Türkiye Türkoloji’sinin halk bilimi / halk edebiyatı alanında, özellikle efsaneler ve mitoloji alanında neler yaptığını görmek için başlıkta adını verdiğim eserin “Kaynaklar” bölümüne bakılmalıdır. Türkiye Türkoloji’si son on yıllarda büyük bir ivme yakalamış ve Türkçe, yüzlerce hatta binlerce çalışmanın bilim dili olmuştur. Bu sebeple dünyanın neresinde ve hangi dilinde bir Türkoloji çalışması yapılırsa yapılsın Türkiye’deki Türkçe literatür dikkate alınmak zorundadır.

Fuat Köprülü ile başlayıp Pertev Naili Boratav, Şükrü Elçin, İlhan Başgöz gibi isimlerle devam eden halk edebiyatı / halk bilimi çalışmaları, Bilge Seyidoğlu, Saim Sakaoğlu, Umay Türkeş Günay, Fikret Türkmen, Dursun Yıldırım gibi ikinci nesille dallanıp budaklanmış ve bugün yüzlerce bilim adamıyla temsil edilen bir alan hâline gelmiştir.

Destan ve mitoloji alanında ise Zeki Velidî Togan, Abdülkadir İnan ve Bahaeddin Ögel öncü isimlerdir. Türk Mitolojisi Sözlüğü’nün yazarı İbrahim Dilek, Ögel’in çalışması için şöyle diyor: “Bahaeddin Ögel’in hazırlamış olduğu Türk Mitolojisi (1971) adlı eser, Türkiye’deki mitoloji çalışmalarını kendisinden önce ve sonra olmak üzere ikiye ayırır.”

Bu yazının konusu olan Türk Mitoloji Sözlüğü de hiç şüphesiz daha şimdiden alanın kaynak eserleri arasında yerini almıştır. Eseri hazırlayan İbrahim Dilek, Altay Türkleri halk edebiyatı alanında uzmanlaşmış bir bilim adamıdır. Üç ayrı cilt hâlinde hazırladığı Altay Destanları, Türk Dil Kurumu tarafından 2007 yılında yayımlanmıştır. Aynı yıl Altay Masalları adlı eseri de Alp Yayınları’ndan çıkmıştır.

Sözlükten

İbrahim Dilek ve eşi Figen Güner Dilek, 1990’larda sahaya ilk giden uzmanlardandır. Doğrudan doğruya sahada çalışmışlar, metinler derlemişler ve çalışmalarını yürütmüşlerdir.

Türk Dil Kurumu’nca yayımlanan Türk Mitoloji Sözlüğü’nde yaklaşık olarak 3.300 madde vardır. Her maddenin yanında hangi Türk boyuyla ilgili olduğu belirtilmiş, maddenin sonuna da yararlanılan önemli kaynaklar konulmuştur. Mesela “ateş” maddesi, Anadolu için ayrı, Gagavuzlar için ayrı, Karaylar için ayrı maddeler hâlinde eserde beş sütun olarak yerini almıştır. “At” maddesi sekiz sayfa (16 sütun)’dır; Altay, Anadolu, Başkurt vb. Türklerde ayrı ayrı ele alınmıştır.

Sözlük’te hangi konularda maddeler olduğunu “Söz Başı”ndan okuyalım:

“Tanrılar sistemi, Yukarı (Gökyüzü), Orta (Yeryüzü) ve Aşağı (yer altı) Dünyalarla ilgili unsurlar, Şamanik ögeler, olağanüstü varlıklar, hayvanlar, bitkiler, göksel unsurlar, tabiat unsurları ve olayları, haklarında mitik anlatma ve inanışların mevcut olduğu yerler, nesneler, yiyecek ve içecekler, ölüm başta olmak üzere insan hayatının mitolojiyle ilgili dönemleri ve bir kısım insan uzvu, ruh anlayışı, On İki Hayvanlı Türk takvimi, mitik zaman anlayışına ve mevsim döngülerine dair törenler, bayramlar ve bunların hepsiyle ilgili halk inanışları.”

Alfabe sırasına göre düzenlenmiş sözlükte ilgili maddeler bk. ve Krş. kısaltmalarıyla birbirlerine gönderilmiş, sonda yer alan “Dizin” bölümüyle de eserden en pratik şekilde faydalanma imkânı sağlanmıştır.

Hiç şüphe yok ki okuyucular, ancak bir komisyon tarafından hazırlanabilecek 3.300 maddelik ansiklopediyi hazırlayan İbrahim Dilek’in konu üzerinde yıllarca çalıştığını, çeşitli dil ve lehçelerde yüzlerce esere başvurduğunu tahmin etmişlerdir.

Tıva Türklerine ait “börü” (kurt) maddesinde “kurt hakkında kötü konuşan kişinin konuşmalarını kurdun duyacağına ve bu kişiye zarar vereceğine” inanıldığı kaydedilmiştir. Maddeden okumaya devam edelim:

“Tıvalar için kurt, Tıva kiji ogbezi (“Tıvaların Atası”) olarak kabul edilir. Anne ya da babasını kaybeden Tıvalar, eskiden kurt gibi ulurlarmış.”

Ne dersiniz aziz okuyucular, Güney Azerbaycan’daki Traktör takımının taraftarı olan Türkler elleriyle kurt işareti yapıp kurtlar gibi ulurken ata ruhlarını yardıma mı çağırıyorlar? Yoksa biz Türkiye Türkleri de mi bozkurdumuzu aramaktayız?

Türk mitoloji sözlüğü yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Kamların Gecesi-Şenol Soydan

Şenol Soydan’ın yazdığı Kamların Gecesi adlı roman 2019’da  Kutlu Yayınevi tarafından yayımlanmış.

Mitoloji ve roman

Bu mitolojik roman, İslam öncesi Türk tarihinin sosyokültürel yapısı ile eski Türk dini ve Türk mitolojisi alanlarında yerinde, doğru ve açıklayıcı bilgiler de sunan ilgi çekici ve aydınlatıcı bir tat veriyor okura. Özgün kurgusu, bölüm içerikleri ve eser içindeki çizimleriyle alanında oldukça yenilikçi ve iddialı duruyor.

Romanda eski Türk devlet yapısı, Türk töresi, engin Türk mitolojisinin öğeleri, halkın dini inançları, örf, adet, ahlak ve düşünce yapısı, toplumsal kurallar, savaş teknikleri ve stratejileri, araç gereç ve silahlar gibi birbirinden farklı birçok konu işlenmiş. Kitabın sonundaki işlevsel sözlük sayesinde kavramların yerinde ve gerçekçi kullanılması sağlanmış. Bütün bunların dışında, içeriğe yedirilmiş bilgilerle de okura katkı sağlayacak bir eser. Türk mitolojisinden beslenen yazarın, gerçeklikle doğaüstü güçleri bir arada ustaca kurguladığı eserinde ressamlığını da kullanarak konu ile örtüşen çizimlerle eserini adeta süslemiş

Kamların Gecesinde kurgu

Romanın kurgusu, yedi ayrı bölgedeki yedi devletin çekişmesi, yeraltı ruhlarının yeraltı dünyasından orta dünyaya çıkışı, onları bekleyenler, karşı olanlar, beklenmedik olaylar ve beklenmedik sonuçlarla ilerliyor. Okur, kendisini, fantastik bir dünyanın içinde buluyor ve tek nefeste kitabın sonuna geliveriyor.

Eser, Kuzey Obası Akçateke’de yaşayanların, komşularının ve bölgenin coğrafi özeliklerinin tanıtılması ile başlıyor. Davetsiz bir misafirin obaya gelişiyle farklı olaylar gelişiyor. Olaylar kadar obadaki Türklerin din ve devlet adamlarının, tüccarlarının, savaşçıları, sanat erbabı, çocuklar ve kadınların yaşayışlarını izliyoruz. Akçateke’nin ardından Boz Oba ve orada yaşayanları da tanıdıktan sonra kafamızda bir orta dünya şekillenmeye başlıyor. Sayfalar ilerledikçe bir toy olacağının haberi veriliyor ve Türklerin toylarına şahit olma fırsatı sunuluyor. Orta dünyanın sakinliği bozulmaya, bir şeyler ters gitmeye başlıyor. Bu defa Batı Türk Devleti’nde ele geçirilen Talmacıların anlattıkları, devletin ileri gelenlerini düşündürüyor. Bu sırada Türklerin, kamların dediklerine verdikleri önemle kamların sözlerinin makbul ve geçerli olduğundan söz ediliyor. Kamları öğreniyoruz.

İyi ruhlarla temas halindeki ak kamlar ile yeraltında yaşayan kötü ruhlarla iletişim kuran kara kamları tanıyoruz. Ruhlar ile yaşayanlar arasında kamların aracılık yaptığını da görüyoruz. Sonrasında orta dünyada yaşayan Kerbele Krallığı ile tanışıyor, yönetimde bulunanların entrikalarına şahitlik ediyoruz. Karanlık ruhlar Orta Dünya’yı hızla karıştırırken savaş teknikleri ve stratejileriyle birlikte kullanılan silahlar hakkında da bilgi sahibi oluyoruz. Eser; savaşlar, entrikalar ve diplomatik temaslarla devam ediyor. Türkler yine savaşta gösterdikleri kahramanlıklarıyla ruhumuzu okşuyor. Etkileyici anlatım, karanlıklar dünyasının kötülük ve çirkinliğinin hiçbir zaman iyi ve güzele galip gelemeyeceğine, bu mücadelenin er ya da geç iyiliğin zaferiyle sonlanacağına bizi ikna ediyor. Eserin içindeki diğer gizemleri açıklamayayım. Sürpriz oluyor.

“Ön Söz” bölümünü Yeditepe Üniversitesi Tarih Bölüm Başkanı Prof. Dr. Ahmet Taşağıl yazmış. Türk mitolojisini anlamak isteyen her okur, “Kamların Gecesi” adlı bu eserden faydalanabilecektir.

Keyifli okumalar…

Kamların Gecesi: Şenol Soydan yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Türkiye’de mitoloji sahasında son dönemde yaptığı çalışmalarla adından sıkça söz ettiren Mahir Şanlı, Sorularla Nors Mitolojisi adlı eseriyle okurlarıyla yeniden buluştu.

Bilge Kültür Sanat Yayınevi’nin yayımlamaya başladığı Bilge Mitos serisinin ikinci kitabı olan Sorularla Nors Mitolojisi, İskandinav mitolojisi hakkında bilgi edinmek isteyenler için önemli bir kaynak olmaya aday.

Nors mitolojisinde yaratılış öncesi (kaos), yaratılış, dünyanın tasviri, Nors mitoloji sahasının hangi ırklara ve kültürlere ev sahipliği yaptığı; bugün Nors mitolojisi ve kültür ürünleri karşımıza nasıl çıkıyor, Odin Türk mü idi gibi, merak edilen tüm sorulara geniş bir çerçevede cevap bulabileceğiniz titiz bir çalışmanın ürünü.

Kitabın arka kapağında yer alan “Eğer hâlâ kafanızda birtakım sorular varsa bunun kaynağını bilmem mümkün değil. Çünkü daha önce hiçkimsenin dünyanın hikâyesiyle ilgili bu kadar detay verdiğini okumadım. Sizin için kaleme alınan bu kaynaktan kana kana için.” Snorli Sturluson/ Nesir Edda’nın sözü kitap hakkında okurlara önemli bir ipucu veriyor.

Yeni kitap: Mahir Şanlı- Sorularla Nors Mitolojisi yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Oğuz Kağan ile ilgili mitolojide Oğuz Yaz ve Kış Tanrılarının kızları ile evlenir. Raddloff’a göre, Altay Türklerinde yine 4 unsur, 4 yön ve 4 takımyıldız ile ilişkilendirilen 4 Han vardır. Demir Han, Su Han, Maden Han ve Ağaç Han. Merkezde olan Han ise Ugan Han olarak bilinir. Diğer 4 unsur ile ilişkilendirilen Han’lar, Ugan Han’ın oğullarıdır. Bu 4 Han’ın Atası ve Yer’in yani toprağın sahibi Ugan Han’dır. Ugan Han muhtemelen Öküz ile bağlantılıdır Boğa Takımyıldızını sembolize eder. Çünkü Altay Türklerinde Ülgen Yaz Tanrısı Ugan Kış Tanrısıdır.

Yaz ya da Yay Tanrısı Ülgen, Jüpiter gezegeni, doğu yönü ve Yay, yani Ejderha Takımyıldızı ile, Kış Tanrısı Ugan Han, batı yönü ve Pars yani Boğa Takımyıldızı ile ilişkilendirilir. Türkler için Yaz ve Kış Tanrısı Hıdrellez ve Kasım aylarını belirleyen ve yılı ikiye bölen Takımyıldızlardır. Oğuz Kağan da işte bu Yaz ve Kış Tanrılarının kızları ile evlenir. Günümüzde Yaz Tanrısı Akrep Kış Tanrısı Boğa Takımyıldızlarıdır. Bu takımyıldızlar gece ve gündüz göğünde Mayıs ve Kasım aylarında ufuk çizgisinden yükselmeye başlar.

Oğuz destanı kozmoloji mit’i olarak okunduğunda kadim Türk düşüncesindeki Gök ve Yer-Su Oğuz’un oğulları olarak şekillenir. Gök; Günhan, Yıldızhan ve Ayhan. Yer; Dağhan, Denizhan ve Gökhan şeklindedir.

Orion Takımyıldızı ile ilgili ikonografileri incelediğimizde, Orion’un kahraman-avcı arketipi olacak şekilde, elinde kılıç-kalkan, kargı bazen de ok-yay tutar vaziyette tasvir edildiğini görürüz. Bu motifler Oğuz Kağan Destanında da vardır. Oğuz Kağan Üç Ok ve Yayını oğulları arasında bölüştürür. Orionun Arketip çizimlerinde, Orion, biri yayına takılı üç ok ile tasvir edilir. Dolayısıyla Oğuz Kağan’ın Tamgalarından biri de stilize edilmiş Üç Ok ve Yay simgesidir.

Orion Takımyıldızındaki Üç Ok ve Bir Yay Diagram Çizimi, Oğuz Kağan Destanında, Oğuzun Üç Ok ve Bir Yay’ını İfade Eder. Orion’un Kılıcı ve Kemeri ise Oğuz Kağanın Kemeri ve Kılıcını Karşılar.

Türk boy tamgalarında da Üç Ok ve Yay ikonografisi görülür. Kayı boyu tamgası, biri Yay’a geçirilmiş Üç Ok ile simgelenir. Üregir boy tamgası da Üç Ok ve Yay’dan oluşur.

Mitolojilerin sanat eseri olarak ortaya çıkması

Mitolojiler, söylenceler, masallar ve Plastik Sanatların İlk Örneği yani Arketipleri Gökyüzündedir. Gökyüzündeki takımyıldızlar, mevsim döngüleri, gezegenler ve gezegen döngüleri, insan bilinçaltında şekillenir, biçimini yeniler ve yeni bir sanat eseri olarak açığa çıkar. Yüzlerce yıl aynı sembol ve simgeler değişerek ve gelişerek sanat eserlerinde kullanılır. Fakat gökyüzündeki asıl Arketipik anlamı yitirilir. Yani Bunları ortaya çıkaran sanatçılar, içgüdüsel, fakat gerçek bağlamını bilmeden yaratırlar sanat eserlerini. Fakat yüzlerce yıl sonra bile Bu sanat eserlerini ortaya çıkaran sanatçılar neyi yarattıklarını bilmeden ama, çok eski gökyüzü arketiplerini kullanarak, yeni sanat eserleri üretmeye devam ederler. Yunanlılara ait bir sanat eserinde Bu gökyüzü arketipleri, çok güzel bir sanat eserine dönüşmüş. Türklerde de buna benzer İkonografik Sanat Eserleri mevcuttur.

Mitolog, Joseph Campbell’a göre, Orion Takımyıldızı’nın sembolü, Seramik vazodaki işarettir. Yani iki ayrı kontur çizgisi ile yapılmış (ARTI) sembolü. Orion Takımyıldızı’nın etrafında, hangi takımyıldızlar varsa, hepsi bu sanat eserinde mevcuttur.1

12. yy. Selçuklu madalyonu. Türk “Atlı Avcı İkonografisi”, kahraman avcı Orion Takımyıldızı’nı ifade eder. Altındaki hayvanlar ise sırasıyla Canis Major (Büyük Köpek ya da Kurt Takımyıldızı), Lepus Takımyıldızı (Tavşan Takımyıldızı), ve avcının elindeki kartal, Aquila Takımyıldızını (Kartal Takımyıldızı) karşılar.

Bulgaristan’da bulunan kurşun mühür. Orion’u, yani Oğuz Kağanı sembolize eden Üç Ok ve Yay sembolü, Kayı boyunun da tamgasıdır. Bu sembolün üzerindeki artı (+) işareti Mitolog Campbell’a göre, Orion Takımyıldızı’nın ikonografisidir.

Ve Orion’un daima altın ya da sihirli bir kemeri vardır. Bu kemer takımyıldızdaki üç yıldız Alnitak, Alnilam ve Mintaka’dır. Oğuz Kağan’ın da altın bir kemeri vardır ve bir ayıyı bu hanlık altın kuşağı ile ağaca asar. Gergedandan kendini kalkanıyla savunur, kargısıyla öldürür ve kılıcıyla başını keser. Ava çıktığı bir gün, Ok ve Yay kullanarak sungur avlar. Türkler için savaşçı Alplerin kurşak kurşanma yani kemer kuşanma törenleri önemli bir erginlenme ritüelidir. Kemer Türklerde “erlik” simgesidir. İskandinav mitolojisinde adı geçen ve Orion Takımyıldızı ile eşleştirilen Tanrı Thor’un da kendisine güç veren sihirli bir kemeri vardır.

Afrikadaki Dogon Kabilesine ait, Orion Takımyıldızı diagramı ve Hakasyadaki Türklere ait “Ediz” okunan ve Orion Takımyıldızı izdüşümü olarak çizilen tamga.

Ağaç ve ayı motifleri

Oğuz Kağan canavarı öldürüp, erlik kemeriyle ayıyı ağaca asar. Oğuz Kağan destanı, kozmolojik ve evrenin yaratılışı mit’i olarak okunduğunda, “Ağaç” ve “Ayı” motifleri ayrıca bir önem kazanır. “Ağaç” İkonografisi Türk anlatı ve görsel sanat eserlerinde, yer altı, yeryüzü ve gökyüzünü birbirine bağlayan ve ruhların gelip gittiği yol olarak düşünülür. M. Eliade’ya göre Gökyüzünde “Tanrının Kapısı” olarak düşünülen, yıldızların ve evrenin etrafında döndüğü, “Kutup Yıldızı” Axis Mundi yani merkezdir.¹⁰ Ve bu ağacın tepesi “Kutup Yıldızı” ile sabitlenmiştir. Kutup Yıldızı Türk anlatı ve söylencelerinde “Demir Ağaç” olarak da bilinir. Ursa Minor yani Küçükayı Takımyıldızı Kutup Yıldızına bağlıdır. Ayı, Kuyruğu ile bu ağaca bağlı olarak sürekli dönmektedir.

Kutup Yıldızı yani Demir Ağaca kuyruğundan bağlanmış Küçükayı.

Oğuz, önündeki engelleri aşıp, “Er” olduktan sonra, gökyüzünden düşen parlak bir ışığın içinde güzel bir kız görür. Destanda “Kutup Yıldızı” olarak bahsedilse de, bu yıldız “Venüs” de olabilir. Venüs eski kadim çağlardan bu yana Tanrıça Arketipi olmuştur ve Orion Takımyıldızının zevcesi olarak düşünülmüştür. Kadim toplumların yaratılış ile ilgili mitolojilerinde, Orion ve Venüs bir araya gelir ve evren bu şekilde yaratılır. (Venüs’ün Orion ile aynı hizaya geldiği dönem, bahar mevsimidir. Baharda, evren yeniden yaratılır.) Mısır mitolojisinde Osiris Orion, İsis, Venüs ile simgelenir. Osiris ile İsis söylencesi bir yaratılış mitolojisidir. Aynı şekilde Sümer mitlerinde Dumuzi ve İnanna da Orion Takımyıldızı ve Venüs ile ilişkilendirilir.¹¹

Göksel arketipi Orion Takımyıldızı olan Mısır Tanrısı Osiris ve göksel eşi Venüs ile özdeşleştirilen İsis.

Oğuz Kağan ve bu göksel kızın evliliğinden Ay, Gün ve Yıldız doğar, yani bir anlamda evren yaratılır. Türklerde Çoban Yıldızı Venüs’tür. Çoban yıldızı denmesinin sebebi Orion’un eşi olmasındandır. Yani Çoban Dumuzinin (Orion) eşi sayılan İnanna (Venüs) gibi.. Çoban yıldızı kamların davullarının üzerinde yıldız tutan bir “Avcı Binici” (Orion) olarak tasvir edilir. Venüs, “Tan Çolpanı” ve “Akşam Yıldızı” olarak tabir edilir. Venüs, gökyüzünde sabah ve akşam yıldızı olarak görülür.

12.yy. Selçuklu parası üzerindeki yıldız tutan binici ikonografisi.  Yıldız (Venüs) Tutan Osiris ikonografisine benzer.

Kadim uygarlıklar tarafından Orion Takımyıldızı sembolü olarak kullanılan bir başka simge ise çift taraflı balta sembolüdür. Bu sembol Türk damgalarında da sıkça kullanılmıştır. Türk runik harflerinden bir tanesidir ve “Baş” olarak okunur. “Baş” baharın başlangıcı ve Baş Tanrı Orion Takımyıldızının yükselmeye başladığı dönem olan  bahar mevsimini ifade ediyor olabilir. Ayrıca “Oz” okunan Türkçe runik harf de Orion diagram çizimine çok benzer ve “Oğuz” okunan sesi çağrıştırır.

Türk runik yazısında, “Baş” okunan harfin göksel izdüşümü Orion Takımyıldızıdır

Türk runik alfabesinde “Z” sesi veren ve “Oz” olarak okunan harfin, göksel izdüşümü Orion Takımyıldızıdır. Oz, Ox, Okuz ve Oğuz kelimeleri ses olarak birbirine çok yakındır ve anlam olarak da aynı şeyi ifade eder.

Türkler için bir başka önemli göksel cismi  Sirius ve Canis Majör Takımyıldızıdır. Kurt, Türklere ait Yeniseydeki bir petroglifte açık şekilde, Canis Major Takımyıldızı ve bu takımyıldızdaki Sirius yıldızının göksel izdüşümü olarak çizilmiştir. (Büyük Köpek Takımyıldızı) Bu yıldız grubu, Türkler ve Çinliler tarafından “Göksel Kurt” olarak düşünülmüş ve Kurt Takımyıldızı olarak isimlendirilmiştir. Canis Major konum itibariyle Orion Takımyıldızının yanında yer alır. Yunan mitolojisinde Orion’un köpeği olan bu takımyıldız, Türk mitolojisinde Oğuz Kağan’ın Kurt’una dönüşür. Bu erkek kurt Oğuz’a daima yardım etmiş ve yol göstermiştir.

Canis Major köpek ya da Kurt Takımyıldızı. Takımyıldızdaki en parlak yıldız “Sirius”’tur. Yeniseydeki bu petroglif Canis Major Takımyıldızı çizimidir.

Yersel ve göksel eşlerden doğan çocuklar

Arkaik insan düşüncesine göre dünya bu dönemde yaratılmıştır. Oğuz Kağan destanında işlenen anlatılar aslında tamamiyle kozmolojiktir. Evrenin ve dünyanın yaratılışını simgesel bir dil ile anlatır. Oğuz Kağanın göksel eşinden doğan oğulları; Gün,Ay ve Yıldız göklerin yaratılışını, yersel eşinden doğan çocukları, Gök, Dağ ve Deni; dünyanın yaratılışını sembolize eder. Orion Takımyıldızı ve Ay ile özdeşleştirilen kahramanlar Dumuzi, Tammuz, Attis, Adonis, Dionysos, Osiris, Odin yaratıcı ve dölleyici Tanrılardır.

Oğuz Kağanın görünümleri ya da bu destanın devamı niteliğinde olan ikonografik yansımalar, çeşitli sanat eserlerinde işlenmiştir. Türk Kağanlar ölüme Atları ile birlikte giderdi. Ay ile ilişkilendirilen ve yer altı hayvanı olan At, Kağanı Tanrının makamı sayılan Kutup Yıldızına taşırdı. Fakat atlara geyik benzeri, boynuzlu hayvan maskeleri takılırdı. Boynuzlu hayvanlar gökyüzü ile ilişkilendirilen, kutsal varlıklardı. Bu ikonografik düşünce, 1000 yıl sonra Türk Hun paralarında da görülür.

Türk-Hun parasının üzerindeki Kağan portresinin başındaki Boğa başı ikonografisi.

Oğuz Kağan Destanında, yaratılış yukarıdan aşağıya ve merkezden perifere doğru yayılır. Kutup Yıldızı Kuluçka Yıldızı olarak bilinir ve evrenin oluşumu, Oğuz Kağan’ın Kutup Yıldızına benzetilen eşiyle evliliğinden doğan Gün-Ay ve Yıldız ile başlar. Daha sonra yersel eşinden doğan Gök-Dağ ve Deniz ile bu oluşum tamamlanır. Orion ışığını Vikinglere Odin, Mısırlılara Osiris, Sümerlere Dumuzi Türk Milletine ise Oğuz Kağan olarak göndermiştir. Gen yerden yani Uzaydan kopup gelen Oğuz….

^{9 Joseph Campbell, Ankara:  İmge Kitapevi, 2002, s.33}

^{10 Mircea Eliade, Şamanizm, Ankara:  İmge Kitapevi, 1999, s.293}

^{11 Joseph Campbell, Ankara:  İmge Kitapevi, 2002, s.33}

KAYNAKÇA

And Metin 2007, Minyatürlerle Osmanlı-İslam Mitologyası, YKY, İstanbul 2004, Osmanlı Tasvir Sanatları, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul

Anohin, A. V. 2006, Altay Şamanlığına Ait Materyaller, Kömen Yayınları, Konya

Ateş, Mehmet 1996, Mitolojiler Semboller ve Halılar, Symbol Yayıncılık, İstanbul

Bachofen, J. Jakob 1997, Söylence Din ve Anaerki, Payel Yayınevi, İstanbul

Beydili, Celal 2003, Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük, Yurt Kitap-Yayın, Ankara

Campbell, Joseph

1994, Yaratıcı Mitoloji (Tanrının Maskeleri), İmge Kitabevi, Ankara

2003, Doğu Mitolojisi (Tanrının Maskeleri), İmge Kitabevi, Ankara

1992, İlkel Mitoloji (Tanrının Maskeleri), İmge Kitabevi, Ankara

2003, Batı Mitolojisi (Tanrının Maskeleri), İmge Kitabevi, Ankara

2000, Kahramanın Sonsuz Yolculuğu, Kabalcı Yayınevi, İstanbul

Çaycı, Ahmet

2002, Anadolu Selçuklu Sanatı’nda Gezegen ve Burç Tasvirleri, T. C. Kültür Bakanlığı, Ankara

Çoruhlu, Yaşar

2002, Türk Mitolojisinin Anahatları, Kabalcı Yayınevi, İstanbul

1995, Türk Sanatında Hayvan Sembolizmi, Seyran Kitap, Istanbul

Durkheim, Emile

2005, Dini Hayatın İlkel Biçimleri, Ataç Yayınları, İstanbul

Eberhard, Wolfram

2000, Çin Simgeleri Sözlüğü, Kabalcı Yayınevi, İstanbul

1942, Çin Kaynaklarına Göre Orta ve Garbi Asya Halklarının Medeniyeti, Maarif Matbaası, İstanbul

1942, Çinin Şimal Komşuları, İdeal Matbaası, Ankara

1945, Birkaç Eski Türk Ünvanı Hakkında, T. T. K. Basımevi, Ankara

Eliade, Mircia

1991, Kutsal ve Dindışı, Gece Yayınları, Ankara

2000, Demirciler ve Simyacılar, Kabalcı Yayınevi, İstanbul

1999, Şamanizm, İmge Kitabevi, Ankara

1994, Ebedi Dönüş Mitosu, İmge Kitabevi, Ankara 2002, Babil Simyası ve Kozmolojisi, Kabalcı Yayınevi, İstanbul

2003, Dinler Tarihine Giriş, Kabalcı Yayınevi, İstanbul

2003, Dinsel İnançlar ve Düşünceler Tarihi, Kabalcı Yayınevi, İstanbul

1992, İmgeler Simgeler, Gece Yayınları, Ankara

Esin, Emel

2001, Türk Mitolojisine Giriş, Kabalcı Yayınevi, İstanbul

2003, Türklerde Maddi Kültürün Oluşumu, Kabalcı Yayınevi, İstanbul

2004, Türk Sanatında İkonografik Motifler, Kabalcı Yayınevi, İstanbul

1991, Katun (Türk Kadınına Dair), Cilt 7, Sayı 20, A. K. M. Ankara

Frazer, James G.

1991, Altın Dal 1, Payel Yayınevi, İstanbul

1992, Altın Dal 2, Payel Yayınevi, İstanbul

Fromm, Erich

2003, Rüyalar Masallar Mitoslar, Arıtan Yayınevi, İstanbul

İnan, Abdülkadir

2000, Tarihte ve Bugün Şamanizm, T. T. K. Basımevi, Ankara

Jung, Carl Gustav

2004, İnsan Ruhuna Yöneliş, Say Yayınları, İstanbul

1997, Analitik Psikoloji, Payel Yayınevi, İstanbul

2003, Dört Arketip, Metis Yayınları, İstanbul

1965, Psikoloji ve Din, Oluş Yayınevi, İstanbul

Ögel, Bahaeddin 1

978, Türk Kültür Tarihine Giriş 5, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara

2003, İslamiyetten Önce Türk Kültür Tarihi, T. T. K. Basımevi, Ankara

2003, Türk Mitolojisi 1, T. T. K. Basımevi, Ankara

2002, Türk Mitolojisi 2, T. T. K. Basımevi, Ankara

2001, Türk Kültürünün Gelişme Çağları 1, M. E. B. Basımevi, İstanbul

2001, Türk Mitolojisi 2, M. E. B. Basımevi, İstanbul

Roux, Jean-Paul

2005, Orta Asya’da Kutsal Bitkiler ve Hayvanlar, Kabalcı Yayınevi, İstanbul

2002, Türklerin ve Moğolların Eski Dini, Kabalcı Yayınevi, İstanbul

Uraz, Murat

1992, Türk Mitolojisi, Mitologya Yayınları, İstanbul

Kozmolojik bir kağan – Oğuz Kağan -2 yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Oğuz, ister yaşamış bir kişi olsun, isterse simgeler aracılığıyla anlatılan bir kozmoloji mit’i, Türk milletinin en derin duygu merkezlerine dokunur ve onu harekete geçirir. Emile Durkheim’a göre Güneş, Ay ya da Yıldızlar, çoğunlukla dönemin ataları ile özdeşleştirilir ve söylenceler, semboller, simgeler bunlara göre yaratılır.¹ Fakat mitolojilerde bunlar gizli, örtülü bir biçimde anlatılır. İnsan daima kendisini ve evreni anlamlandırma çabası içinde olmuştur. Bu süreçte çevresindeki ve gökyüzündeki varlıklara insan vizyonlu, fakat Tanrısal ve gerçeküstü özellikler yüklemiştir. Göğün kendisi insan ruhunda aşkınlık, güç ve kutsallık olarak şekillenir. Ünlü filozof Aristo’ya göre, yıldızlar insanüstü akli bir mahiyete sahiptir. Bunların yeryüzüne bir takım tesirleri vardır. Platon’un öğrencisi Philippos, gezegenlerin Tanrının bir parçası olduğunu öne sürerek, gezegenlere Tanrı isimleri vermiştir.

İmgeler, tanrı ve tanrıçalar

Mitsel unsurların baş aktörü olan tanrı ve tanrıçaların sıfatları ile gezegenlerin fonksiyonelliği arasında bir örtüşme söz konusudur. Gezegenler ile tanrılar arasında ilişki kurulurken, burçlar ile yersel kahramanlar denkleştirilmiştir. Jung’a göre; “anima”, (tanrıça) ve “animus”,( tanrı) arketiplerinin göksel karşılıkları, eril ve dişil nitelik verilen gezegenlerdir.² Mitolojilerin önemli bir bölümünün ay, güneş, gezegen ve burç döngüleriyle bağlantılı olduğu, Jung tarafından da ifade edilir. Jung mitolojik imgeleri arketipler olarak niteler ve bu mistik sembollerin bilinçaltında şekillendiklerini ileri sürerek, metafizik alandan yansıyan mitolojik imgeleri, bilimsel bir çerçeve içine alır ve yorumlar. Ona göre; gezegenlerle ilişkilendirilen Tanrı ve Tanrıçalar, kolektif bilinç dışından yansıyan simgelerle ifade edilir. Ay, güneş ve diğer gezegenlere Tanrı ve Tanrıça isimleri verilmiştir. Buna göre; “ilk imgeler” (arketipler) Tanrı ve Tanrıçaların gezegensel sembolleridir

Kadim kültürlere ait mitolojilerdeki Tanrı ve Tanrıça karakterlerinin göksel yani gezegensel karşılıkları pek çok mitoloji araştırmacısı tarafından ortaya konmuştur. Örneğin Yunan mitolojisinde, Kronos Satürn’ün, Zeus Jüpiter’in, Ares Mars’ın, Afrodit Venüs’ün, Hermes Merkür’ün yersel izdüşümleri ve tanrı ve tanrıça arketipleridir. Aynı şekilde Sümer mitlerinde adı geçen tanrı ve tanrıçaların da gezegensel sembolleri vardır. Ninurta-Satürn, Marduk-Jüpiter, Nergal-Mars, Şamaş-Güneş, İştar (inanna)-Venüs, Nebo-Merkür ve Sin-Ay ile sembolize edilir.Bunların yanına Sami mitolojisini de ekleyebiliriz.

Musevilik’de Mikail Güneş, Cebrail Ay, Samael Mars, Raphael Merkür, Sachiel Jüpiter, Anael Venüs, Cassiel Satürn gezegeninin izdüşümüdür. İbn Arabi’ye göre, İslam mistisizminde meleklerin gezegensel karşılıkları şöyledir: Güneş Rukyail, Ay Cebrail, Venüs Anyail, Merkür Mikail, Satürn Kesyafil, Jüpiter İsrafil, Mars Azrail. Türk mitolojisinde başrol oynayan tanrı ve tanrıçaların sıfatları, işlevleri ve isimlerinin etimolojik anlamları, yukarıdaki gezegen ve gezegensel sıralamaya uygunluk göstermektedir. Buna göre; Satürn Kara-Han, Jüpiter Ülgen, Mars Kızagan Tanrı, Umay (ayızıt) Venüs-Ay, Merkür Mergen Tanrı’yı karşılamaktadır.

Oğuz Kağan destanı ve mitoloji ile ilgisi

Araştırmalara göre Oğuz Kağan destanı, M.Ö. II. yüzyılda oluşmaya başlamıştır. Fakat mitolojilerin ne zaman ortaya çıktığını ancak Tanrı bilir. Oğuz Kağan destanını incelediğimizde bir çok simge ve sembol ile örülmüş gizemli bir anlatı ile karşı karşıya kalırız. Acaba Oğuz Kağan gerçek bir kişilik midir? Yoksa evrenin nasıl oluştuğunu anlatan Kozmolojik bir mitoloji mi vardır karşımızda? Mircea Eliade’ya göre tarihı bir olay ya da gerçek bir kişiliğin anısı halkın belleğinde en fazla 200 ya da 300 yıl varlığını sürdürür.³ Daha sonra efsaneleşerek mitlerin şiirsel anlatımına dahil olur. Kolektif bilincin belleği tarih dışıdır. Ölen birinin ataya dönüştürülmesi, arketipik bir kahraman ile kaynaştırılması demektir. Kahramanlık anlatısının zaman ve mekân dışına çekilmesi  tarihî kişiliklerin de mitleştirilmesi anlamına gelir. Her mit ve anlatının kozmogoni ile ilgisi mitologlar ve psikanalistler tarafından ortaya konmuştur.

Çok eski çağlardan bu yana insanlar, Orion takımyıldızını göklerin koruyucusu ve baş tanrısı olarak görmüşler ve mitolojileri onun üzerine kurgulamışlardır. Göksel avcı, savaşçı, hayvanların güçlü efendisi, çoban, “Kahraman Arketipinin” en önemli sembollerinden biridir. Kahraman arketipinin göksel karşılığı çağlar boyunca “Orion Takımyıldızı” olmuştur.  Tammuz, Dumuzi, Osiris, Attis, Adonis, Dionysos, Thor, Odin’in gökyüzündeki karşılıkları Orion takımyıldızıdır. Bu tanrılar daima “Ay” ve “Boğa” ile özdeşleştirilmiş ve boynuzlu olarak tasvir edilmiştir.

Sümer mitolojisindeki Gılgamesh, ikonografilerde boynuzlu olarak tasvir edilmiştir. Göksel arketipi Orion Takımyıldızıdır. En yakın arkadaşı Enkidu ile birlikte Humbaba’yı öldürür. Enkidunun göksel karşılığı, elinde baltası ya da kılıcı olan, Perseus Takımyıldızıdır. Tek boynuzlu olarak gösterilen Humbaba’nın arketipik izdüşümü ise The Unicorn yani Monoceros Takımyıldızıdır.

Oğuz Kağan kozmik nitelikli bir kahramandır ve göksel arketipi Orion Takımyıldızıdır. Gezegensel arketipi ise Ay’dır. Mircea Eliade’ya göre, bilinçaltındaki arketiplerin ilk örnekleri, eril ve dişil nitelik verilen gezegenler ve takımyıldızlardır.

Amblemler ve kozmolojik bağlantıları

Oğuz Kağanın en eski görsel tasvirleri boynuzlu olarak resimlenmiştir. Öküz kelimesi ile de bir bağlantısı olduğu kesindir. Alplerin ve hakanların amblemi üzerinde “Yaban Öküzü” resmi olan bir bayraktı. Ölen Alplerin mezarlarına öküz cinsinden “KOTUZ” kuyruğu bağlanmış ve üzerinde boğa sembolü olan bayrak dikilirdi. Ölen Alp’ın ruhu bu bayrağa sabitlenir ve geçici ikametgâhı olduğu varsayılırdı. Kadim dünyanın tanrıları hayvan biçimlidir. Tanrı ve Tanrıçaların tasvirleri daima boynuzludur ve Ay ile ilişkilendirilmektedir. Boğanın boynuzları, en eski zamanlardan beri Hilal’e benzetilmektedir. Bu sembollerin hemen her zaman kozmolojik bir bağlantısı vardır. Kadim tanrılar daima boğa ile özdeşleştirilir.

Hindistan Türk Şahiler dönemi parası üzerindeki Hilal ve Boğa Boynuzu Tamgası. Ön yüzünde ise Kağan’ın başında yine hilal ve boğa resmi görülür. Aynı İkonografi Cami alemlerinde de devam eder. Boğa ve boynuzları Ay ve hilal ile ilişkilendirilir. Bu sembol ve tamgaların Oğuz Kağan’ın Ata sayılması ile de bağlantısı vardır.

Ziya Gökalp’e göre Kotuz KUT ve UZ kelimelerinden oluşur. Kut, mukaddes ruh, Uz ise öküz anlamına gelir, yani Kutsal Boğa. OĞ kelimesi “Oğul, Oğlak ve Oğuş” gibi kelimelerin de kökenini oluşturur. Bu bağlamda OĞ-UZ kelimesi UZ’un OĞLU anlamı da verir.  Yani Öküzün-Boğanın Oğlu. Ayrıca Tsinler senenin ortasında Oğ-Han’a Öküz kurban edilirdi. Tsinlerin Ongun hayvanı ve 4 unsurun Atası Oğ Han’dır ve sembolleri Öküz’dür. Türklerin takviminde mayıs ve kasım ayları yılı ikiye bölen özel aylardır. Bu aylarda gece ve gündüz göğünde Orion Takımyıldızı yükselmeye başlar. Oğ-Han’ın da Oğuz Kağan mitleri ile yakından ilgisi vardır. Orta Asya’da Türkler öküzü kutsal sayar ve bu hayvanı avlardı. Ziya Gökalp’e göre Tsin kelimesi Tosun kelimesi ile aynıdır ve Tosun Türkçe “Öküz” anlamına gelir.

Türklerin köken mitlerine göre simgeleri kullanışı

Türkler bu hayvanın simge ya da tamgasını çeşitli şekillerde soyutlayarak da kullanmıştır. “ÖK” olarak okunan Türk runik harf, öküzün stilize edilmiş çizimidir. “Öksüz Kalmak” tabiri de “Atasız Kalmak” ile eşdeğer olabilir. Çünkü Türklerin köken mitlerinde ve elbette Oğuz Kağan  destanında da  öküz önemli bir rol oynar ve ata-baba olarak kabul edilir. Yine Göktürk runik harflerinden “B” sesi veren tamga Boğanın başı ve boynuzlarını çağrıştırır. Boğa’nın “B”’si ile de sesdeştir. Günümüzde kullanılan Boğa Burcu sembolüne de çok benzer.

“ÖK” ve “EB” okunan Göktürk runik harfleri

Bu bağlamda Göktürk anıtlarındaki bizim dağ tekesi olarak bildiğimiz tamga da kotuz yani öküz tamgası olabilir.

Raddloff’a göre, Altay Türklerinde yine 4 unsur, 4 yön ve 4 takımyıldız ile ilişkilendirilen 4 Han vardır. Demir Han, Su Han, Maden Han ve Ağaç Han. Merkezde olan Han ise Ugan Han olarak bilinir. Diğer 4 unsur ile ilşkilendirilen Han’lar Ugan Han’ın oğullarıdır.

Türk İslam kozmolojisinde de devam eden bu düşünce, minyatürlerde öküzün boynuzları üzerinde duran dünya şeklindedir. Çünkü Türk kozmoloji düşüncesinde, Boğa-Öküz dünyanın merkezindedir ve bu merkez dünyayı yerinde tutar. Öküz-Boğa eski Türk kozmolojisinde  merkez sembolizmi ile alakalıdır ve unsuru Topraktır. Türkler Ülgen’e Beyaz At Yer’e ise Kara Boğa kurban ederler. Balık ise Türk mitlerinde yer altı ve sular ile ilişkilidir. Altay, Yakut yaratılış mitlerinde evren yaratılırken sular ile birlikte dünyaya destek olması için balıklar da yaratılır. Minyatürlerdeki kanatlı melek tasviri ise, binlerce yıldır süregelen bu söylence geleneğinin yansıması olan Oğ-Han’ın yada Ugan Han’ın antropomorfik görüntüsü olabilir.  Türkçe de Oğan ve Ugan Tanrı anlamına da gelir. Bağlamı unutulsa da ikonografiler asla değişmez.

Türkçe “Alp” kelimesi Semitik dilde “Boğa” anlamına gelir ve en arkaik dönemde “Boğa Başı” sembolizmi ile ifade edilirdi.

Arapça Alef, İbranice Aleph ve Yunanca Alpha okunan harfin göksel arketipi Boğa Takımyıldızıdır ve bu harf “Boğa” anlamına gelir. Kanımca Türkçe “Alp” kelimesi de aynı anlamı karşılar.

Eski çağlardan beri “Boğa Takımyıldızı” mevsim döngüsü ve baharın başlangıcı ile alâkalı görülmüştür. Türklerde de Hıdrellez Dönemi Olarak Kutlanmıştır. Yeniden doğuş mitolojilerinde boğa tanrısal bir özellik kazanmıştır. Oğuz Kağan destanında Ay, Oğuz’u doğuran Tanrı olarak sunulur. Ay burada dişil özelliktedir. Oğuz’a adını veren ata da bir boğadır. Bazin, eski Türklerde biri ata kurt, diğeri de ata boğa üzerine kurulu “ikili kökeni” yansıtan farklı iki gelenek olduğunu söylemiştir.⁵

Ak-Hun Parası üzerindeki Türk-Hun kağanın omuz başlarındaki sembol boğa boynuzlarını simgeler. Diğerinin başının üzerinde bir boğa kafası resimlenmiştir. M.S. 6.yy.

Türk mitolojisinde kurt kadar önemli olan sembol: Boğa

Roux, Türklerin kökeniyle ilgili hayvanlardan kurt ile birlikte en az onun kadar önemli olan boğanın öneminden ısrarla bahseder.⁶ Kırgızların atalarının bir boğa olduğu ve bir mağaradan türedikleri efsanesi ve boğanın Oğuz destanında da önemli rol oynadığının önemini belirtir.  Ona göre Oğuznamede Oğuz Kağan’ın anne ya da babasının resmi bir boğa resmi çizilerek betimlenmiştir. Ayrıca, Oğuz kelimesi Osmanlıca iki yaşında “boğa” anlamında kullanılması ve Dede Korkut hikâyelerindeki kahramanların boğayla olan mücadeleleri de, arkaik Türk boğa kültünün yansımasıdır.

Dinler tarihi uzmanı Eliade’ya göre, tüm eski kadim tanrıların kozmik boyutlarda Boğa ve Ay arketipleriyle bir bağlantısı vardır ve bunlar dölleyici yani yaratıcı özelliğe sahiptirler.⁷ Bu tür tanrıların en arkaik prototipleri sürüngen ya da bir canavarı öldürür. (Marduk-Tiamat, Orion-Akrep, Odin-Ymir). Kahraman olabilmek için bu tür bir erginlenme sınavından geçmek gerekir. Ejderhayı ya da canavarı yenemeyen ölümsüzlüğe ve tanrıça ya da sevdiği kıza  ulaşamaz. Ejderha, yılan ya da canavar insanın ölümsüzlük yolundaki en büyük rakibidir.

Oğuz Kağan destanında buna benzer bir canavar ile mücadele sahnesi vardır. Oğuz kılıcıyla gergedan benzeri “Tek Boynuzlu” bir canavarı öldürür. Bu sınavı geçtikten sonra sevdiği kız ile karşılaşır. Eliadeya göre yaratılış ejderha benzeri bir hayvanın parçalanmasıyla yaratılır. Mardukun Tiamatı parçalaması ve dünyanın yaratılması gibi.⁸ Oğuz Kağan destanı da kozmolojik bir mittir ve evrenin yaratılışını anlatır. Orion  Takımyıldızı ve Akrep Takımyıldızı mücadelesi olabilir. Çünkü Kış Gecelerinde Orion Gökyüzünde tepede iken, Akrep yeraltına iner ve Orion tarafından öldürüldüğü varsayılır. Ya da Orion Takımyıldızının hemen yanında duran “Tek Boynuzlu” bir at olarak çizilen Monoceros Takımyıldızı ile mücadelesi de olabilir.

Orion Takımyıldızı ve Tek Boynuz yani Unicorn Takımyıldızı, gökyüzünde karşılıklıdır. Oğuz Kağan destanında geçen ve Oğuz’un öldürdüğü tek boynuzlu yaratık Unicorn olarak bilinen, Monoceros Takımyıldızı ile örtüşür.

Devam edecek…

^{1 Emile Durkhem,,  Dini Hayatın İlkel Biçimler,  İstanbul: Ataç Yayınları, 2005, s.102}

^{2 Carl Gustav Jung, Analitik Psikoloji, İstanbul: Payel Yayınları, 1997, s.80}

^{3 Mircea Eliada, Ebedi Dönüş Mitosu, Ankara:  İmge Kitapevi, 1994, s.54}

^{4 Mircea Eliada, Ebedi Dönüş Mitosu, Ankara:  İmge Kitapevi, 1994, s.23}

^{5 Jean Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini, İstanbul:  Kabalcı Yayınevi, 2001, s.190}

^{6 Jean Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini, İstanbul:  Kabalcı Yayınevi, 2001, s.191}

^{7 Mircea Eliade, Dinler Tarihine Giriş, İstanbul:  Kabalcı Yayınevi, 2003, s.94}

^{8 Mircea Eliade, Ebedi Dönüş Mitosu, Ankara:  İmge Kitapevi, 1994, s.64}

Kozmolojik bir kağan – Oğuz Kağan -1 yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.