Osmanlı’dan Cumhuriyet’e, Karabağ’dan Şuşa’ya uzanan ilişkileri belgeler ışığında hatırlayalım;
Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ilişkiyi yalnızca “iki devlet, bir millet” sloganıyla anlatmak, bu ilişkinin tarihini eksik anlatmaktır.
Çünkü bu iki ülkenin tarihi aynı zamanda dayanışmanın, çıkar çatışmasının, hayal kırıklıklarının, stratejik hesapların ve yeniden yakınlaşmanın tarihidir.
Dolayısıyla meseleye yalnızca duygularla değil, belgelerle bakmak gerekir.
Son dönemde Azerbaycan’a yönelik bazı Türk siyasi çevrelerinin açıklamaları üzerinden yeniden gündeme gelen “Türkiye Azerbaycan’ı satıyor mu?” tartışmasına verilecek en sağlıklı cevap, bugünden geriye doğru bakarak tarihin muhasebesini yapmaktır.
Bu muhasebe yapıldığında ortaya ne Ankara’yı bütün tarih boyunca “Azerbaycan düşmanı” ilan etmeye izin veren tek çizgili bir tablo çıkıyor ne de “Türkiye her zaman Azerbaycan’ın yanında oldu” diyebileceğimiz kusursuz bir kardeşlik hikâyesi.
Gerçek, ikisinin arasında ve çok daha karmaşık.
1918: Osmanlı Azerbaycan’a geldi. sadece kardeşlik için mi ?
28 Mayıs 1918’de Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti bağımsızlığını ilan etti.
Daha birkaç gün sonra, 4 Haziran’da Azerbaycan ile Osmanlı Devleti arasında Batum Dostluk Antlaşması imzalandı. Antlaşmanın 4. maddesi, ihtiyaç halinde Azerbaycan’a Osmanlı askerî yardımı yapılmasına hukuki zemin hazırladı.
Azerbaycan hükümetinin talebi üzerine Osmanlı birlikleri bölgeye gönderildi ve Azerbaycan’ın yerel askerî unsurlarıyla birlikte Kafkas İslam Ordusu oluşturuldu. 15 Eylül 1918’de Bakü’nün alınması, bu işbirliğinin en önemli askerî sonucu oldu. Akademik çalışmalar, bu operasyonun Azerbaycan devletinin ayakta kalmasında önemli rol oynadığını ortaya koyuyor.
Dolayısıyla “Osmanlı Azerbaycan’a hiçbir zaman yardım etmedi” demek tarihsel olarak savunulamaz.
Fakat bunun karşısında başka bir gerçek de var:
Osmanlı yardımı, Azerbaycan’ın bütün kararlarının Ankara veya İstanbul tarafından belirlendiği anlamına gelmiyordu.
Nuri Paşa’nın Gence’deki ağırlığı ve Azerbaycan Milli Şurası ile yaşanan gerilim bunun açık göstergesidir. Azerbaycan Parlamentosu’nun kendi tarihçesinde de, Nuri Paşa’nın Azerbaycan Milli Şurası’nın faaliyetlerine kuşkuyla yaklaştığı, uzun görüşmeler ve karşılıklı tavizlerden sonra 17 Haziran 1918’de Milli Şura’nın yasama yetkilerini geçici hükümete bırakmasının kararlaştırıldığı belirtiliyor.
Yani 1918’in resmi şudur:
Osmanlı Azerbaycan’ın yanında savaştı,Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti kuruldu. Fakat Osmanlı ile Azerbaycan’ın çıkarları her konuda aynı değildi.
Bu ayrımı yapmak önemlidir.
İrevan meselesi: “osmanlı verdi” demek ne kadar doğru?
Burada tarih yazımının en tartışmalı konularından biri karşımıza çıkıyor.
1918 Mayısında İrəvan’ın Ermenistan’ın başkenti olmasının kabul edilmesi, Azerbaycan Milli Şurası’nın aldığı kararla bağlantılıydı. Azerbaycan Milli Şurası’nın 29 Mayıs toplantısında İrəvan konusunda 16 oy lehte kullanıldı.
Azerbaycan’ın resmî arşiv ve akademik kurumlarında yayımlanan belgeler, kararın dönemin şartlarında ağır baskılar altında alınmış bir karar olduğunu vurguluyor. Ancak mevcut belgelerden hareketle “İrəvan’ı Osmanlı Devleti Azerbaycan’dan alıp Ermenistan’a verdi” şeklindeki basitleştirilmiş cümle tarihsel olarak tam doğru değildir. İrəvan konusunda belirleyici hukuki-siyasi işlem Azerbaycan Milli Şurası’nın kendi kararıyla bağlantılıdır.
Öte yandan Osmanlı’nın Batum görüşmelerindeki askerî ve diplomatik ağırlığının Azerbaycan’ın manevra alanını etkilediği de inkâr edilemez.
Dolayısıyla daha doğru ifade şudur:
İrəvan meselesinde Azerbaycan tarafı ağır bir tarihsel taviz verdi; Osmanlı’nın bölgesel askerî ve diplomatik baskısı da bu dönemin şartlarını belirleyen unsurlardan biriydi. Ancak “Osmanlı İrəvan’ı Azerbaycan’dan alıp Ermenistan’a verdi” demek, olayın karar mekanizmasını fazla basitleştirir.
Bu ayrım, gazetecilik açısından önemlidir.
1920: asıl kırılma burada
Azerbaycan Cumhuriyeti’nin 1920’de Sovyetleştirilmesi, Türkiye-Azerbaycan tarihinin en tartışmalı sayfasıdır.
27 Nisan 1920’de Kızıl Ordu Azerbaycan’a girdi ve 28 Nisan’da Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti sona erdi.
Bundan üç gün önce, 26 Nisan 1920’de Mustafa Kemal Paşa Sovyet hükümetine bir mektup gönderdi.
Ve bu mektupta çok önemli bir ifade yer aldı.
Ankara hükümeti, Sovyetlerle emperyalizme karşı ortak mücadele önerirken, Sovyetlerin Kafkasya’daki operasyonlarına karşı çıkmayacağını bildiriyor ve Azerbaycan’ın Sovyet devletleri çevresine katılmasını kabul edebileceğini belirtiyordu. Bunun karşılığında Ankara 5 milyon altın Türk lirası, silah, cephane ve askerî malzeme istiyordu.
Bu belge görmezden gelinemez.
Fakat burada da kritik bir ayrıntı var:
Mustafa Kemal’in mektubu Moskova’ya Azerbaycan’ın işgalinden sonra ulaştı.
Cemil Hasanlı’nın arşiv belgelerine dayanan çalışmasında mektubun Moskova’ya 3 Haziran’da ulaştığı, yani Kızıl Ordu’nun Azerbaycan’ı işgalinden haftalar sonra Sovyet makamlarının eline geçtiği belirtiliyor. Hasanlı ayrıca mektubun Azerbaycan’ın Sovyetleştirilmesinde belirleyici rol oynamadığını vurguluyor.
Bu nedenle iki farklı iddiayı birbirinden ayırmak gerekir.
“Mustafa Kemal, Azerbaycan’ın Sovyetleşmesine ilişkin bir taviz verdi mi?”
Evet. 26 Nisan 1920 tarihli mektupta böyle bir ifade vardır.
“Mustafa Kemal’in bu mektubu Azerbaycan’ın işgalini gerçekleştirdi mi?”
Hayır. Belgenin tarihi buna izin vermiyor. Kızıl Ordu 27 Nisan’da Azerbaycan’a girmişti; mektup ise Moskova’ya Haziran başında ulaşmıştı.
Dolayısıyla “Atatürk Azerbaycan’ı Rusya’ya sattı” cümlesi, belgedeki tavizi gerçek bir tarihsel bağlamdan koparıp tek sebep hâline getiriyor.
Ama tersine, “Ankara’nın Azerbaycan’ın bağımsızlığı konusunda hiçbir tavizi olmadı” demek de belgelerle bağdaşmıyor.
1920’nin gerçeği budur.
Ankara, varlığını sürdürme savaşı verirken Moskova’nın desteğine ihtiyaç duyuyordu.
Azerbaycan ise aynı anda hem kendi bağımsızlığını korumaya hem de Rusya’nın yeniden Kafkasya’ya dönmesini engellemeye çalışıyordu.
Çıkarlar çatıştı.
Ve bu çatışmada Azerbaycan kaybetti.
Peki Atatürk dönemi gerçekten azerbaycan karşıtı mıydı ?
Burada da tarih tek renkten ibaret değil.
Ankara hükümeti Sovyetlerle anlaşırken Azerbaycan’ın Sovyetleşmesini kabul eden bir diplomatik yaklaşım sergilemişti. Fakat sonraki süreçte Ankara ile Bakü arasındaki ilişkiler bütünüyle kopmadı.
1921 Moskova ve Kars antlaşmaları çerçevesinde Nahçıvan’ın statüsü Türkiye açısından özel önem taşıdı. Atatürk dönemindeki Türk dış politikasının temel kaygılarından biri de Anadolu’nun doğu sınırının güvenliği ve Sovyet Rusya ile ilişkilerin dengelenmesiydi.
Mustafa Kemal Atatürk’ün Azerbaycan’la ilgili kaynaklarda kendisine atfedilen ve özellikle birincil/kurumsal kaynaklarda karşılığı bulunan en önemli sözünü hatırlatmakta fayda görüyorum:“Azerbaycan’ın sevinci bizim sevincimiz, kederi bizim kederimizdir.”
1921 Ekim’inde Azerbaycan’ın Ankara Temsilcisi İbrahim Abilov’un güven mektubunu sunduğu törende de Atatürk , “Azerbaycan Türklerinin dertleri kendi dertlerimiz ve sevinçleri kendi sevinçlerimiz olduğu için onların muratlarına nail olmaları, hür ve müstakil olarak yaşamaları bizi pek ziyade sevindirir” demiştir.
Azerbaycan bayrağının Ankara’daki temsilcilik binasına çekilmesi sırasında Atatürk’ün şu sözleri kaynaklarda yer alıyor:
“Ellerimin birtakım hissiyat ve teessürat ile müteharrik olduğunu duyuyorum. Filhakika sancağı çeken benim ellerim idi. Ellerimi tahrik eden, bugünkü bayrağa müşterek olan bütün Türkiye halkının hakiki, samimi kardeşlik hissiyatı idi.”
Burada şu gerçeği de unutmamak gerekiyor:
1920 Ankara’sı bugünkü Türkiye değildi.
İstanbul işgal altındaydı.
Ankara hükümeti henüz uluslararası alanda tanınmış bir devlet değildi.
Yunan ordusu Batı Anadolu’daydı.
Moskova ise Ankara’nın ihtiyaç duyduğu silah ve altının önemli bir kaynağıydı.
Bu nedenle 1920’yi 2026’nın devletler arası ilişkileriyle değerlendirmek tarihsel anakronizm olur.
Bir başka gerçek: Türkçülüğün İstanbul’a taşınmasında Azerbaycanlı aydınların payı büyüktü
Azerbaycan’da sosyal medyada yapılan önemli bir tespit ise büyük ölçüde doğrudur.
Ali Bey Hüseynzade ve Ahmed Ağaoğlu gibi Azerbaycanlı aydınların Osmanlı entelektüel hayatındaki etkisi son derece büyüktü.
Hüseynzade’nin Türkçülük düşüncesi, İslamcılık ve modernleşme konusundaki fikirleri Osmanlı-Türk düşünce dünyasında etkili oldu. Akademik literatürde Hüseynzade’nin Ziya Gökalp ve daha geniş Türkçülük düşüncesi üzerindeki etkisi özellikle vurgulanmaktadır.
Ahmed Ağaoğlu da İstanbul’da gazetecilik ve siyaset alanında önemli bir rol oynadı; Türkçülük ve Pan-Türkizm tartışmalarının önemli isimlerinden biri haline geldi.
Mirza Fethali Ahundzade’nin alfabe reformu girişimleri de gerçek bir tarihsel olgudur. Akademik araştırmalar onun İstanbul’u reform düşüncesinin tartışılabileceği önemli merkezlerden biri olarak gördüğünü ve Arap alfabesinin ıslahı konusunda Osmanlı kamuoyunu etkilemeye çalıştığını ortaya koyuyor.
Fakat buradan şu sonucu çıkarmak mümkün değildir:
“Azerbaycanlı aydınlar Türkiye Cumhuriyeti’ni kurdu.”
Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşu, Anadolu’daki Millî Mücadele’nin, Osmanlı’nın çözülmesinin, uluslararası sistemin ve çok sayıda Türk ve Müslüman aydının katkısının oluşturduğu karmaşık bir tarihsel sürecin sonucudur.
Azerbaycanlı aydınların katkısı önemlidir; fakat tek neden değildir.
Sovyetler Birliği dağıldığında tablo değişti.
Azerbaycan 18 Ekim 1991’de bağımsızlığını yeniden ilan etti.
Türkiye 9 Kasım 1991’de Azerbaycan’ın bağımsızlığını tanıyan ilk devlet oldu. Diplomatik ilişkiler ise 14 Ocak 1992’de kuruldu.
Dolayısıyla “Türkiye Azerbaycan’ın bağımsızlığını tanımaya isteksiz davrandı” iddiası yanlıştır, özellikle “ilk tanıyan devlet” gerçeği karşısında dikkatle kullanılmalıdır.
Türkiye’nin ilk tanıyan devlet olması, 1991 sonrasındaki ilişkilerin tarihsel önemini gösteren güçlü bir veridir.
Fakat bunun yanında Karabağ savaşı başka bir tablo ortaya çıkardı.
birinci karabağ savaşı:ankara’nın en büyük sınavı
1991–1994 arasında Türkiye doğrudan savaşa girmedi.
Azerbaycan’ın istediği ölçüde askerî destek verilmedi.
Türkiye Cumhuriyeti’nin hükümet ve resmî olarak yeterli desteği vermemesinin yanı sıra bireysel ve sivil toplum kuruluşlarının destekleri görmezden gelinemez. Özellikle Alparslan Türkeş’in çabalarıyla gizli yollardan Azerbaycan’a gidip Ermenilere karşı savaşan sivillerin olduğu gerçeğini de göz ardı etmeyelim.( Ki bu savaşan gençlerden bazılarına Cumhurbaşkanı Haydar Aliyev millî kahraman unvanı vermiş ve bazılarını da Azerbaycan devletinde resmî görevlere atamıştır)
1992’den itibaren Türkiye Azerbaycan ordusunun eğitimine ve askerî yapılanmasına destek vermeye başladı. 1992’de imzalanan Askerî Eğitim İşbirliği Anlaşması bu ilişkinin kurumsal başlangıçlarından biriydi.
Fakat Ankara, Azerbaycan’ın istediği doğrudan askerî ittifak ve savaşın içine girme seçeneğini kabul etmedi.
2026’da yayımlanan kapsamlı bir akademik çalışma da 1988–1994 savaşında Ankara’nın doğrudan askerî müdahaleden kaçındığını ve Azerbaycan’ın resmî askerî ittifak taleplerine olumlu cevap vermediğini ortaya koyuyor.
Bu, Azerbaycan açısından ciddi bir hayal kırıklığıydı.
Ama “Türkiye hiçbir yardım yapmadı” demek de doğru değildir.
Türkiye askerî eğitim, danışmanlık ve çeşitli destek mekanizmaları kurdu; ancak bunlar Azerbaycan’ın savaşın kaderini değiştirecek ölçekte askerî desteği olarak değerlendirilmedi.
Türkiye’ye yöneltilen en önemli eleştirilerden biri budur.
1993 yılının mart–nisan aylarında Kelbecer Ermeni güçlerinin saldırısına uğradığında Azerbaycan Cumhurbaşkanı Ebulfez Elçibey, Türkiye’den sivil halkın tahliyesi için askerî nakliye helikopterleri istedi.
2026 yılında yayımlanan akademik araştırma bu olayı açıkça doğruluyor: Başbakan Süleyman Demirel Azerbaycan’ın bu talebini kabul etmedi. Araştırmaya göre Demirel, bunun Türkiye’yi savaşa daha fazla çekebileceğinden ve Rusya ile çatışma yaratabileceğinden endişe ediyordu.
1997 yılında Middle East Journal’da yayımlanan Şükrü Elekdağ/Bölükbaşı çizgisindeki araştırmalara atıf yapan daha yeni akademik çalışmalar da aynı olaya yer veriyor.
Demek ki:
“Türkiye, Kelbecer’in boşaltılması için Azerbaycan hükümetinin helikopter talebini reddetti” — bu iddia ciddi akademik kaynaklarla doğrulanıyor.
Ama bundan “Türkiye, Karabağ’ın işgaline sebep oldu” sonucunu çıkarmak çok yanlıştır.
Kelbecer’in düşüşünde Azerbaycan ordusunun durumu, Rusya ile ilgili etkenler, Ermenistan güçlerinin askerî operasyonları, Azerbaycan içindeki siyasi ve askerî bölünme ve diğer faktörler de rol oynadı.
“Türkiye, Haydar Aliyev’i devirmek isteyen darbeye de destek verdi.” iddiası
Burada daha ihtiyatlı olmak gerekir.
1993 yılının haziranında Ebulfez Elçibey hükümeti ciddi bir siyasi ve askerî krizle karşı karşıya kaldı. Surət Hüseynov’un Gence’deki güçleri merkezi yönetime karşı harekete geçti. Akademik literatür bu süreçte Rusya’nın desteğine ilişkin ciddi iddialara yer veriyor. Elçibey’in iktidardan ayrılmasının ardından Haydar Aliyev iktidarın merkezine geldi.
Ancak Türkiye hükümetinin Haydar Aliyev’i devirmek amacıyla darbe planına sistemli şekilde destek verdiğini doğrulayan aynı düzeyde güvenilir bir belge bulmak mümkün değildir.
Aksine, 1993’ten sonra Ankara ile Haydar Aliyev arasındaki ilişkiler hızla iyileşti. Aliyev ve Süleyman Demirel arasında yakın siyasi ilişkiler kuruldu ve iki ülkenin stratejik iş birliği derinleşti.
Bu sebeple şöyle demek daha doğru olur:
“1993 yılındaki darbe sırasında Türkiye’nin belirli siyasi çevrelerinin hangi pozisyonda olduğu ayrıca araştırılmalıdır; ancak ‘Türkiye, Haydar Aliyev’i devirmek için darbeye destek verdi’ hükmünü mevcut akademik kaynaklarla kesin bir gerçek olarak sunmak mümkün değildir.”
Bu, duygusal açıdan daha zayıf görünebilir.
Ama gazetecilik açısından daha güçlüdür.
“Türkiye ‘onlar Şii’ diye Azerbaycan’ı tanımakta tereddüt etti” iddiasına gelince, bunun için sağlam birincil belge gerekir.
Bu iddiaya ancak Cumhurbaşkanı Turgut Özal’ın i Ocak 1990’da ABD ziyareti sırasında, gazetecilerin Azerbaycan’daki gelişmeler ve Türkiye’nin Azerbaycan Türklerine yaklaşımı hakkındaki soruları üzerine; “Azerbaycanlılar Anadolu’daki Türk halkından çok İran’daki Azerilere yakındır. Onlar Şii, biz Sünniyiz. Onlar İran’a daha yakın” şeklindeki tartışmalı sözlerine dayandırılıyor.
Türkiye’nin 1991 yılında Azerbaycan’ı ilk tanıyan devlet olması, bu iddianın genel biçimde ifade edilmesini zaten sorunlu hale getiriyor. Türkiye’de Azerbaycan’ın Şii nüfusunun çoğunlukta olmasının belirli siyasi çevrelerde nasıl değerlendirildiği ayrıca araştırılması gereken bir konudur; ancak bunu Türkiye devletinin resmî tanıma politikasının temel nedeni olarak sunmak için yeterli kanıt yoktur.
Aynı şekilde Fethullah Gülen okullarının Azerbaycan’daki faaliyetlerine yönelik ciddi eleştiriler bulunmaktadır. Ancak “bu okullar Azerbaycan’ın laik yapısına darbe vurmak için Türkiye devletinin projesiydi” gibi geniş bir sonuç çıkarmak için devlet belgeleri ve akademik kanıt gerekir.
Kaynaklar aksine, 1990’lı yıllardan itibaren Türkiye’den Azerbaycan’a geniş ölçekte eğitim, kültür ve diaspora ilişkilerinin kurulduğunu gösteriyor.
Gazeteci için temel ilke değişmez: Gerçeği gerçek olarak, siyasi ithamı ise itham olarak yazmak
“Türkiye, Karabağ savaşında Azerbaycan’ı yalnız bıraktı” — birinci savaş için kısmen doğru, ikinci savaş için ise tam tersi.
İki Karabağ savaşını birbirinden ayırmak gerekir.
1990’lı yıllarda Türkiye ihtiyatlı davrandı.
2020 yılında ise Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ilişkilerin niteliği tamamen değişmişti.
Türkiye, Azerbaycan’ın siyasi ve diplomatik tutumunu açıkça destekledi; askerî iş birliği, eğitim ve savunma sanayisi alanında önceki yıllarda oluşturulan imkânlar da Azerbaycan ordusunun modernleşmesinde önemli rol oynadı. Akademik araştırmalar 2020 yılındaki savaşta Türkiye’nin askerî ve diplomatik desteğinin önemini özellikle vurguluyor.
Bu nedenle 2020 yılını 1993 yılındaki Türkiye siyasetiyle özdeşleştirmek doğru değildir.
1993 yılının Türkiye’si Karabağ savaşına doğrudan müdahaleden kaçınıyordu.
2020’nin Türkiye’si ise Azerbaycan’ın yanında açık ve daha geniş ölçekte durdu.
Bu, sadece siyasi iradenin değil, Türkiye’nin askerî ve savunma sanayisi imkânlarının da değişmesinin sonucuydu.
şuşa: ilişkilerin tarihinde yeni aşama
2020 yılındaki savaştan sonra ilişkiler daha da derinleşti.
15 Haziran 2021’de Şuşa’da imzalanan Şuşa Bildirisi iki ülkenin ilişkilerini müttefiklik seviyesine yükseltti.
Bildiride devletlerin bağımsızlığı, egemenliği, toprak bütünlüğü ve uluslararası düzeyde tanınmış sınırlarının dokunulmazlığına karşılıklı destek ilkesi güvence altına alındı. Ayrıca üçüncü bir devlet tarafından tehdit veya saldırı durumunda istişareler ve gerekli yardım mekanizmaları öngörüldü. Savunma sanayisi, ortak askerî tatbikatlar ve silahlı kuvvetlerin modernizasyonu da belgede ayrıca yer aldı.
2025 yılında ise iki ülkenin savunma bakanlıkları karşılıklı askerî güvenliğin güçlendirilmesine ilişkin bir mutabakat zaptı imzaladı ve söz konusu belge Azerbaycan Millî Meclisi tarafından onaylandı.
Yani bugünün Türkiye-Azerbaycan ilişkilerini 1993 yılındaki ilişkilerle aynı cümlede tanımlamak artık mümkün değildir.
Pfyaeki “borç defterinde” kimin yüzü ak ?
Bu soruya tarihçi “bizim yüzümüz ak” veya “sizin yüzünüz kara” diye cevap vermemelidir.
Biz gazetecilerde duygusallığı bir kenara bırakarak tarihçilerin değerlendirmelerini dikkate alarak yazmalıyız.
Çünkü devletlerarası ilişkilerde “bizim yüzümüz ak” , “sizin yüzünüz kara” şeklinde bir muhasebe yoktur.
1918’de Osmanlı, Azerbaycan’da devlet kurulması için askerî güç gönderdi, başarılı oldu devlet kuruldu.
Aynı Osmanlı, Azerbaycan’ın siyasi kararlarına müdahale etmeye de çalıştı.
1920’de Ankara, Sovyet Rusya’nın desteğini elde etmek için Azerbaycan meselesinde ağır diplomatik taviz verdi.
Ancak bu taviz, Azerbaycan’ın Sovyet işgalinin nedeni değildi; işgal zaten başlamıştı.
1991’de Türkiye bağımsız Azerbaycan’ı ilk tanıyan devlet oldu.
1990’lı yıllarda Azerbaycan ordusunun kurulmasına ve eğitimine yardım etti.
Ama Karabağ savaşına doğrudan girmekten imtina etti. Ama sivil kişiler ve sivil toplum kuruluşları yapabilecekleri yardımları yaptı.
1993’te Kelbecer’den halkın tahliyesi için istenen askerî helikopterleri vermedi.
2020’de ise Azerbaycan’ın yanında önceki dönemle kıyaslanamayacak kadar açık ve geniş siyasi, diplomatik ve askerî destek gösterdi.
2021’de ilişkiler müttefiklik seviyesine yükseltildi.
2025’te askerî güvenlik iş birliği daha da kurumsallaştırıldı.
Bütün bunlardan sonra “Türkiye Azerbaycan’ı tarih boyunca sattı” demek de, “Türkiye Azerbaycan’ı tarih boyunca hiçbir zaman yarı yolda bırakmadı” demek de tarihi çarpıtır.
Daha doğru cümle şudur:
Türkiye-Azerbaycan ilişkilerinin tarihinde hem kardeşlik, hem karşılıklı yardım, hem de millî çıkarların çatıştığı dönemler olmuştur.
1918’de Osmanlı Azerbaycan için savaştı.
1920’de Ankara, kendi hayatta kalma savaşı içinde Azerbaycan’ın bağımsızlığını pekiştirecek yeterli bir diplomatik tutum almadı.
1990’lı yıllarda Ankara Azerbaycan’ı destekledi, ancak Karabağ savaşına doğrudan girmedi. Ancak kişilerin ve sivil toplum kuruluşlarının yardımlarında dolaylı destek verdi
2020’den sonra ise ilişkiler stratejik müttefiklik seviyesine yükseldi.
bu tablonun bize öğrettiğ en önemli ders şudur:
Devletler arasındaki kardeşlik ne kadar güçlü olursa olsun, devletler kendi millî çıkarları doğrultusunda hareket eder.
Azerbaycan için de, Türkiye için de temel mesele budur.
Kardeşlik ilişkilerinin gerçek gücü ise birbirinden minnet beklemekte değil, iki bağımsız devletin birbirinin egemenliğine saygı göstermesinde, stratejik çıkarlarını açık şekilde uzlaştırmasında ve görüş ayrılıklarını gizlemeden çözebilmesindedir.
Şuşa Bildirisi’nin özü de aslında buradadır.
Çünkü belgenin kendisi “tek devlet”ten değil, iki egemen ve bağımsız devletin müttefikliğinden söz ediyor.
ve belki de azerbaycan-türkiye ilişkilerinin en sağlıklı formülü tam olarak budur:
Bir millet — iki devlet.
Bir tarih — ama iki ayrı devlet iradesi.
Kardeşlik — ama egemenlikten vazgeçmeden.
tarihin boç defterini açmak gerekir
Ama onu kinle değil, belgeyle açmak gerekir.
Çünkü tarihte en tehlikeli şey unutmak değildir.
Tarihi yanlış hatırlamaktır.
Ben bir Türk milliyetçisi ve gazeteci olarak Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ilişkiye ne kör bir romantizmle ne de tarihsel öfkeyle bakarım. Çünkü kardeşlik, gerçeği saklamak değil; gerçeğe birlikte bakabilmektir. Türkiye de Azerbaycan da zaman zaman hata yaptı, zaman zaman birbirinin yanında durdu; fakat bu iki devletin ortak kaderini birkaç siyasi kararın, birkaç dönemin ya da birkaç kişinin hatasına indirgemek doğru değildir.
Bizim ortaklığımızın temeli yalnızca duygular değil; ortak tarih, ortak kültür, ortak dil ve ortak gelecektir. Bir millet, iki devlet sözü benim için bir slogan değil, iki bağımsız Türk devletinin birbirinin egemenliğine saygı göstererek omuz omuza durmasının adıdır. Tarihin borç defterini açacaksak, onu birbirimizi suçlamak için değil, aynı hataları bir daha yapmamak için açmalıyız.
Çünkü Türk dünyasının ihtiyacı birbirine küsen kardeşler değil; geçmişini bilen, gerçeğinden korkmayan ve geleceğini birlikte kurabilen iki güçlü devlettir.
Kkaynakça:
-T.C. Dışişleri Bakanlığı, Türkiye-Azerbaycan Siyasi İlişkileri.
-Azerbaycan Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı, Bilateral Relations – Türkiye.
-Şuşa Declaration on Allied Relations between the Republic of Azerbaijan and the Republic of Turkey, 15 June 2021.
-T.C. İletişim Başkanlığı, Shusha Declaration Ratified and Promulgated in Official Gazette, 23 March 2022.
-Azerbaycan Milli Meclisi, Türkiye-Azerbaycan karşılıklı askerî güvenliğin güçlendirilmesine ilişkin Mutabakatın onaylanması, 2025.
-U.S. Department of State, Country Reports on Human Rights Practices 1993 – Azerbaijan.
-Cemil Hasanlı, 26 Nisan 1920 Mustafa Kemal mektubu ve Azerbaycan’ın Sovyetleştirilmesi üzerine arşiv çalışması.
-Reşat Gasimov, “Azerbaycan Halk Cumhuriyeti ile Osmanlı Devleti Arasındaki İlişkilerin Son Dönemi (Kasım 1918–Nisan 1920)”, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 2026.
-Ceylan Tokluoğlu, “Ziya Gökalp: Turancılıktan Türkçülüğe”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 2012.
-Nergiz Gahramanlı, “Hüseyinzade Ali Bey ve Ziya Gökalp’in Kültürel Alandaki Türkçülük Düşünceleri”, 2024.
-Samuel Bell, Turkish Foreign Policy in Cyprus and Azerbaijan, University of Virginia.
-Hülya Kınık & Sinem Çelik, “The Role of Turkish Drones in Azerbaijan’s Increasing Military Effectiveness”, Insight Turkey.
-International Institute for Strategic Studies (IISS), Turkey’s Central Asia Policy, 2021.
-Congressional Research Service, Azerbaijan and Armenia: The Nagorno-Karabakh Conflict.
-Turkey’s assertive turn in the Nagorno-Karabakh conflict: from cautious support to strategic engagement with Azerbaijan, 2026.
TRT; mikrofon başında, kamera arkasında, haber merkezinde, montaj odasında, yayın masasında emek veren insanların kurumudur. Devamını Oku
Türkiye kamuoyu İlham Aliyev’in katılmamasının nedenleri üzerinde kafa yorarken Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev’in bence… Devamını Oku
Türkiye ile Azerbaycan arasındaki son gerilimin en dikkat çekici gelişmelerinden biri, Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in… Devamını Oku
Zamanla güç, beyin üzerinde dopamin artırıcı ve bağımlılık yapıcı bir etki yaratarak empati kaybı, büyüklük… Devamını Oku
Temel mesele, milliyetçiliğin iyi veya kötü olduğuna ilişkin genel bir hüküm vermek değildir. Asıl soru,… Devamını Oku
Türkiye ile Azerbaycan birbirine rakip değil, kendi bağımsızlıklarını koruyarak ortak geleceğini güçlendirebilecek iki kardeş devlettir.… Devamını Oku