Milliyetçiliği faşizmle eşitlemek: Millî aidiyet, siyasi ideoloji ve yurttaşlık sorunu

Türkiye’de milliyetçilik üzerine yürütülen tartışmaların önemli bir bölümü, kavramın anlamını ve tarihî çeşitliliğini incelemek yerine onu önceden verilmiş siyasî ve ahlâkî hükümler üzerinden değerlendirme eğilimindedir. Millî kimliğe, ortak tarihe veya ülkeye bağlılık ifade eden düşüncelerin doğrudan faşizm ya da ırkçılık başlığı altında toplanması, eleştirinin söylemsel etkisini artırabilir; ancak olgular arasındaki farklılıkları görünmez hâle getirerek açıklama gücünü zayıflatır. Tersinden, milliyetçiliğin toplumda yaygın bir karşılığının bulunmasını onun bütün biçimlerinin demokratik, kapsayıcı veya meşru olduğu şeklinde yorumlamak da benzer bir indirgemecilik üretir. Her iki yaklaşım da milliyetçiliğin tarihî ve toplumsal çeşitliliğini tek bir açıklama kalıbına sığdırmaya çalışır.

Bu nedenle milliyetçiliği tartışırken öncelikle üç ayrı düzeyi birbirinden ayırmak gerekir: millî aidiyet, milliyetçilik ve faşizm. Millî aidiyet, insanların kendilerini ortak bir tarih, kültür, dil veya siyasî toplulukla ilişkili görmelerini ifade eder. Milliyetçilik, bu aidiyetin siyasî egemenlik, toplumsal dayanışma, devlet ve kamusal hayat bakımından nasıl örgütlenmesi gerektiğine ilişkin düşünceler bütünüdür. Faşizm ise belirli tarihî koşullarda ortaya çıkmış, kendi içinde farklı örnekleri bulunmakla birlikte radikal ulusal yeniden doğuş, otoriter siyasî örgütlenme, çoğulculuğun reddi ve siyasî şiddetin meşrulaştırılması gibi özelliklerle incelenen bir siyasî hareketler ve ideolojiler ailesidir.

Bu ayrımın önemi açıktır: Faşizmin milliyetçi unsurlar taşıması, milliyetçiliğin bütün biçimlerinin faşist olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde bir hareketin millî egemenliği savunması da onun demokratik veya çoğulcu olduğunu kanıtlamaz. Kavramlar arasındaki ilişki, ortak özelliklerin varlığına bakılarak değil, bu özelliklerin hangi siyasî amaçlarla birleştirildiği ve hangi kurumsal sonuçları ürettiği incelenerek açıklanmalıdır. Dolayısıyla temel mesele, milliyetçiliğin iyi veya kötü olduğuna ilişkin genel bir hüküm vermek değildir. Asıl soru, millî aidiyetin hangi tarihî ve toplumsal koşullarda dayanışma ve ortak sorumluluk ürettiği, hangi koşullarda dışlayıcı bir kimlik siyasetine dönüştüğü ve siyasî iktidarla nasıl bir ilişki kurduğudur. Bu yaklaşım, milliyetçiliği eleştiriden muaf tutmadığı gibi onu baştan mahkûm eden özcü yorumların da sınırlarını ortaya koyar.

1. Millî Aidiyetin Toplumsal Gerçekliği

Milliyetçiliğin toplumsal temellerini anlamak için milletleri yalnızca siyasî iktidarların ürettiği ideolojik projeler olarak ele almak yeterli değildir. Anthony D. Smith’in etno-sembolcü yaklaşımı, modern milletlerin oluşumunda ve sürekliliğinde ortak adlar, tarih anlatıları, kolektif hatıralar, semboller, mitler ve kültürel bağların önemine dikkat çeker. Bu perspektif, milliyetçiliğin toplumsal karşılığını yalnızca siyasî propagandayla açıklayan yaklaşımların eksikliğini gösterir. İnsanlar millî aidiyetlerini çoğu zaman belirli bir partiye veya ideolojik harekete katılmadan önce aile, okul, dil, tarih eğitimi, kamusal törenler ve gündelik ilişkiler aracılığıyla edinirler.

Michael Billig’in Banal Milliyetçilik çalışması da millî kimliğin yalnızca bayrakların taşındığı mitinglerde, savaşlarda veya olağanüstü siyasî krizlerde görünür olmadığını; gündelik dil, semboller, haberler ve sıradan kamusal pratikler aracılığıyla sürekli yeniden üretildiğini ortaya koyar. Millî kimlik, bu anlamda yalnızca açıkça dile getirilen bir ideolojik tercih değil, toplumsal hayatın olağan işleyişine yerleşmiş bir aidiyet biçimidir.

Bununla birlikte, milletin toplumsal gerçekliğini kabul etmekle onu biyolojik olarak verili, değişmez ve tarih dışı bir varlık olarak görmek birbirinden farklıdır. Smith’in yaklaşımından milletlerin bütün tarih boyunca aynı özellikleri koruduğu veya belirli bir etnik özün kesintisiz biçimde varlığını sürdürdüğü sonucu çıkarılamaz. Millî topluluklar tarihî süreçlerde oluşur; sınırları, kendilerini tanımlama biçimleri ve siyasî anlamları değişebilir. Benedict Anderson’ın Tahayyül Cemaatler yaklaşımının gösterdiği üzere, milletlerin tahayyül edilmiş topluluklar olması onların toplumsal etkilerinin gerçek olmadığı anlamına gelmez. Buradaki “tahayyül edilmişlik”, milletlerin gerçek dışı olduğu iddiasından ziyade, birbirini tanımayan insanların ortak bir topluluğa mensup olduklarını tasavvur edebilme koşullarına işaret eder.

Bu nedenle millî aidiyeti yalnızca yanlış bilinç, ideolojik manipülasyon veya seçkinlerin kitlelere benimsettiği bir düşünce olarak açıklamak yetersizdir. Ekonomik eşitsizlikler, sınıfsal konumlar ve maddi çıkarlar siyasî davranışları kuşkusuz etkiler. Ancak insanların hangi topluluğa karşı sorumluluk duydukları, ortak kayıpları ve başarıları nasıl anlamlandırdıkları, hangi kurumları kendilerine ait gördükleri ve siyasî dayanışmayı hangi sınırlar içinde kurdukları da aynı ölçüde önemlidir. Sınıf, din, millet ve kültür aidiyetlerini birbirinin alternatifi olarak ele almak yerine bunların somut toplumsal koşullarda nasıl kesiştiğini incelemek gerekir. Bir insan aynı anda işçi, Müslüman, Türk, Kürt, kadın, muhafazakâr veya sosyalist olabilir. Bu kimliklerin hangisinin belirli bir durumda öne çıkacağı, yalnızca bireyin kişisel tercihine değil, toplumsal ilişkilerin yapısına, siyasî söylemlere ve içinde bulunulan tarihî koşullara da bağlıdır. Dolayısıyla milliyetçilik, diğer aidiyet biçimlerinden bağımsız, tek başına işleyen bir toplumsal mekanizma değildir.

2. Milliyetçilik, Faşizm ve Irkçılık

Milliyetçiliğin faşizmle özdeşleştirilmesi, siyasî kavramların tarihî bağlamlarından koparılması sorununu beraberinde getirir. Faşizm çalışmalarında millî yeniden doğuş miti ve radikal ulusçuluk önemli bir yer tutar. Bununla birlikte faşizmi yalnızca güçlü bir millî aidiyet veya ulusal bağımsızlık talebi üzerinden tanımlamak, faşist hareketlerin özgül siyasî özelliklerini gözden kaçırır. Faşizmin anlaşılması için milliyetçilikle kurduğu ilişkinin yanında otoriter liderlik, siyasî çoğulculuğa yaklaşım, muhalefetin meşruiyeti, örgütlü şiddet, devlet-toplum ilişkileri ve ulusun yeniden kurulmasına ilişkin siyasî tasavvurlar da incelenmelidir.

Irkçılık da milliyetçilikle kesişebilen, fakat onunla bütünüyle örtüşmeyen bir olgudur. Irkçı düşünce, insan toplulukları arasında doğuştan geldiği varsayılan özelliklere dayalı hiyerarşiler kurar ve bu hiyerarşileri eşitsiz muameleye gerekçe hâline getirir. Milliyetçilik ise farklı tarihî bağlamlarda etnik köken, dil, kültür, ortak tarih veya yurttaşlık üzerinden tanımlanabilir. Etnik kökene dayalı milliyetçilik, dışlayıcı ve ırkçı uygulamalara zemin hazırlayabilir; ancak her milliyetçilik biçiminin zorunlu olarak ırkçı olduğu söylenemez. Burada temel ölçüt, bir düşüncenin millet kavramını kullanıp kullanmaması değil, siyasî topluluğun sınırlarını nasıl belirlediği ve bu topluluğa mensup sayılanlarla sayılmayanlar arasında ne tür ilişkiler kurduğudur. Bir siyasî hareket farklı etnik kökenlerden gelen yurttaşları eşit siyasî topluluğun üyeleri olarak kabul edebilir. Başka bir hareket ise ulusal aidiyeti soy, köken veya kültürel saflık ölçütlerine bağlayarak bazı grupları ikincil konuma yerleştirebilir. Her iki durumda da millî kimlik vurgusu bulunmasına rağmen ortaya çıkan siyasî sonuçlar farklıdır.

Bu nedenle bir milliyetçi hareketi faşist veya ırkçı olarak nitelendirmek, yalnızca onun millî kimliğe önem vermesine dayandırılamaz. İlgili hareketin siyasî programı, örgütlenme biçimi, tarihî söylemi, muhalefete yaklaşımı, azınlıklarla ilişkisi ve iktidara geldiğinde oluşturduğu kurumsal düzen birlikte değerlendirilmelidir. Kavramsal titizlik, eleştiriyi zayıflatmaz; aksine, hangi düşüncenin hangi gerekçelerle eleştirildiğini açık hâle getirerek eleştirinin bilimsel niteliğini güçlendirir.

3. Entelektüel Alan ve Kavramsal Hegemonya

Türkiye’de milliyetçilik tartışmalarının bir bölümünde sosyalist, liberal ve İslamcı düşünce çevrelerinin milliyetçiliğe yönelik eleştirileri öne çıkmaktadır. Ancak bu çevreleri tek bir düşünsel blok gibi değerlendirmek doğru değildir. Sosyalist düşünce içinde ulusal bağımsızlığı ve anti-emperyalizmi öne çıkaran yaklaşımlar bulunduğu gibi, milliyetçiliği sınıfsal dayanışmayı bölen bir ideoloji olarak değerlendiren yaklaşımlar da vardır. İslamcı düşünce içinde milliyetçiliği ümmet fikriyle bağdaşmaz gören görüşler bulunduğu gibi, millî kimliği dinî ve kültürel sürekliliğin bir parçası olarak değerlendiren yaklaşımlar da mevcuttur. Liberal düşünce de milliyetçiliği bireysel haklar ve çoğulculuk açısından eleştiren farklı yorumları bünyesinde barındırır.

Dolayısıyla tartışılması gereken, belirli ideolojik çevrelerin milliyetçiliği eleştirmesi değil, bu eleştirinin hangi noktada analitik bir değerlendirme olmaktan çıkarak bütün milliyetçilik biçimlerini peşinen mahkûm eden bir söyleme dönüştüğüdür. Irkçılığa yönelik eleştiri, bir düşüncenin insanları kökenlerine göre hiyerarşik olarak sıralayıp sıralamadığını incelemelidir. Faşizm eleştirisi ise çoğulculuk, siyasî muhalefet, örgütlü şiddet, otoriter iktidar ve ulusal yeniden doğuş söylemi gibi ölçütlere dayanmalıdır. Yalnızca millet kavramının kullanılması, bu nitelendirmeler için yeterli kanıt değildir.

Burada “entelektüel hegemonya” kavramı da önem kazanır. Ancak bir düşüncenin entelektüel alanda hegemonik hâle geldiğini ileri sürmek için yalnızca belirli yazarların veya yayınevlerinin varlığını göstermek yeterli olmaz. Hegemonya iddiasının, kavramların hangi akademik ve kültürel kurumlarda baskınlaştığı, hangi görüşlerin meşru tartışma sınırları içinde kabul edildiği, hangi yaklaşımların marjinalleştirildiği ve bu süreçlerin hangi toplumsal sonuçları doğurduğu üzerinden araştırılması gerekir. Örneğin, İletişim Yayınları’nın faşizm üzerine yayımladığı çevirilerin Türkiye’deki akademik ve entelektüel alan üzerindeki etkisi araştırılabilir. Ancak bir yayınevinin faşizm çalışmalarına yer vermesi, tek başına milliyetçiliği faşizmle özdeşleştirdiğini göstermez. Aynı yayınlar, faşizmin tarihî özelliklerini daha açık biçimde ortaya koyarak milliyetçilik ile faşizm arasındaki kavramsal ayrımın güçlenmesine de katkıda bulunabilir. Belirleyici olan, yayımlanan eserlerin içeriği, seçilme ölçütleri, dolaşıma girme biçimleri ve entelektüel tartışmalar üzerindeki etkileridir.

Benzer biçimde, milliyetçilik eleştirisinin sosyalist çevreleri toplum nezdinde marjinalleştirdiği iddiası da araştırılmaya değer bir hipotezdir. Fakat bu sonuca yalnızca entelektüel metinleri inceleyerek ulaşmak mümkün değildir. Söylem analizinin kamuoyu araştırmaları, seçmen davranışı, siyasî örgütlenme, parti üyeliği ve farklı toplumsal kesimlerin ideolojik tutumlarına ilişkin verilerle birlikte değerlendirilmesi gerekir. Akademik çevrelerde etkili olan bir düşünce ile geniş toplum kesimlerinde karşılık bulan bir siyasî tutum aynı olgu değildir. Burada daha genel bir yöntem sorunu da bulunmaktadır: Milliyetçiliği eleştirenlerin bütününü aynı ideolojik niyetle hareket eden bir grup olarak görmek, eleştirilen indirgemeciliğin başka bir biçimde yeniden üretilmesine yol açabilir. Bir düşünce geleneğinin belirli bir konudaki yaklaşımını değerlendirmek için genellemelerden çok metinlerin, kavramların ve tarihî bağlamların incelenmesi gerekir.

4. Milliyetçiliğin Toplumsal Yaygınlığı ve Siyasî Temsil Sorunu

Milliyetçilik tartışmalarında toplumun millî aidiyeti ile milliyetçi partilerin seçim başarısı arasındaki ilişki de çoğu zaman yeterince ayrıştırılmamaktadır. 2024 yılında yayımlanan ve Türkiye’de kimliklerin benimsenmesini ele alan bir araştırmada, Atatürkçülüğün toplumun yüzde 71’i tarafından benimsendiği belirtilmektedir. Toplum Çalışmaları Enstitüsü tarafından 2025 yılında yayımlanan Türkiye’nin Milliyetçilik Haritası başlıklı çalışmada ise katılımcıların yüzde 73,4’ünün kendisini “çok milliyetçi” veya “milliyetçi” olarak tanımladığı aktarılmaktadır. Bu oranlar, millî kimlik ve milliyetçilik ifadelerinin belirli araştırma örneklemlerinde yaygın bir karşılığı bulunduğuna işaret etmektedir. Bununla birlikte, bu bulguların doğru yorumlanabilmesi için araştırmaların örneklem yapısı, soru ifadeleri, saha tarihleri, veri toplama yöntemi ve kategori tanımları dikkate alınmalıdır. Atatürkçülüğün benimsenmesi ile milliyetçi kimliğin benimsenmesi ilişkili olabilse de aynı kavram değildir. Benzer şekilde, kendisini milliyetçi olarak tanımlayan bir katılımcının hangi milliyetçilik anlayışını benimsediği yalnızca bu öz tanımdan çıkarılamaz.

Millî aidiyetin toplumda yaygın olması, milliyetçi partilerin sürekli ve geniş bir seçim çoğunluğu elde edeceği anlamına da gelmez. İnsanlar millî kimliklerini önemserken ekonomik güvenlik, adalet, eğitim, özgürlük, kamu hizmetlerinin niteliği ve iyi yönetim gibi konularda başka partileri tercih edebilirler. Ayrıca büyük partiler, kendi ideolojik kimlikleri farklı olsa bile millî birlik, bağımsızlık, güvenlik ve tarihî süreklilik söylemlerini siyasî programlarına dâhil edebilirler. Bu durumda milliyetçi söylem, yalnızca kendisini milliyetçi olarak tanımlayan partilerin tekelinde bulunmaz. Dolayısıyla milliyetçi bir partinin sınırlı seçim başarısı, toplumda milliyetçiliğin zayıf olduğu sonucunu tek başına desteklemez. Aynı şekilde, milliyetçi kimliğin yaygın biçimde benimsenmesi de belirli bir milliyetçi partinin toplumun bütün millî taleplerini temsil ettiği anlamına gelmez. Burada millî aidiyet, ideolojik tercih, parti bağlılığı ve seçim davranışı arasındaki ilişkiler ayrı ayrı incelenmelidir.

Bu çerçevede asıl soru, milliyetçi siyasetin toplumun gündelik sorunlarıyla ne ölçüde ilişki kurabildiğidir. Milliyetçilik yalnızca geçmişin ihtişamını anlatan, tarihî semboller etrafında duygusal bağlılık üreten veya tehdit algısını sürekli canlı tutan bir siyasî dile sıkıştığında, yurttaşların gündelik hayatlarında karşılaştıkları sorunlara cevap vermekte zorlanabilir. Bir öğretmenin liyakat talebi, bir gencin gelecek kaygısı, bir işçinin geçim sorunu ve bir ailenin güvenlik ile adalet beklentisi, ortak kamusal hayatın somut meseleleridir.

Milliyetçi partilerin temsil kapasitesi, bu sorunları millî sembollerle ifade etmelerinden çok, onlar için inandırıcı politika ve kurum önerileri geliştirebilmelerine bağlıdır. Ekonomik adalet, eğitimde fırsat eşitliği, kamu yönetiminde liyakat, hukukun eşit uygulanması ve toplumsal güvenlik gibi alanlarda somut öneriler geliştirmek, millî aidiyetin gündelik hayatla bağını güçlendirebilir. Bu bakımdan milliyetçiliğin toplumsal gücü ile milliyetçi partilerin siyasî başarısı arasındaki fark, milliyetçiliğin seçmen davranışına hangi mekanizmalar aracılığıyla yansıdığı araştırılarak açıklanmalıdır.

5. Milliyetçiliğin Kendi İçindeki İndirgemecilik Sorunu

Milliyetçiliği eleştiren çevrelerin kavramı tek bir ideolojik kategoriye indirgemesi kadar, milliyetçi düşüncenin kendi içinde etnik ve kültürel özcülüğe yönelmesi de tartışılması gereken bir sorundur. Milliyetçiliği yalnızca soy, etnik köken veya değişmez bir kültürel öz üzerinden tanımlamak, toplumların tarihî çeşitliliğini ve yurttaşlık bağını daraltır. Böyle bir yaklaşım, aynı siyasî topluluğa mensup olan insanların farklı kültürel deneyimlerini ve kimliklerini ikincil hâle getirebilir.

Milliyetçi düşünce açısından temel sorunlardan biri, ortak tarih ve kültürün varlığını kabul etmekle bu ortaklığın herkes tarafından aynı biçimde yaşandığını varsaymak arasındaki farktır. Bir toplumda ortak bir siyasî aidiyet bulunabilir; ancak bu aidiyet farklı bölgelerde, sınıflarda, ailelerde ve kültürel çevrelerde farklı anlamlar kazanabilir. Ortaklık, zorunlu olarak tek biçimlilik demek değildir. Bu nedenle millî kimliğin toplumsal bütünleştirici işlevini savunmak, kültürel farklılıkları yok saymayı gerektirmez. Aynı şekilde farklı kültürel kimliklerin varlığını kabul etmek de ortak siyasî aidiyetin imkânsız olduğu anlamına gelmez. Siyaset sosyolojisi açısından asıl mesele, farklılıkların ortak kurumlar ve eşit vatandaşlık ilkesi içinde nasıl bir arada yaşayabildiğidir.

Burada iki karşıt indirgemecilikten kaçınmak gerekir. Birincisi, millî kimliği toplumsal eşitsizlikleri gizleyen yapay bir ideoloji olarak görerek onun insan davranışları üzerindeki gerçek etkisini küçümsemektir. İkincisi ise millî kimliği değişmez bir öz olarak ele alarak tarihî dönüşümü, iç farklılıkları ve siyasî mücadeleleri açıklama dışında bırakmaktır. Her iki yaklaşım da milletin toplumsal gerçekliğini anlamayı zorlaştırır. Millî aidiyet, tarihî olarak kurulmuş olmasına rağmen insanların sorumluluklarını, dayanışma biçimlerini ve siyasî beklentilerini etkileyebilir. Ancak bu durum, millî kimliğin her zaman aynı anlamı taşıdığı veya bütün yurttaşların ortak tarih ve kültürü aynı biçimde yorumladığı anlamına gelmez. Milliyetçiliğin bilimsel analizi, hem aidiyetin toplumsal gücünü hem de bu aidiyetin içindeki farklılıkları birlikte ele almalıdır.

6. Yurttaşlık Merkezli Milliyetçiliğin İmkânı

Türkiye’de milliyetçiliğin geleceğine ilişkin tartışmaların önemli bir boyutu, ortak tarih ve kültür ile yurttaşlık arasındaki ilişkinin nasıl kurulacağıdır. Yurttaşlık merkezli bir milliyetçilik anlayışı, ortak tarih ve kültürün önemini kabul ederken siyasî topluluğa üyeliği etnik kökene bağlamaz. Buradaki temel ölçüt, insanların hangi aileden geldikleri değil, aynı siyasî topluluğun eşit üyeleri olarak kabul edilip edilmedikleridir. Böyle bir yaklaşım, millî aidiyeti yalnızca kültürel benzerlik üzerinden değil, ortak kurumlara katılım, hukukun eşit uygulanması, kamusal hizmetlere erişim, siyasî temsil ve ortak sorumluluklar üzerinden de tanımlar. Millî birlik, bu çerçevede farklılıkların ortadan kaldırılmasıyla değil, farklı toplumsal kesimlerin eşit siyasî statüye sahip olduğu ortak bir düzenin kurulmasıyla güçlenir.

Bununla birlikte yurttaşlık merkezli aidiyetin yalnızca anayasal veya hukukî metinlerde ilan edilmesi yeterli değildir. İnsanlar eşit yurttaş olduklarını okulda, iş başvurularında, mahkemelerde, kamu hizmetlerine erişimde ve gündelik toplumsal ilişkilerde deneyimleyebildiklerinde bu aidiyet somutlaşır. Millî birlik söylemi ile liyakatsizlik, kayırmacılık veya hukukî eşitsizlik yan yana bulunduğunda, ortak aidiyetin toplumsal zemini aşınabilir. Bu nedenle milliyetçiliğin yenilenmesi yalnızca kavramsal bir tanım değişikliğine indirgenemez. Devletin yurttaşlarıyla kurduğu ilişkinin niteliği, kamusal kurumların adalet üretme kapasitesi ve siyasî katılımın açıklığı da bu sürecin parçalarıdır. Millî aidiyetin demokratik bir içerik kazanması, ortak topluluğa mensubiyetin günlük hayatta eşitlik ve güven duygusuyla desteklenmesini gerektirir.

Yurttaşlık merkezli milliyetçilik anlayışının sınanacağı iki temel alan vardır. Birincisi, kendi içindeki dışlayıcı eğilimleri eleştirebilme kapasitesidir. Millî birlik adına bazı yurttaşların haklarını sınırlayan veya onları sürekli olarak aidiyetlerini kanıtlamaya zorlayan uygulamalar, ortaklık iddiasıyla çelişir. İkincisi, millî aidiyeti somut adalet ve kamusal yarar talepleriyle ilişkilendirebilmesidir. Milliyetçilik, yalnızca semboller ve tarihî anlatılar üzerinden değil, yurttaşların ortak hayatını iyileştiren kurumlar ve politikalar üzerinden de anlam kazanmalıdır. Burada milliyetçiliğin demokratik niteliği, yalnızca kendisini nasıl tanımladığına bakılarak belirlenemez. Bir hareket kendisini kapsayıcı olarak nitelendirebilir; fakat uygulamada belirli grupların eşit katılımını engelleyebilir. Tersine, güçlü bir millî aidiyeti savunan bir siyasî anlayış, hukukî eşitliği ve çoğulcu kurumları koruyabilir. Bu nedenle değerlendirmede belirleyici olan, söylem ile siyasî uygulama arasındaki ilişkinin incelenmesidir.

Sonuç

Milliyetçiliği faşizm veya ırkçılıkla peşinen eşitlemek, tarihî ve siyasî açıdan farklı olguları tek bir hükme indirger. Milliyetçiliğin toplumda yaygın bir karşılığının bulunmasından hareketle onun adına yürütülen her siyaseti meşru saymak da aynı ölçüde yetersizdir. Bilimsel açıdan daha açıklayıcı yaklaşım, millî aidiyetin nasıl üretildiğini, hangi koşullarda toplumsal dayanışmayı güçlendirdiğini ve hangi koşullarda dışlayıcı bir siyasî projeye dönüştüğünü araştırmaktır. Bu yaklaşım, milliyetçiliğin eleştiriden muaf tutulması anlamına gelmez. Tam tersine, milliyetçiliğin farklı biçimlerini birbirinden ayırarak eleştirinin daha somut ve sınanabilir ölçütlere dayanmasını sağlar. Bir siyasî hareketin faşist, ırkçı veya otoriter olarak değerlendirilmesi, yalnızca millî kimliği öne çıkarmasına değil, toplumsal hiyerarşiler kurmasına, siyasî çoğulculuğa yaklaşımına, muhalefetin meşruiyetini tanımasına ve iktidarı kullanma biçimine dayanmalıdır.

Türkiye’de milliyetçiliğin toplumsal gücü de yalnızca seçim sonuçlarıyla veya öz tanımlarla açıklanamaz. Millî kimliğin yaygınlığı ile milliyetçi partilerin temsil kapasitesi arasında doğrudan ve zorunlu bir ilişki yoktur. İnsanların millî aidiyetleri, ekonomik beklentileri, adalet anlayışları, kurumsal güvenleri ve siyasî tercihleri farklı biçimlerde birleşebilir. Bu nedenle milliyetçiliğin geleceğini anlamak için hem toplumsal aidiyet biçimlerini hem de bu aidiyetlerin siyasî temsil mekanizmalarını incelemek gerekir.

Milliyetçiliğin düşünsel geleceği, karşıtlarının kullandığı kavramlara verilecek cevap kadar, kendi yurttaşlık anlayışını nasıl geliştirdiğine de bağlıdır. Ortak tarih ve kültür, yurttaşlıkla birlikte ele alındığında kamusal aidiyetin kaynaklarından biri olabilir. Ancak bu imkânın gerçekleşmesi, yalnızca millî birlik söylemiyle değil, hukukun eşit uygulanması, kamusal kurumların güvenilirliği, siyasî katılım ve toplumsal adaletle mümkündür. Sonuç olarak milliyetçilik tartışmalarında belirleyici soru, millî aidiyetin var olup olmaması değildir. Asıl mesele, bu aidiyetin hangi toplumsal ilişkiler içinde üretildiği, hangi siyasî amaçlarla kullanıldığı ve farklı yurttaşların eşit üyeliğiyle nasıl bağdaştırıldığıdır. Milliyetçiliği faşizmle özdeşleştirmek kadar, milliyetçiliği tarihî ve ahlâkî eleştirinin dışında tutmak da açıklayıcı değildir. Kavramsal ayrımları koruyan, tarihî bağlamı dikkate alan ve siyasî sonuçları inceleyen bir yaklaşım, hem milliyetçiliğin toplumsal gerçekliğini anlamayı hem de onun dışlayıcı biçimlerini somut ölçütlerle eleştirmeyi mümkün kılar.

 

Kaynakça ve araştırma notları

Anderson, B. (1995). Hayali cemaatler: Milliyetçiliğin kökenleri ve yayılması (İ. Savaşır, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.

Billig, M. (2002). Banal milliyetçilik (C. Şişkolar, Çev.). İstanbul: Gelenek Yayıncılık.

Smith, A. D. (2002). Ulusların etnik kökeni (S. Bayramoğlu & H. Kendir, Çev.). Ankara: Dost Kitabevi Yayınları.

“Türkiye’de kimlikler araştırması: Atatürkçülüğün benimsenme oranı yüzde 71.” Independent Türkçe.

Toplum Çalışmaları Enstitüsü. (2025). Türkiye’nin Milliyetçilik Haritası.