Osmanlı Devleti’ndeki Ermeni bakanlar ve yöneticiler

Perinçek davasında savunma yapan hukukçu Geofrey Robertson’un Talat Paşa hakkındaki iftiralarının bilinmesinde de yarar vardır: “Talat Paşa ‘Ermeni sorunu’ dediği meseleyi Ermenileri ortadan kaldırarak çözme kararını veren kişidir. Emirleri veren odur, kanunları çıkaran odur. Talat Paşa ve hükümeti, Ermenilerin Anadolu’dan tehcir edilmesini emretmiş, sonra buna ‘iskân’ demiştir. Ancak insanları yiyecek, tıbbi malzeme vermeksizin yüzlerce kilometre ötedeki çöllere göndermiştir.”

Robertson’ın söz ettiği bölge, günümüzde IŞİD’in elinde olan Suriye sınırları içindeki Rakka ve Deyrizor’dur. 1915’de yaşananları soykırım kapsamında gören Robertson, 2009 yılında “Was There An Armenian Genocide?” başlıklı bir rapor kaleme almıştır. 2014 yılında ise “Uygunsuz Bir Soykırım: Bugün Ermenileri Kim Hatırlıyor?” (An Inconvenient Genocide: Who Now Remembers The Armenians) başlıklı kitabını yayınlamıştır. Robertson’un bildiği fakat açıklamak istemediği gerçek şudur: Tehcire soykırım diyebilmek için o fiillerin sadece o gruba mensup oldukları için uygulanması ve de o grubun varlığını ortadan kaldırmaya yönelik kasıt olmalıdır. Osmanlı’da Ermenileri imha etmeye yönelik bir devlet politikası olmamıştır. Eğer olsaydı günümüzde İstanbul’da hiçbir Ermeni kökenli Türk vatandaşı olamazdı.

Ermeniler Osmanlı yönetiminde özellikle 19. Yüzyılın ikinci yarısından sonra Osmanlı yönetiminde çok önemli görevlerde bulunmuşlardır. 1821’deki Yunan isyanı sonrasında devlet bürokrasisi ve diplomasisinde tasfiye edilen Rumların yerini Ermeniler almış, 1910 Balkan savaşlarına kadar bürokraside ve de siyasette yoğun olarak Ermeniler istihdam edilmiştir. 1908 İkinci Meşrutiyet’in ilanından sonra Ermeni parlamenterler meclise girmiştir. Osmanlı yönetiminde görev alan Ermeni kökenli bakanlar ve diğer üst seviyedeki görevliler aşağıdadır.

             Hariciye Nazırları: Aleksandros Karateodori Paşa (1878-1879), Gabriel Pasha ve Sava Paşa (1879-1880)

            Hazine-i Hasa Nazırlar: Agop Ohanes Kazazyan (1876-1891), Mikail Portakalyan Efendi (1891-1897), Ohanes Sakız Efendi (1897-1908)

            Niafia Nazırları: Ohanes Çamiç Efendi (1877-1878), Aleksandr Karateodori Paşa (1878), Sava Paşa (1878-1879)

            Orman ve Maadin Nazırları: Mavrokordato Efendi (1908-1909), Aristidi Paşa (1909)

            Ticaret ve Ziraat Nazırları: Bedros Kuyumcuyan Efendi (1880), Gabriel Noradonkyan Efendi (1908-1909)

            Ayan Üyeleri (1876): Antopolos Efendi, Aristarki Bey, Daviçon Karmona Efendi, Musurus Paşa, Serviçen Efendi, Dr. De Katro Bey, Mavroyeni Paşa, Karatodri Paşa, Abraham Karakahya Paşa

            Ayan Üyeleri (1908): <>Azaryan Efendi, Basarya Efendi, Bohor Efendi, Fethi Franko Bey, Gabriyel Noradonkyan Efendi, Mavrokordato Efendi, Mavroyeni Bey, Oksanti Efendi, Yorgiyadis Efendi, Aram Efendi, Popoviç Temko Efendi, Babıali Hukuk Müşaviri Gabriel Efendi (Gabriel Efendi Paris Konferansı’nda Ermeniler için toprak talep etmiş, Lozan Konferansı’na Ermeniler adına katılmıştır.)

            Büyükelçiler: Y. Fotiades Bey Gobdan Efendi (Atina), Azaryan Efendi (Belgrad), Karatodri Efendi (Brüksel), Blak Bey (Bükreş), Yanko Karaca Misak Efendi ve Aritraki Efendi (Lahey), K. Musurus Paşa, Alfred Rüstem Paşa ve Antopulo Paşa (Londra), Naum Paşa (Paris), S. Musurus Bey ve Y. Fotiades Bey (Roma), Nikola Gobdan Efendi (Sofya), A. Vogorides Paşa (Viyana), L. Aristarki Bey ve A. Mavroyeni Bey (Washington). Konsolos ve sekreterler ise Türklerden çok Ermeni ve Rum kökenliydi.

            Şarki Rumeli Valileri: Sava Paşa, Aleko Vogorides Paşa, Gavril Paşa, Hristoiç Alexandre de Battenberg, Ferdinand de Saxe-Cobourg et Gotha

            Sisam Beyleri: Mişel Gregoriyadis Bey, Aleksander Mavroyeni Bey, Yanko Vitines Bey, Kostaki Karateodori Paşa, Yorgi Yorgiadis Efendi, Andrea Kopasis Efendi

            Cebelilübnan Sancağı Mutasarrıfları: Vasa Paşa, Naum Paşa, Yusuf Franko Paşa ( Sinan Kuneralp, SON DÖNEM OSMANLI ERKÂN VE RİCALİ, Prosopografik Rehber, 1999, İsis Yayınları. http://docplayer.biz.tr/31230672-son-donem-osmanli-erkan-ve-ricali.html)

Ağustos 1914’te İttihat ve Terakki’nin “Bir savaş geliyor, biz muhtemelen Rusya’ya karşı ittifakta olacağız, böyle bir durumda sizin tercihiniz ne olacak?” sorusuna Taşnaklar kaçamak cevap verince Osmanlı Taşnaklar’ın Rusya’yı destekleyeceğini anlamıştır. Tehcir kararının alınmasında, Balkanlarda kaybedilen topraklarda çok sayıda Müslüman’ın katledilmesi, kalanların ise Osmanlı topraklarına sürülmesinden kaynaklanan travma etkili olmuştur. İttihat ve Terakki’nin “Hıristiyan tebaamız bizi Batı’da yenecek güce eriştiyse, Doğu’da da bu gerçekleşebilir.” tespiti önemlidir.

1877-78 Osmanlı-Rus savaşı sonrası, İstanbul’daki Ermeni Patriği Varjabedyan ile Rusya’nın Kafkasya Valisi Grandük Nikola Nikolayiç temasa geçmiştir. Patrik, Doğu Anadolu’nun Rus işgalinde kalarak bir Ermenistan yurdu oluşturulmasını, bu yapılamazsa Rusya desteği altında bağımsız bir Ermeni devleti kurulmasını talep etmiştir. Aslında Berlin Anlaşması kapsamında (13 Haziran 1878) Osmanlı’ya Doğu illerinde reform şartı getirilmişti ama İkinci Abdülhamit bu şarta temkinli yaklaşmıştır.