İki haftadır kötülük, silkelemek gibi can sıkıcı kelimelerden söz ediyorum. Oysa dilimizde ne kadar güzel, anlamlı ve hoş kelimeler var! Bürümek de bunlardan biridir.

Bürümek, Türkçenin en güzel sözlerindendir. Türkçe Sözlük’te kelimeye “kaplamak” anlamı verilmiş. Mecaz olarak da “güçlü bir şekilde etkilemek” anlamı.

Millî Eğitim Bakanlığının çıkardığı Örnekleriyle Türkçe Sözlük’te “kaplamak, sarmak, çevrelemek” anlamları var.

Bir kelimenin sözlüklerde verilen anlamı o kelimenin bütün çağrışımlarını vermez. Onun için kelimelerin metinler içinde nasıl geçtiğine bakmak gerekir.

Türkülerde genellikle dağları duman bürür. Mesela Sarı Zeybek türküsünde:

Şu dağları kara duman bürüdü

Üç yüz atlı beş yüz yaya yürüdü

Sarı Zeybek şu cihanda bir idi

Yazık olsun telli doru şanına

Eğil bir bak mor cepkenin kanına.

Kelimenin kafiyeleri de zengin ve ahenklidir: Bürümek, yürümek, çürümek. Ancak yukarıdaki türküde bizi sürpriz bir ulamalı kafiye de karşılıyor: bir idi.

Türküyü tam olarak hissetmek için Atatürk’ün zeybek oynayışını seyretmelisiniz. Volkan Konak’ın “Mustafa Kemal Atatürk – Sarı Zeybek – Son Balo” düzenlemesinde.

Aydın’ın Efeler ilçesinin Dalma / Dalama beldesine de gidebiliriz:

Şu Dalma’nın dağını duman bürüdü

Üç yüz atlı beş yüz yayan da yürüdü

Yar senin için civan ömrüm çürüdü

Aman da beyler, avdan geldim, yorgunum

Yorgun da değil bir güzele vurgunum.

Dağların tepelerini duman bürür ama yaylalarını da güzellikler bürür:

Çevre yanın lale sümbül bürümüş 

Gelin olup süslendi mi yaylalar?

Hey koca Ruhsatî! Yetmiş beşine geldin, söyler söyler usanmazsın. Dört kez evlenmişsin, hâlâ ben de senin gibi ersem murada dersin. Kim bilir kırmızı gelinlik içinde hangi gelini gördün de lale sümbüle benzetirsin. Yoksa Sivas yaylalarında lale sümbülleri gördün de aklına gelin mi düştü?

Yalnız halk şairleri değil Arif Nihat da kapılmıştır bürümek fiilinin büyüsüne:

Nerde o yiğitler ki gür

Sesleri ülkeyi bürür

“Yürü” dese dağlar yürür

Dur dese kalpler dururdu.

Şiiri daha iyi hissetmek mi istiyorsunuz? “Bir Sevdadır Ülkü” dizisinin 8. bölümünün 1. kısmında İskender Öksüz’ü dinlemelisiniz.

Kelime Dede Korkut’un Kan Turalı boyunda da geçer: Kan Turalı’nın atını oklamışlar, gözünün kapağını oklamışlar, yüzünü kan bürümüş.

Atın yüzü kanla dolmuş, baştan başa kan olmuş. Bugün de yaygın olan “gözünü kan bürümek” deyiminde ise kelime mecazi bir anlam kazanmıştır.

Sözlüklerde “kaplamak, sarmak, çevrelemek” anlamları verilmiş ama yukarıdaki örneklerde geçen bürümek yerine kaplamak, sarmak kelimelerini koysak aynı çağrışımları uyandırabilir miyiz?

Demek ki her kelimenin bir başka büyüsü, bir başka tılsımı var. Bürümek de dağların başında duman, yaylalarda lale sümbül belki de gelin, Arif Nihat’ta yiğitlerin gür sesi olur. Sonra da mecaza bürünüp öfke olur.

Dağlarımızı kara duman bürürse bizim de gözümüzü kan bürüyebilir. Yörük Ali gibi, Sarı Zeybek gibi. İyisi mi yaylaları süsleyen lale sümbüllere bakalım; güzel günlerde güzel sözler söyleyelim.

Bürümek yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Üzerinde, “Ne iyi ettiniz de geldiniz.” yazan bir paspas karşılıyor sizleri girişte.

Daha bu nezaketin etkisi geçmeden şöyle bir metin ile göz göze geliyorsunuz:

“Size biz ‘merhaba ve hoş geldiniz’ zaten deriz. Ama Kelime Müzesi’ndeyiz. Müsaadenizle bunları da demeyi isteriz:

Sefalar getirdiniz.

Aman efendim nerelerdeydiniz?

Gözümüz yollarda kaldı.

Nerelerdesiniz yahu?

Şükür kavuşturana!

Buyursunlar efendim.

Şeref verdiniz.

Müzemizi şereflendirdiniz.”

Sonrasında bir özel müze için gayet mütevazı bir ücret ödeyerek ve pişman olmayacağınızı da bilerek adım atıyorsunuz kelimelerin dünyasına veyahut dünyanızın kelimelerine.

Müze; birbirinden güzel kelime ve hikâyelerinin, anekdotlarının yer aldığı üç kattan oluşuyor.

İstediğiniz kattan, gönlünüzün yöneldiği taraftan gezmeye başlıyorsunuz.

Gündelik hayatta sıkça ve gelişigüzel kullandığımız kelimelerin aslında birer ruhları olduğunu, kimlik belgesi bulunduğunu, soyağacının yani akrabalarının mevcudiyetini ilk bakışta fark ediyorsunuz.

İnce bir işçilikle kelimeleri somutlaştıran resimler ve teçhizatlar hayran bırakıyor sizleri kendine.

Örneğin, “teneffüs” kelimesi için kurulan düzenek bize yöneltilen sorunun cevabını da veriyor aynı zamanda.

Bir köşede; yelek, yelken ve yelpazeyi yan yana görüyorsunuz.

Hemen oracıkta DNA tespitine falan gerek kalmadan akrabalık bağını tespit ediyorsunuz: Yel alan, yelle açılan, yel yapan.

Diğer köşede başka bir üçlü: Yumruk, yumurta ve yumak.

Hepsi, kısarak ya da sıkarak yuvarlak olmuşlar.

Faka basmıyor, faka bakıyorsunuz Yunus Emre’nin dizeleri eşliğinde:

“Sakalına baka bak

Kara iken oldu ak

Dünya sana kurdu fak

Tövbeye gel tövbeye”

Çocukluğumuzun tekerlemesini anımsıyorsunuz, “Demek ki takatuka buymuş!” diyerek:

“Al şu takatukaları takatukacıya götür…”

Eskiden vezir ve sadrazamların kullandığı ‘kallavi külahı’ görüyorsunuz bir tabloda.

Günümüzde külaha pek rastlamadığımızı ama kallavi laflar edenlerin olduğunu hatırlayıp hafifçe gülümsüyorsunuz.

Ağaç yaşken eğilir mi gerçekten?

Eğilirmiş, bizzat şahidim.

“Telli duvaklı gelin olmak” deyimindeki telli duvak nasıl bir şeye mi benziyor?

Ben gördüm, zahmet olmazsa siz de gidip bakıverin.

Boşuna uğraşmak anlamındaki “Havanda su dövmek.” deyiminde geçen havanı görüyorsunuz mesela.

Diğer adının da döveç olduğunu öğreniyorsunuz ve ‘samsak döveci’ türküsü çınlıyor kulağınızda.

Sinemacılık tabiriyle çok fazla ‘spoiler’ da vermek istemiyorum fakat kamu spotu mahiyetinde şunu da diyeyim:

Küresel ısınma neticesinde dünyanın çölleştiğinin farkındayız belki ama kelimelerimizin de kuraklığa uğradığını bilsek ve bir an önce harekete geçsek iyi olur. Çünkü müzede yer alan şu metin şapkayı önümüze koyduracak cinsten:

“Eskiden insanlar sukınır, suvunur, yaykanır, yunar, yevinür, çimer, sayınır, durulanır, suya girer, suya düşer, sabunlanır, arınır, aklanır, paklanır, banyolanır, yıkanırlardı. Şimdi duş alıyorlar.”

Teşekkürlerimizle

Müzelerin sahibi kuşkusuz halktır ama böyle bir müzeyi meydana getiren Şermin Yaşar’ın yeri de başkadır.

Kelimelerle münasebetini yazarlıkla sınırlamayıp onları bir müze çatısı altında mükemmel şekilde bütünleştiren Şermin Hanım teşekkürlerin en afilisini hak ediyor.

Kendisi, açılışta müzenin amacını şöyle dile getiriyor: “Kelime Müzesi hep hayalimdi. Çocuklarımız 12 yıl Türkçe dersi görüyorlar ve hiçbir zaman kelimelerle haşır neşir olmuyorlar. Bu müzede kelimelerin anlamlarını düşünme fırsatı bulacaklar.”

Ekip arkadaşlarıyla uzun bir hazırlık sürecinden sonra hedeflediği şekliyle 26 Eylül Dil Bayramında müzeyi ziyaretçilere açan Şermin Yaşar, ortaya koyduğu bu eşsiz güzellik karşısındaki olumlu tepkileri gururla izliyor olsa gerek.

Davet bizden

Kelime Müzesi kadar nazik olacak mıyım bilmiyorum ama deneyeceğim:

Efendim siz de müsait olduğunuz bir günde sevdiklerinizle beraber kelimelerin ışıltılı dünyasına adım atmak ister misiniz?

Eğer cevabınız evet ise bu, bizleri ziyadesiyle memnun edecektir.

Bu popülerlikle Ankara Ulus’ta kime sorsanız yerini tarif edecektir ama biz yine de açık adresini sunalım.

Buyursunlar:

Kale Mahallesi Gözcü Sokak No: 11, Ankara, Türkiye

Kelime Müzesi yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.