Karakurum: Üç imparatorluğun başkenti

Moğolistan, doğal yaşamı, tarihsel değerleri ile kalıntıları, UNESCO Dünya Kültür Mirası Listesi’nde yer alan Orhun Vadisi ile özellikle tarihçiler ve dil bilimciler açısından ziyaret edilmesi gereken ülkeler arasında yer almaktadır. Türklerin Ata topraklarının yer aldığı kutsal başkent Ötüken ile Orhun Vadisi bu yerlerin başında gelmektedir. Moğolistan coğrafyasının büyük bölümünde, Türk izlerine rastlamak mümkündür. Özellikle Orhun Vadisinde eski Türk tarihinin izlerini yakından görebilmekteyiz.

Karakurum

Karakurum (Harhorin) şehri; Hunların MÖ. 2, Göktürklerin 8 ve Moğolların 13. yüzyıldaki merkez bölgelerinden biri olmuştur. 1585 yılında Tibet Budizmi’nin etkisinden dolayı Abtay Han tarafından yaptırılan en eski Budist Manastırı olan Erdene-Zuu’nun bölgede bulunması sebebiyle 21. yüzyılda da Moğollar için önemli bir konumu oluşturmaya devam etmektedir. Karakurum, Övörkhangay ilinin sınırları içerisinde yer alan ve Orhun Nehri’nin yakınında bulunan yerleşkedir. Başkent Ulanbatur’a uzaklığı ise yaklaşık 370 km’dir. Nüfusu 15 bine yakın olan bu bölgede insanlar tarım ve hayvancılık ile uğraşmaktadır.

Ögedey (1186-1241), Moğolların Han’ı olduktan sonra yerleşik hayata geçiş ve bir başkent oluşturma fikrini gerçekleştirmeye yönelik düşünmeye başlamış ve bu doğrultuda kararlar almıştı. 13. yüzyılda, Moğolların başkenti yapılacak bu şehrin adı tarih sayfalarında Karakurum adıyla yer almış olan Harhorin’di. Karakurum, Selenga Nehri’nin bir kolu olan Orhun’un yanı başında ve Uygur Hakanlığının başkenti Kara Balgasun’un da (Har Balgas – Ordu Balık) yaklaşık 20-25 km güneyinde yer alır. Aynı zamanda Orhun Anıtlarının da yaklaşık 45 km uzağında yer almaktadır.

Büyük imparatorluk haritası anıtı (İkh Mongol Naiman Zuu Tsogtsolbor)

Karakurum’un yanındaki tepede ise Büyük İmparatorluk Haritası Anıtı yer almaktadır. Anıt, Moğolistan hükümeti tarafından 2004 yılında, kuruluşun 800. yıl dönümüne hitaben yaptırılmış ve Üç İmparatorluğun (Hun, Göktürk, Moğol) doğduğu noktada inşa edilmiş bir yapıdır. Anıt,  üç blok halinde; her biri sırasıyla Hun, Göktürk ve Moğolları temsil etmektedir. Ortasında ise Şamanizm’in sembolü olan ve üzerinde dokuz çubuk yer alan, taşlarla koni biçimde yapılmış ‘Ovoo’ adı verilen bir yapı yer alır. (Moğolistan bozkırlarında ‘ovoo’ yapılarını her zirvede görmek mümkündür. Moğollar bu ovooların önünden geçerken saygılarını sunmak amacıyla üç kere araçların kornalarını çalmakta veya üç kere çevresinde dolaşıp buraya kendilerine ait bir eşya, para, yemek veya içecek koyarak kendi adaklarını sunmaktadırlar.)

Her bir bloğun üst kısmında ise Dokuz Tuğ yer almaktadır. Bilindiği üzere Dokuz Tuğ’un Türk tarihinde olduğu gibi Moğol tarihinde de çeşitli anlamları bulunmaktadır. Bunların başlıcaları ise; Gökyüzünün dokuz katının olması, yeryüzünün dokuz bölgeye ayrılması ve dokuz kutsal hayvanı simgelemesidir. (ejderha, kurt, tuğrul kuşu, kartal, at, geyik, dağ keçisi, boğa, pars)

Blokların dış cephelerinde, imparatorlukların o dönemdeki sınırları,  fethettikleri bölgeleri gösteren haritaları, kutsal hayvanları ve birkaç savaşçı simgesini gösteren mozaikler yer almaktadır. İçe bakan taraflarında ise herhangi bir harita veya mozaik bulunmamaktadır. Anıtın bulunduğu tepeden Karakurum ve Orhun Nehri net bir şekilde görünmektedir. Moğolların en önemli yapılarından Erdene-Zuu Manastırı da bu tepeden görünmektedir. Anıtın çevresinde bulunan ve taşlarla oluşturulmuş küçük tepelerde ise hayvan kafatasları bulunmaktadır. Türklerde olduğu gibi Moğollarda da atın yeri oldukça önemli olduğundan bunun gibi yüksek yerlere at kafatası koyma geleneği mevcuttur. Bilindiği üzere Türkiye’nin belirli bölgelerinde hâlâ hayvan kafataslarını evlerin kapılarına, yüksek yerlere koyma geleneği de devam etmektedir.

Büyük İmparatorluk Haritası Anıtı, Karakurum bölgesinin önemini ve özetini bizlere gösteren en önemli yapılardan biridir. Bölgede bu üç imparatorluktan başka devletlerin de yaşadığı fakat Hun, Göktürk ve Moğolların imparatorluk kurduğu belirtilmektedir.