Yaşamı boyunca hiç durmayan sürekli üreten kavuklu tiyatro oyuncusu… 

Çok yönlü bir sanatkâr Ferhan Şensoy… Peki kavuk neyi temsil ediyor derseniz ilerleyen bölümlerde anlatacağız, biraz sabırlı olun. 

Yaşamı boyunca pek çok esere imza atan usta sanatçı, 31 Ağustos 2021 tarihinde vefat etti. 

Eserlerini okuyan, izleyen herkesin arkasında hissettiği, kendisini “Pera’daki hayalet” olarak tanımlayan ama bizim tabirimizle “Beyoğlu’nun delikanlısı” olan Ferhan Şensoy’u gelin birlikte analım. 

Şensoy, 26 Şubat 1951’de ilkokul öğretmeni Müjgan Şensoy ile Çarşamba Belediye Başkanı, tüccar Yusuf Cemil Şensoy’un oğlu olarak Samsun’da dünyaya geldi. 

Samsun’da 1957’de Gazi Osman Paşa İlkokulu’na başlayan sanatçı, 1961’de Galatasaray Lisesinde başladığı, lise eğitimini 1970’te Çarşamba’da tamamlar. O kadar yetenekliydi ki gençliğinden itibaren tiyatro ile haşır neşir olmuştu. 

Tiyatroda da kabına sığamadı. İlk defa ‘Grup Oyuncuları’ ile sahneye çıktı, sonrasında ise Fransa ve Kanada’da eğitim ve çalışmalara katıldı. Montreal’de ‘Ce Fou De Gogol’ adlı oyunuyla 1975’te ‘En İyi Yabancı Yazar’ ödülünü aldı. 

70’ler ve 80’lerde birçok tiyatroda rol almış, yönetmenlik yapmış, oyunlar yönetmişti. Özellikle ‘Devekuşu Kabare’ için yazdığı skeçler adının çokça duyulmasını sağladı. En sonunda da kendi tiyatrosunun sahibi oldu. 1980 yılında ‘Ortaoyuncular’ adıyla, kendi tiyatrosunu kurdu. 14 Mart 1980’de Harbiye’de, Yapı Endüstri Merkezi Salonu’nda ilk kez perdelerini açan ve günümüze kadar 50’yi aşkın oyunun oynandığı Ortaoyuncular’ın bünyesinde, ayrıca ‘Nöbetçi Tiyatro’ adlı bir gençlik grubu kurarak, yeni sanatçılarının yetiştirilmesine katkıda bulundu. 

Ünlü sanatçı zaman içerisinde televizyona ve sinemaya da duyarsız kalamadı. Daha fazla sayıda insana ulaşmaya başladı. 

Ferhan Şensoy denince ilk aklımıza gelen yönlerinden biri de müzik. Bazı istisnalar hariç müziksiz oyunu yoktur Şensoy’un. Her oyununda şiirlerini besteler. Evet, müzik kullanır Usta. Ama onu özel kılan nokta, mutlaka bir enstrüman ile müziğini icra eden topluluğa öncülük etmesidir. Bu öncülük sırasında sık kullandığı cümlelerden biridir, “Vuracaksın, ses çıkacak çocuğum!” sözü… 

‘Ferhangi Şeyler’ ile Türkiye’nin en farklı oyunlarını sergiledi, her oyunda bir şey anlattı. ‘Pardon’ ve ‘Şans Kapıyı Kırınca’ ile sinema seyircisiyle buluştu.  

Yönetmenliğini Mert Baykal’ın yaptığı, senaryosu kendine ait olan, Pardon isimli filmde oynadı. Filmdeki detaylar mı yoksa bu olayı gerçekten yaşayan kişinin başına gelenler mi daha ilginç, insan karar veremiyor… Pardon filmi, aslında Ferhan Şensoy’un yazdığı ve sahnelediği Çok Tuhaf Soruşturma oyunundan uyarlama. 

Film, tiyatro oyunundan; tiyatro oyunu ise gerçek bir olaydan esinlenildi. İşin en trajik yanı da yıllarca suçsuz yere içeride yatan Nevzat Pak’ın PARDON denilerek tahliye edilmesiydi.  

Filmin hapishane sahnelerinin büyük bir bölümü şu an müze olarak kullanılan Sinop Cezaevi’nde çekilmiş. Hatta Sabahattin Ali “Aldırma Gönül” şiirini, bu hapishanede yatarken yazmıştır. 

‘Dışarda deli dalgalar
Gelip duvarları yalar
Seni bu sesler oyalar
Aldırma gönül, aldırma’ 

Filmin sonunda “Pardon” denilerek salınan üç arkadaş, sistemi ve adaleti izleyiciye çok güzel sorgulatır. İbrahim’in şu lafı, siz sorgulamadan olanı biteni özet geçer hatta: “Adalet dediğiniz o kadar da adil bir şey değil demek ki“
Bu film ona Türsak Onur Ödülü’nü kazandırdı. 

Hatta ‘Pardon’ o kadar sevildi ki usta sanatçı filmin devamını da çekmeyi planlıyordu. Her daim sert, kendine has tarzıyla bizlerle buluştu. 

Başta dedik ya, Kel Hasan Efendi’nin tuluatın sembolü olan kavuğunu taşıyanlardandı. Onu da kavuğu Münir Özkul’dan devralmıştı. 

Tarzıyla diğer oyunculardan farklı, kavuğunu sonuna kadar hak ediyordu. Hele ki Münir Özkul’un ardından “Ben kavuğu ne yapacağım Münir Abi?” derken hepimizi duygulandırdı.  

Usta sanatçı Münir Özkul, kavuğu Ferhan Şensoy’a vermesinin hikâyesini şöyle aktarmıştı: 

“Rahmetli Dümbüllü İsmail Abi, beni izlemişti ve beğenmişti geleneksel oynadığım bir oyunda. Oyundan sonra ‘Benden sonra sen devam et bu işte’ diye bana kavuğunu verdi. O gün sahnede merasim gibi bir şey yapıldı ve kavuğu aldım. Sonra uzun süre kavuk bende durdu ve yük olmaya başladı. Kavuğu genç birine vermek lazımdı. Düşünüyordum, kimse aklıma gelmiyordu. Sonra bir gün Ferhan tiyatrosuna gidince, baktım Ferhan’ın müthiş bir tuluat yeteneği var. Bir aksilik oldu mu, sıkıştı mı, tak, lafını yapıştırır geçer. Bu çok önemli. Orada aklıma düştü. Hem yazar hem tiyatro sahibi hem de tuluat yeteneği olacak bundan uygunu olmazdı. Kavuğu Ferhan’a verdik.“ 

Ferhan Şensoy ise “Heyecan verici. Böyle bir kavuğun Kel Hasan Efendi’den Dümbüllü İsmail’e sonra Münir Özkul’dan bana gelmesi hem büyük bir sevinç hem de büyük bir sorumluluk.” ifadelerini kullanmıştı. 

Kavuk, tiyatronun ustalık nişanı olarak da niteleniyor. Münir Özkul’un çok güzel bir tanımlaması var.: “600 senelik bir kültürün, bir temaşa sanatının, tuluatın sembolü.” işte bu kavuğun emanetçilerinden birisi de Şensoy. 

Tuluat oyuncusu Kel Hasan Efendi’nin İsmail Dümbüllü’ye, onun da Yeşilçam’ın usta oyuncularından Münir Özkul’a devrettiği kavuğu yaklaşık 30 yıl boyunca Ferhan Şensoy taşıdı. 

Münir Özkul’un Ferhan Şensoy’a kavuğu sunduğu devir teslim töreni, Türk tiyatro tarihinin simgeleşen anlarından biri oldu.
Şensoy, sahne sanatlarında başarılı olduğu kadar yazılı eserlerde de başarılıydı. Birçok kitabı bizlerle buluşturdu. 

Bizi duygulandıran anlardan birisi de kızı Derya Şensoy’un paylaşımı oldu. “Canım babacığım uçtu göklere” cümleleri kısa ama öz oldu. 

Ortaoyuncular’ın çektirdiği fotoğraf bizlere kaldı. Baykal Kent, Münir Özkul, Rasim Öztekin, Ferhan Şensoy, Erol Günaydın… Güle güle… 

Usta sanatçının ölümü sonrası, Şensoy’un demeçleri, sözleri ve röportajları da gündeme geldi. Ferhan Şensoy bir röportajında: 

“İyi misiniz” sorusuna “Ülkem gibi” yanıtını vermişti. 

“Bin yıl yaşayacak gibi değilim. Pazar günü sokağa çıkmak yasak! Kitap yazmak yasak değil. Perde açamamak elbette üzüyor beni, sahneye çıkmayı özledim. Bunun dışında eve kapanmakla ilgili bir sorunum yok. Son yıllarda sokağa çıkmayı da unuttum, çıkasım yok! Gördüğüm şeyler beni mutsuz ediyor. Geriş’e evimize çekildik. Benim boş durmak gibi bir durumum olamaz. Masamın üstü kitap olmayı bekleyen dosyalarla dolu. Bin yıl yaşayacak değilim. Her yazarın ardında bıraktığı bitmemiş dosyaları vardır. Ben ölünce eşim Elif’im toparlayacak dosyalarımı.” 

Ortaoyuncuları’nın büyük ustası görevini yaparak gitti. 

Senin ardında bıraktığın eserlere biz sahip çıkacağız usta… Ruhun şad olsun. 

“Hep yazın! Her şeyi yazın, antrenmanlı olun. Şimdi beni bir yere kapatın, önünüze hemen iki perde oyun atayım.“ 

Türk Tiyatrosunun Kavuklusu Ferhan Şensoy yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Yaşamı boyunca pek çok esere imza atan usta sanatçı, 31 Ağustos 2021 tarihinde vefat etti.

Eserlerini okuyan, izleyen herkesin arkasında hissettiği, kendisini “Pera’daki hayalet” olarak tanımlayan ama bizim tabirimizle “Beyoğlu’nun delikanlısı” olan Ferhan Şensoy’u Özge Yıldız ile anıyoruz.

Senin ardında bıraktığın eserlere biz sahip çıkacağız usta… Ruhun şad olsun.

Senaryo: Özge YILDIZ

Yönetmen ve montaj: Mehmet Onur KARADAYI

Ferhan Şensoy: Türk Tiyatrosunun Kavuklusu – Özge YILDIZ yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Türk tiyatrosunda güldürü geleneği olan kavuk, 20 Eylül günü düzenlenen bir törenle Rasim Öztekin tarafından Şevket Çoruh’a devredildi. Böylece Şevket Çoruh; Kel Hasan Efendi, İsmail Dümbüllü, Münir Özkul, Ferhan Şensoy ve Rasim Öztekin’den sonraki kavuklu olarak tarihe geçmiş oldu.

20 Eylül 2020 günü Harbiye Cemil Topuzlu Açık Hava Tiyatrosu’nda düzenlenen törende sahneye ilk olarak Rasim Öztekin çıktı. Öztekin yaptığı konuşmada en mağdur kavuklu sayılması gerektiğini çünkü kavuğu aldıktan üç ay sonra kalp rahatsızlığının baş gösterdiğini ve bu yüzden doktorunun canlı performansı yasakladığını söyledi. Bu durumda kavuğa sahip olan kişinin sahneye çıkamamasının hoş olmayacağından bahseden Öztekin, kavuğu devretme ihtiyacı hissettiğini aktardı. Bir önceki kavuklu Ferhan Şensoy’un da olurunu alarak kavuğu Şevket Çoruh’a devretmeye karar verdiğini ifade eden Öztekin konuşmasının bitiminde Şevket Çoruh’u sahneye davet etti.

Kavuğu izleyicilerin alkışları eşliğinde Öztekin’den devralan Şevket Çoruh’un heyecanı ve haklı gururu her hâlinden belli oluyordu. Konuşmasına “Çok makbule geçti.” diye başlayan Çoruh, Türk tiyatrosunun zor bir dönemden geçtiğini bu yüzden “Çok sevinsem ayıp olur mu?” diye de düşündüğünü söyledi.

Geleneksel Türk tiyatrosunda meddahların “Hak dostum hak!” diyerek söze başladığından bahis açan Çoruh, ‘hak’ kavramı üzerinde durdu. ‘Hak’ demenin adalet ve hukuka uygunluk demek olduğunu ve bugünlerde mumla aradığımızı söyledi.

Üzerinde emeği bulunan tüm ustalarına isimlerini tek tek sayarak teşekkür eden Şevket Çoruh, “Bu kavuğu bugünkü zor şartlarda Anadolu’da perde açmaya çalışan, alternatif sahnelerden, apartman dairelerine kadar yüreği tiyatroyla dolu tüm tiyatro emekçileri adına kabul ediyorum. Başımın üstünde yeri var.” dedi. Kavuğu bir sonraki meslektaşına devredene kadar son sözünün “Hak dostum hak!” olacağını da ekledi.

Şevket Çoruh konuşmasının bitiminde epeyce alkışlandı. Programın sonunda ise İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Ekrem İmamoğlu’nun videolu bir mesajı paylaşıldı. İmamoğlu mesajında; İstanbul’un ev sahipliğinde düzenlenen çok değerli buluşmaya vesile oldukları için Öztekin ve Çoruh’a minnet duygularını iletti. İstanbul Büyükşehir Belediyesi olarak Türk tiyatrosunu desteklemeye, tiyatronun geleceği açısından en özgür alanları var etmeye devam edeceklerini de sözlerine ekleyen İmamoğlu, tüm katılımcılara teşekkür ederek mesajını sonlandırdı.

Kavuk geleneği nedir?

Bir bakıma “el verme” anlamı taşıyan kavuk geleneğinin tarihi 1920’li yıllara dayanmaktadır. Kavuğun ilk sahibi Kel Hasan Efendi’dir. Aslında bir yoğurtçu olan Kel Hasan Efendi tiyatroya ve komedyenliğe meraklıydı. Başında kavuğuyla sahneye çıktı, İbiş karakterini canlandırdı ve zamanla bir tiyatro ustası oldu. Başındaki kavuk ise bir geleneğe dönüştü.

Kel Hasan Efendi kavuğunu, öğrencisi olan ve geleneksel Türk tiyatrosunun da son temsilcisi olarak bilinen İsmail Dümbüllü’ye devretti. Bundan sonraki süre zarfında kavuk “Dümbüllü Kavuğu” olarak anılmaya başladı.

Burada Müjdat Gezen’in bir üzüntüsünü ve anısını paylaşmakta yarar var. Gezen’e göre Türkiye Dümbüllü’yü yeteri kadar tanımıyor. Ona göre İsmail Dümbüllü –kendisi İsmail Amca der- hem büyük bir halk sanatçısı hem de dünya şekeri bir insandı. Anlattığına göre; İsmail Dümbüllü Madalyon Sineması’na turneye gelir. Tam oyunun orta yerinde seyircinin biri sahneye hıyar fırlatır. Herkes nefesini tutup, kalakalmışken Dümbüllü hiç istifini bozmaz ve kısık sesiyle, sanat tarihine geçen esprisini patlatır:

“Biri kartvizitini gönderdi!”

Müjdat Gezen’e göre İsmail Dümbüllü işte buydu!

Dümbüllü, ustası Kel Hasan’dan aldığı kavuğu 1968 yılında Münir Özkul’a devretti. 16 Kasım 1973 yılında yayınlanan Sanat Dergisi’nde Zeynep Oral’ın yazısından öğrendiğimize göre kavuğun devredilmesi ise şöyle oldu:

Münir Özkul Arena Tiyatrosu’nda “Kanlı Nigar” adlı oyunu oynamaktaydı. Bir gün oyunu izlemeye gelen İsmail Dümbüllü, oyun bitiminde sahne arkasına gitti, Münir Özkul’u buldu. Onu övdükten ve tebrik ettikten sonra kavuğu devretti. Münir Özkul, “Niçin bana verdiniz? Neden ben?” diye sordu.

Dümbüllü bu soruya şöyle cevap verdi:

“Bana göre sen kitaplı tiyatrocusun. Orta oyununun, kavuklunun altından kalkmak kitaplı tiyatrocunun kolay kolay başaracağı iş değildir. Orta oyunu başka bir şeydir. Başka bir tarzdır. Sen bu tarzı bilmeden dalıp girmişsin ve becerdin. Onun için kavuğumu sana verdim. Benden sonra, bu işi sen sürdüreceksin.”

1989 yılına kadar kavuk Münir Özkul’da kaldı. 1989 yılında ise kavuk, Münir Özkul tarafından o zamanlar 38 yaşında olan Ferhan Şensoy’a devredildi.

Ferhan Şensoy 27 sene boyunca elinde tuttuğu kavuğu, 2016 yılında kendisinden 8 yaş küçük tiyatro oyuncusu Rasim Öztekin’e devretti. Beyoğlu’ndaki Ses Tiyatrosunda düzenlenen törenle kavuğu devreden Şensoy, 1980’de Ortaoyuncular’ı, 1981’de de kendi üslubunda oyuncular yetiştirmek üzere Nöbetçi Tiyatro’yu açtığını söyleyerek, Rasim Öztekin’in Nöbetçi Tiyatro’ya ilk katılanlardan biri olduğunu aktarmıştı. Şensoy o günkü konuşmasını şöyle bitirmişti:

“Türk tiyatrosunun durumu gerçekten zor. Oradan kavuklu çıkar mı çıkmaz mı bilemiyoruz. Gönlümüz ister ki biri çıksın da Rasim de ona devretsin ve gelenek sürsün isteriz ama bu konuda çok umutlu değilim. Ayrıca 27 yıldır, ‘kime vereceksin, niye vermiyorsun, mezara mı götüreceksin’ sorularıyla karşı karşıyayım. Bu gece rahat uyuyacağım. Rasim düşünsün.”

O gün Ferhan Şensoy’un çizdiği olumsuz tabloya rağmen korkulan olmadı ve sağlık sorunlarından dolayı elinde sadece 4 sene bulundurabildiği kavuğu Rasim Öztekin 20 Eylül 2020 tarihinde Şevket Çoruh’a emanet etti. Böylece Şevket Çoruh kavuğun altıncı sahibi olmuş oldu.

Ferhan Şensoy’un kavuğu devrederken söylediklerine bakarak 20 Eylül gecesi Rasim Öztekin’in rahat uyuduğunu, Şevket Çoruh’un ise sabahı sabah ettiğini söylemek yanlış olmaz.

Kavuk Artık Şevket Çoruh’un yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.