir konu değil. Türkiye’de muhalif partiler ve kişiler dahil herkesin bu konuya destek olması gerekiyor. Tabii yetkililerin de sağlıklı ve gerçek bilgileri kamuoyuna zamanında duyurması, medyanın da doğru bilgileri halka anlatması gerekiyor.

Son söz devlet yetkililerine: söylediğiniz bir kelimenin bile ne anlama geldiğini bilerek konuşun. Ağzınızdan çıkacak bir yanlış ya da eksik kelimeye KAAN açıklamasında olduğu gibi yanlış anlam yüklenebiliyor.

Dünyanın içinde bulunduğu çalkantı içinde savunma sanayi her türlü polemikten uzak tutulmalıdır.

Kaan üretilemeyecek mi? yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Batı Trakya Türk Cumhuriyeti

30 Mayıs 1913’te imzalanan Londra Antlaşması sonrası Trakya’dan Osmanlı Ordusu’nun çekilmesini kabul etmeyen birlikler Osmanlı devleti ile tüm bağlarını kopararak 12 Eylül 1913’te Batı Trakya Türk Cumhuriyeti adıyla bağımsız bir devlet kurduklarını dünyaya ilan ettiler. Bu devlet 1918’de güneybatı Kafkasya’daki Türk Cumhuriyetinden 5 sene önce, Türkiye’den ise 10 yıl önce cumhuriyet rejimini benimseyen ilk Türk devleti olarak tarihe geçti.
Osmanlı devleti Bulgaristan’la İstanbul antlaşmasını imzalayarak Batı Trakya’nın Bulgaristan’a ilhakını onaylamak zorunda kaldı. Batı Trakya Türk Cumhuriyetine ise 25 Ekim 1913 tarihine kadar bölgeyi Bulgarlara teslim etmeleri için süre tanındı. 55 gün varlığını sürdüren bu devletin toprakları İstanbul’dan gelen Albay Cemal Beyin gözetiminde Bulgar kuvvetlerine teslim edildi.

Kırım Demokratik Cumhuriyeti

9 Aralık 1917’de Bahçesaray’da açılışını yapan Kırım Tatar Millî Kurultayında, 26 Aralık 1917 tarihinde oylanıp kabul edilen Kanun-i Esasî (Anayasa) ile birlikte Kırım Ahalî Cumhuriyeti (Kırım Demokratik Cumhuriyeti) esası da kabul ve ilân edilmiş oldu.
Bolşeviklerin, Kırım’da hücuma başlamaları ve 27 Ocak 1918’de hükûmetin makamının bulunduğu Akmescit’i işgal etmeleri üzerine Kırım Tatar Millî Hükûmeti, Kırım’a dair maksatlarını gerçekleştiremedi. Hükûmet reisi Numan Çelebi Cihan, Bolşevikler tarafından şehit edildi.

Iğdır Millî Cumhuriyeti

Osmanlı Devleti ve Bolşevik Rusya’nın resmî olarak tanıdığı Mavera-i Kafkasya Cumhuriyeti Meclisi tarafından Başkenti Melekli olan, Ali Ekber Tufan’ın kurduğu Iğdır Millî Cumhuriyeti. 1917’de patlak veren Rus İhtilali, Iğdır ve çevresinde bir otorite boşluğu yarattı. Bu boşluktan dolayı Türkler ve Ermeniler anlaşarak Meleklili Ali Ekber Tufan başkanlığında 5 Ermeni ve 5 Türk’ten oluşan Iğdır İcra Komitesini 10 Mayıs 1917’de kurdular. Ermenilerin Mart 1918’de Bakü’ye saldırması üzerine baş gösteren anlaşmazlıklardan ötürü Ermeniler komiteden istifa etti. Resmî olarak tanınmış ilk Türk Cumhuriyeti olan Iğdır Cumhuriyeti 14 Kasım 1920’de dağıldı.

Kars İslam Cumhuriyeti

Mondros Ateşkes Antlaşması sonunda ‘Elviye-i Selase’ dışarıda kalınca 5 Kasım 1918’de Kars İslam Şurası kurulur. Cenub-ı Garbi Kafkas Hükümet-i Muvakkate-i Milliyesi veya Güneybatı Kafkas Geçici Millî Hükûmeti de denir.
Merkezi Kars olan Kars İslam Cumhuriyeti, Batum, Ahıska, Ahılkelek, Artvin, Ardahan, Acara, Posof, Çıldır, Göle, Oltu, Karakurt, Sarıkamış, Karapınar, Kağızman, Kulp, Iğdır, Serdarabat, Aralık, Nuraşen, Nahcivan, Culfa ve Orduabat gibi yerleri kapsamaktaydı.
İngilizler 13 Nisan 1919’da Kars’ı işgal ederek parlamentoyu dağıttılar.

Azerbaycan Cumhuriyeti

Türk ve Müslüman dünyasının ilk demokratik cumhuriyeti olarak 28 Mayıs 1918’de Mehmet Emin Resulzade liderliğinde kuruldu.
23 ay sonra 28 Nisan 1920’de Bolşevik Rusya tarafından işgal edildi. 71 yıl Sovyetler Birliğine bağlı bir Cumhuriyet olarak varlığını devam ettirdi. 80’li yılların sonlarında Azerbaycan’da bağımsızlık uğruna başlayan mücadele ve demokratikleşme sürecinin genişlemesi sonucu, 1918-1920 yılları millî devlet kurma tecrübesine büyük ilgi oluştu. Kısa zaman içinde millî devletçilik geleneklerinin yeniden ihyasına girişildi. AHC’nin devlet yönetim unsurlarının ve sembollerinin ihyası ile ilgili kararlar kabul edildi. Azerbaycan Türklerinin millî kimlik bilincinin ve devletçiliğinin geliştirilmesindeki büyük önemi göz önünde bulundurularak, 21 Mayıs 1990 tarihinde Azerbaycan Cumhurbaşkanı’nın fermanı ile bağımsız demokratik devlet olarak kuruldu. 28 Mayıs günü, Azerbaycan Devleti’nin kuruluşunun yıldönümü olarak ilan edildi. 18 Ekim 1991 tarihinde Azerbaycan Parlamentosu’nun kabul ettiği “Azerbaycan Cumhuriyeti’nin devlet bağımsızlığı hakkında Anayasa kararnamesi”nin 2. maddesinde ise, Azerbaycan Cumhuriyeti, 28 Mayıs 1918 tarihinden 28 Nisan 1920 tarihine kadar faaliyet göstermiş Azerbaycan Halk Cumhuriyeti’nin varisi olduğu kararlaştırıldı.
Varlığını devam ettiren Azerbaycan Cumhuriyeti 106’ncı yılını kutluyor. Dünya durdukça da varlığını sürdürecektir.

Türkiye Cumhuriyeti

Osmanlı imparatorluğunun itilaf devletleri tarafından işgal edilmesi üzerine 23 Nisan 1920’de Büyük Millet Meclisi açıldı. Mustafa Kemal Paşa derhâl bir hükûmet teşkil edilmesini istedi. Meclis, kurucu meclislerin sahip oldukları bütün haklara sahip olduğu gibi hükûmet vazifesini de üzerine almış bulunuyordu. Yeni kurulan bu devlet teşri, icra ve kaza kuvvetlerini kendinde topladığından bir “cumhuriyet” demekti. Fakat şartlar uygun olmadığından bu deyim o dönemde kullanılmamıştır. Mustafa Kemal Paşa, Türkiye Büyük Millet Meclisi başkanlığına seçildi; böylece hem devlet, hem de hükûmetin başına geçmiş oldu.
Türkiye Büyük Millet Meclisi, Misak-ı Millî sınırları içindeki topraklarının bir bütün olduğunu kabul etti ve bunu gerçekleştirmek için harekete geçti. Türk İstiklâl Savaşı’nı başlattı.
Anadolunun işgaldan kurtarılmasının ardından TBMM 29 Ekim 1923 tarihinde 364 sayılı kararla Cumhuriyeti ilân etti.
Güçlü bir devlet olarak varlığını sürdüren Türkiye Cumhuriyeti de dünya durdukça varlığını sürdürecektir.

İlk Türk cumhuriyetleri yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Stratejik Ortaklık ve Karşılıklı Yardım Anlaşması

Azerbaycan ve Ermenistan arasında varılan anlaşmayla bölgenin jeopolitiği yeniden şekillenmeye başladı. Türkiye ise bu değişimde denklemin önemli bir aktörü olarak hiç şüphesiz kilit bir rol oynadı. Türkiye’nin, Azerbaycan’a olan desteği ile çatışmanın seyri değişmiş ve Azerbaycan’ın kazandığı zaferle Türkiye bölgedeki nüfuzunu da arttırmıştı.

Azerbaycan’ın savaşı kazanmasında Türkiye’nin siyasi desteği ve kararlı duruşu önemli olmakla birlikte, bu mücadelede Azerbaycan ordusunun Ermenistan ordusuna karşı sağladığı askeri üstünlük de önemli bir faktör olarak dikkatlerden kaçmadı.

Türkiye, Azerbaycan ile yapmış olduğu Stratejik Ortaklık ve Karşılıklı Yardım Anlaşması gereği Azerbaycan’a olan desteğini sürdürüyor. Bu doğrultuda, Azerbaycan’ın Türkiye’den aldığı askeri ve siyasi destek kendisine sahada hem stratejik hem de taktiksel üstünlük kazandırmıştı. Ermenistan ise geçmişte olduğu gibi bu çatışmada da çaresiz kaldığında Rusya’nın desteğine ihtiyaç duymuş, ancak beklediği desteği alamamıştı. Paşinyan’ın Batı ile yakınlaşması Moskova’nın hoşuna gitmemiş, sonuç olarak bu durum sahaya da yansımıştı. Bu durumda Ermenistan, Fransa’nın desteğine ihtiyaç duymuştu. Ermeni lobilerinin Fransa’daki etkisi ve Fransa Cumhurbaşkanı Emanuel Macron’un, bölgeye yönelik politikaları çerçevesinde Ermenistan’a destek verilmiş ancak, Türkiye’nin bölgedeki etkisi tüm dengeleri Azerbaycan’dan yana değiştirmişti.

İşbirliği

Ermenistan’ın almış olduğu ağır yenilgi, varılan mutabakat ile birlikte tescil edilirken, geçmişte işgal ettiği yerlerden geri çekilmesi, Azerbaycan adına tarihi bir zafer olmuştu. Bölgede Rusya’nın ve İran’ın desteğini alan Ermenistan, bu savaşta beklediği desteği görememiş, Fransa’nın verdiği destekse etkisiz kalmıştı. Rusya’nın ise Paşinyan yönetimini adeta cezalandırırcasına takındığı tutum, Ermenistan’ı sahada güçsüz bırakmıştı. İşte bu noktada, aktif bir dış politika ile kararlı bir duruş sergileyen Türkiye, “iki devlet tek millet” anlayışıyla Azerbaycan’ın yanında yer almış, Azerbaycan, yıllardır süren topraklarındaki Ermeni işgalini sona erdirmişti. Bu zamana kadar Rusya’nın ve İran’ın Ermenistan’a olan destekleri ve uluslararası örgütlerin soruna duyarsız kalması, problemin çözümünü zorlaştırmıştı. Ancak, bu süreç içerisinde gerek Türkiye’nin gerekse Azerbaycan’ın artan siyasi ve askeri kabiliyetleri, yıllardır süregelen bu durumu değiştirmişti. Her ne kadar Ermenistan savaşı kaybetse de Türkiye ve Azerbaycan yönetimleri, Ermenistan ile işbirliği yapılabileceğinin sinyallerini vermişlerdi. Bu doğrultuda, olumlu adımlar atıldığı takdirde Türkiye’nin, Ermenistan’a sınır kapılarının açabileceğini ifade etmesi, bunun açık bir göstergesiydi. Kaldı ki Ermenistan bu zamana kadar Rusya’ya her alanda bağımlı kalmış ve herhangi bir gelişme gösterememişti.

Bu durumu göz önünde bulunduran Grigoryan(!) Paşinyan bölgesel dinamiklerin değiştiğinin farkına vardı ve kazan kazan çerçevesinde hareket etmenin ülkesinin çıkarına olacağını gördü.

Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan, yıllardır Karabağ klanının(Hay klanı da diyebiliriz), diasporanın ve Rusya’nın desteğiyle yönettiği ve halkın açlık sınırında yaşadığı Ermenistan’ın gelişmesinin tek yolunun Türklerle(Türkiye ve Azerbaycan) kurulacak iyi ilişkide olduğunu hatta daha da ileri gidersek Türkiye ve Azerbaycan ile anlaşmaktan geçtiğini anladı.

Azerbaycan’ın Rusya-Batı hattında izlediği bence oldukça başarılı olan politika da meyvesini vermeye başladı. Türkler savaş meydanında gösterdikleri başarıyı diplomasi masasında pek gösteremediğinin örneklerini tarihte yaşadık. Azerbaycan geçtiğimiz hafta diplomasi sahasında iki önemli başarıya imza attı:
Birincisi : Ermenistan, 1990’lı yılların başından beri işgal altında tuttuğu Azerbaycan’ın 4 köyünü iade etmeyi kabul etti.

Ermenistan, 1. Karabağ Savaşı’nda Karabağ ve civar illerin yanı sıra Gazah ilinin 7, Nahçıvan’ın 1 köyünü de işgal etmişti. 2. Karabağ Savaşı’nda Karabağ ve civar iller işgalden kurtarılmış, 4’ü eksklav olan 8 köy ise Ermenistan’ın kontrolünde kalmıştı.
Azerbaycan ve Ermenistan tarafından gerçekleştirilen sınır belirleme komisyonunun 8. toplantısında, Ermenistan işgali altında bulunan 4 köyün Azerbaycan’a geri verilmesi ve sınır belirleme çalışmalarının sürdürülmesi konusunda anlaşmaya varıldı.

Sovyetler Birliği döneminde ve dağıldığı sırada var olan yasal sınırların korunması konusunda da anlaşıldı. Anlaşmaya göre, Azerbaycan’ın Gazah ili yönündeki sınır, Sovyetler Birliği’nin çöküşü sırasında mevcut olan sınıra uygun belirlenecek. Hat, Bağanis (Ermenistan)-Bağanis Ayrım (Azerbaycan), Voskepar (Ermenistan)-Aşağı Eskipara (Azerbaycan), Kirants (Ermenistan)-Heyrimli (Azerbaycan) ve Berkaber (Ermenistan)-Kızılhacılı (Azerbaycan) köyleri arasından geçecek.
Buna göre, Bağanis, Voskepar, Kirants, Berkaber yerleşkeleri Ermenistan’da, Ermenistan işgali altındaki Azerbaycan köyleri olan Bağanis Ayrım, Aşağı Eskipara, Heyrimli ve Gızılhacılı’nın ise Azerbaycan’a geri iade edilmesi ve sınırların bu güzergahtan geçmesi konusunda ön anlaşmaya varıldı.

Söz konusu bölgedeki sınır hattının koordinatları, zemindeki jeodezik ölçümler dikkate alınarak hazırlanacak, protokol haline getirilecek ve 15 Mayıs’a kadar imzalanacak.

Böylece bu 4 köy 15 mayıs 2024 tarihinden itibaren Azerbaycan`ın kontrolüne geçecek.
Ermenistan’ın bu 4 köyü, Azerbaycan Zengezur’a girecek korkusuyla iade ediyor savı bence Azerbaycan’ın Rusya-Batı hattında izlediği diplomasi sahasında uyguladığı başarılı politikaya haksızlık olur.
Görüşmede taraflar, komisyonların ortak faaliyetlerine ilişkin yönetmelik taslağının 1 Temmuz 2024’e kadar hazır hale getirilmesi konusunda da uzlaştı.

Sınır belirleme sürecini 1991’de imzalanan Almatı Bildirgesi temelinde hayata geçireceklerine ilişkin de anlaşan taraflar, anklav ve eksklavlar da(*) dahil olmak üzere sınırın diğer tüm kısımlarında sınır belirleme sürecine devam edilmesi konusunda da mutabakata vardı.
İkincisi: Azerbaycan’ın 2.Karabağ savaşında elde ettiği başarıyı, barış gücü altında Rus askerlerinin ilk aşamada 5 yıllığına Karabağ’a yerleşmesi gölgelemişti. Türkiye ve Azerbaycandaki vatanseverleri Rus askerlerinin girdiği yerden çıkmayacağı endişesi sarmıştı. Bu endişenin yersiz olduğu da bugünlerde anlaşıldı. Bölgeye yerleşen Rus askerleri 5 yıl dolmadan Azerbaycan’ın Karabağ bölgesinden çekiliyor.

Azerbaycan haber ajansı APA 16 Nisan Salı günü geç saatlerde Rus barış gücü askerlerinin çekilmeye başladığını ve ilk personel ve teçhizatın Azerbaycan’ın Kelbecer bölgesindeki bir manastırdan gittiklerini bildirdi.

Azerbaycan medyasında Rusya’nın Dağlık Karabağ ve civarındaki bölgelerden çekilmesine ilişkin haberlerle ilgili bir soruyu yanıtlayan Kremlin sözcüsü Dmitry Peskov ayrıntıya girmeden “Evet, gerçekten de öyle” demekle yetindi.
Azerbaycan Cumhurbaşkanlığı İdaresi Dış Politika Başkanı Hikmet Hacıyev de, iki ülke arasındaki anlaşmayı doğruladı, ancak güçlerin neden geri çekildiğini belirtmedi. Hacıyev ülkesinin geçen yıl bölgenin kontrolünü tamamen ele geçirmesinden sonra Rus askeri varlığını gereksiz gördüğünü sözlerine ekledi.

Bu iki önemli gelişme gösteriyor ki Azerbaycan ve Ermenistan arasında yıllardır yaşanan Karabağ sorununun düğümü çözülüyor.

Azerbaycan Cumhurbaşkanı Aliyev, Ukrayna savaşı dolayısıyla Rusya’nın yaşadığı zorlukların Azerbaycan’ın toprak bütünlüğünün sağlama açısında önüne çıkan fırsatları diplomasi masasında iyi okudu. 2.Karabağ zaferine Karabağ’daki Rus askerini evine göndererek başka bir zafer ekleyen Aliyev hem de bunu Rusya’yı karşısına konumlandırmadan yaptı. Aynı zamanda Türkiye, İsrail ve İngiltere’yle ilişkilerini oldukça sağlam tutarak da Batı’yla bağlarını garantiye aldı.

2. Karabağ zaferinden bugüne kadar Aliyev yönetiminin dış politikada ülkesinin toprak bütünlüğünü sağlama açısından önüne çıkan fırsatları iyi değerlendirerek izlediği çizgiyi “çok başarılı” değerlendirmek yanlış olmaz.

Şimdi Azerbaycan Cumhurbaşkanı Aliyev’in önünde Ermenistan ile imzalanacak nihai “Barış Anlaşması” var. Bu anlaşma ancak, Ermenistan’ın işgal altında tuttuğu diğer 4 köyü de geri vermesi, Zengezur koridorunun hayata geçmesi, Ermenistan’nın savaş tazminatı ödemeyi kabul etmesinden sonra imzalanabilecektir.
Azerbaycan’a verdiği destek ile bölgenin en aktif ülkesi haline gelen Türkiye’nin de diplomasi alanında etkisini daha fazla hissettirmesi gerekiyor. Bunu da bölge ülkeleri Rusya, Ermenistan, Gürcistan ve İran’ı karşısında konumlandırmadan yapmalıdır. Geçmişte olduğu gibi günümüzde etkinliğini korumaya çalışan Rusya’nın, bölgedeki varlığı gözardı edilemez. Aynı şekilde Türkiye’nin, Rusya’nın arka bahçesi olarak görülen Kafkasya’da varlık göstermesi, Rusya ve İran’ı tedirgin etmektedir. Her ne kadar Rusya, Türkiye’nin Kafkasya’daki etkisinden ve bölgedeki nüfuz alanının artmasından endişe duyuyor olsa da, Türkiye’nin öncelikli olarak işbirliğine dayalı bir dış politika anlayışı içerisinde olması, dikkate değer bir olgu olarak öne çıkıyor. Türkiye bugüne kadar atacağı bazı adımları atmakta geç kalmış ya da atamamıştır. Türkiye, Rusya, Ermenistan ve İran başta olmak üzere bölge ülkeleri ile birlikte işbirliğine dayalı olarak atacağı adımlar ile Güney Kafkasya’nın bir barış bölgesi olmasına katkı sağlamasının yanısıra bölgenin en etkili aktörü olmasını da sağlayacaktır.
Bundan sonra Türkiye ve Azerbaycan her alanda karşılıklı işbirliğini daha da derinleştirmeli ve bölgenin istikrarını arttıracak ortak politikalar yürütmelidir. Bu politikalara Grigoryan Paşinyan yönetimi de dahil edilmelidir.

(!) Ermenistan’da Haylardan başka bir de Grigoryanlar var. Ama bu bir başka yazı konusu.
(*) Siyasi coğrafyada, tamamen başka bir siyasi bölgenin sınırları dâhilinde yer alan siyasi bölgeye anklav toprak, siyasi olarak bağlı olduğu bölgeye coğrafi açıdan bağlı olmayan, bu bölge ile arasında başka bir siyasi bölge bulunan siyasi bölgeye de Eksklav toprak deniliyor.

Karabağ’da gidişat Azerbaycan lehine değişiyor yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.