Grup Başkanvekili Özlem Zengin’in Meclis lokantası tartışmaları üzerinden yaptığı açıklamalar ve akabinde Millî Eğitim Bakanı Yusuf Tekin’in eğitim süresine dair önerileri, Türkiye’de uzun zamandır biriken daha geniş bir meselenin yüzeye çıkmasına vesile oldu. Aslında tartıştığımız şey yalnızca bir lokantanın fiyat politikası ya da birkaç yıl eksiltilip eksiltilmeyecek bir eğitim süresi değil; devletin vatandaşa karşı sorumluluğunun sınırları, kamusal kaynakların nasıl kullanılacağı ve en önemlisi de Türkiye’nin nasıl bir gelecek tahayyül ettiği meselesidir.

Ben de bu bağlamda, bir Türk genci olarak, önümüzdeki yıllarda Türkiye’nin peyderpey hayata geçirmesi gerektiğine inandığım bazı yapısal dönüşüm önerilerini paylaşmak istiyorum. Şunu baştan ifade etmek gerekir ki, bu öneriler popüler olmak zorunda değil. Hatta siyasi ve bürokratik çevrelerde rahatsızlık yaratması neredeyse kaçınılmazdır. Zira bu önerilerin önemli bir kısmı, mevcut düzen içinde avantajlı konumda bulunan aktörler için doğrudan bir rekabet dezavantajı anlamına gelir. Ancak uzun vadeli kamu yararı çoğu zaman kısa vadeli konfor alanlarının ötesinde düşünmeyi gerektirir.

Gündemdeki tartışmadan başlamak gerekirse, Meclis lokantası meselesi sembolik ama bir o kadar da öğretici bir örnektir. Devletin en üst karar alma mekanizmasının içinde, piyasa gerçeklerinden kopuk bir fiyatlandırma modelinin sürdürülmesi, aslında kamusal zihniyetin küçük bir yansımasıdır. Meclis lokantası elbette varlığını sürdürmelidir; zira bu tür mekânlar kurumsal hafızanın ve siyasi kültürün bir parçasıdır. Ancak sübvansiyonların kaldırılması ve fiyatların piyasa koşullarına göre belirlenmesi gerekir. Bir milletvekilinin ya da davetlisinin yediği yemeğin bedelini gerçek maliyeti üzerinden ödemesi, sembolik bir eşitlik ilkesinin de tesisi anlamına gelir. Bugün Londra’daki Westminster’da ya da Berlin’de Bundestag’da benzer hizmetlerin piyasa gerçekliğine daha yakın fiyatlandırıldığını gördüğümüzde, bunun yalnızca ekonomik değil aynı zamanda etik bir tercih olduğunu da fark ederiz. Karar alıcıların gündelik hayatın maliyetlerinden kopuk yaşaması, zamanla politika üretiminde gerçeklikten uzaklaşmaya yol açar. Bu nedenle lokantada fiyatlar gerçek maliyet üzerinden belirlenmeli, kim ne tüketiyorsa onun bedelini kendisi ödemelidir. Dahası, milletvekillerinin misafir ağırlama pratiği de kamuya yüklenmemeli; herkes kendi misafirinin hesabını kendisi karşılamalıdır. Bu düzenleme mali olarak küçük, fakat zihniyet olarak büyüktür. Çünkü mesele birkaç liralık yemek değil; mesele kamuda ayrıcalık kültürünün normalleşip normalleşmeyeceğidir. Eğer siyasetçi toplumdan koparsa, temsil mekanizması da zayıflar. Bu yüzden Meclis lokantasında sübvansiyonların kaldırılması, aslında daha geniş bir şeffaflık ve hesap verebilirlik reformunun ilk adımı olarak görülmelidir.

Bunun hemen yanında gelen ikinci tartışma alanı ise milletvekili sayısıdır. Türkiye’de 600 milletvekili ile çalışan bir yasama organının ne kadar verimli olduğu ciddi biçimde sorgulanmalıdır. Sayının 300’e düşürülmesi, daha hızlı karar alan, daha görünür ve daha hesap verebilir bir yapı yaratabilir. Daha az sayıda vekil, daha yüksek bireysel sorumluluk demektir. Ancak temsiliyet açısından bunun riskli olduğu düşünülüyorsa, o zaman ikinci bir yol açıktır: maaşların ve yan hakların ciddi şekilde rasyonelleştirilmesi. Siyaset bir kariyer ayrıcalığı değil, kamu hizmetidir. Bu yüzden milletvekilliği ekonomik cazibesi yüksek bir meslek olmaktan çıkarılmalı, daha çok sorumluluk ve fedakârlık gerektiren bir görev haline getirilmelidir. OECD ülkelerindeki parlamenter maliyetleri incelendiğinde, Türkiye’nin bu konuda daha dengeli bir modele geçmesi gerektiği açıkça görülür. Buradaki amaç siyasetçiyi cezalandırmak değil; siyaseti gerçek anlamda hizmet alanına dönüştürmektir. Ya sayı düşmeli ya maliyet düşmelidir; mevcut durum sürdürülebilir değildir.

Üçüncü olarak savunma meselesi ele alınmalıdır. Türkiye’nin askeri kapasitesi artırılmalıdır, fakat bu artış nicelikten çok nitelik üzerinden gerçekleşmelidir. Daha fazla personel ya da daha fazla klasik ekipman yerine, teknoloji odaklı bir dönüşüm şarttır. Yapay zekâ destekli sistemler, insansız hava ve kara araçları, siber güvenlik altyapıları ve uzay tabanlı gözetleme teknolojileri artık modern savaşın belirleyici unsurlarıdır. Ukrayna savaşında açıkça görüldüğü üzere, düşük maliyetli ama yüksek teknolojili sistemler, geleneksel ordular karşısında ciddi avantajlar sağlayabilmektedir. Türkiye bu alanda önemli bir ivme yakalamıştır; ancak bu ivmenin kurumsallaştırılması gerekir. Savunma sanayii yalnızca üretim değil, aynı zamanda Ar-Ge ve inovasyon meselesidir. Üniversitelerle, özel sektörle ve kamu kurumlarıyla entegre çalışan bir savunma ekosistemi kurulmalıdır. Askeriye bütçesi artırılmalı, fakat bu artış verimlilik ve teknoloji üretimi üzerinden anlam kazanmalıdır.

Dördüncü olarak kamu personel sistemi ele alınmalıdır. Mevcut memuriyet yapısı, büyük ölçüde statik ve ömür boyu garanti üzerine kurulu olduğu için verimlilik sorunları üretmektedir. Bunun yerine belirli alanlarda periyodik sözleşmelerle çalışan, performans bazlı değerlendirilen bir sistem kurulabilir. Bu model, kamu ile özel sektör arasında geçişleri kolaylaştırır, kurumsal hantallığı azaltır ve liyakat tartışmasını daha ölçülebilir bir zemine taşır. Özellikle hizmet üretimi ve vatandaşla doğrudan temas halinde olan birimlerde dönemsel ve döngüsel istihdam modelleri uygulanabilir. Böylece hem genç istihdamı artırılır hem de sistem sürekli olarak kendini yeniler. Ömür boyu garanti istihdam yerine, sürekli gelişim ve performans esas alınmalıdır. Bu dönüşüm kolay değildir; ancak kamu yönetiminin geleceği açısından kaçınılmazdır.

Beşinci olarak tarım ve hayvancılık meselesi stratejik bir alan olarak yeniden düşünülmelidir. Türkiye geniş ve çoğu zaman atıl kalan tarım arazilerine sahip bir ülkedir. Devlete ait bu araziler, uzun vadeli ve sembolik kiralamalarla genç üreticilere tahsis edilmelidir. Ancak yalnızca üretimi teşvik etmek yeterli değildir; üretimin sürdürülebilir olması için maliyet zincirinin de desteklenmesi gerekir. Çiftçiden sembolik ücretler alınmalı, asıl yük lojistik ve dağıtım aşamasında devlet tarafından üstlenilmelidir. Tarım bir piyasa faaliyeti olduğu kadar bir ulusal güvenlik meselesidir. Gıda bağımsızlığı, ekonomik bağımsızlığın temelidir. Bu nedenle devletin bu alanda daha aktif bir rol üstlenmesi gerekmektedir. Tarım politikası yalnızca destek değil, aynı zamanda planlama meselesidir.

Altıncı olarak gıda ve lojistik zincirindeki yapısal sorunlara müdahale edilmelidir. Türkiye’de bir ürünün tarladan sofraya ulaşana kadar fiyatının katlanması, serbest piyasa dinamikleriyle tek başına açıklanamaz. Bu durum, ciddi bir dağıtım ve organizasyon problemine işaret eder. Toptan hal sistemi modernize edilmeli, dijital takip mekanizmaları kurulmalı ve aracı sayısı azaltılmalıdır. Devlet burada yalnızca düzenleyici değil, belirli ölçüde müdahaleci bir rol üstlenmelidir. Üretici ile tüketici arasındaki mesafe ne kadar kısalırsa, fiyat istikrarı da o kadar sağlanır. Bu alanda atılacak adımlar, enflasyonla mücadelede de doğrudan etkili olacaktır.

Yedinci olarak eğitim sisteminin en kritik halkası olan erken çocukluk ve temel eğitim tamamen kamusal bir hizmet haline getirilmelidir. Kreş, anaokulu ve ilköğretim ücretsiz olmalı; yemek, kırtasiye ve temel ihtiyaçlar devlet tarafından karşılanmalıdır. Bu yalnızca sosyal bir politika değil, aynı zamanda uzun vadeli bir ekonomik yatırımdır. Erken yaşta sağlanan eşit fırsatlar, toplumdaki gelir eşitsizliğini azaltır ve sosyal mobiliteyi artırır. Bu sistemin finansmanında yalnızca merkezi hükümet değil, tüm belediyeler de öğrenci sayısı oranında zorunlu katkı sağlamalıdır. Parti fark etmeksizin ortak bir eğitim sorumluluğu anlayışı geliştirilmelidir. Eğitim, siyasi rekabet alanı değil, toplumsal uzlaşı alanı olmalıdır.

Sekizinci olarak öğretmenlik mesleği yeniden yapılandırılmalıdır. Öğretmen maaşlarının artırılması önemlidir; ancak bundan daha kritik olan, öğretmenlerin üzerindeki gereksiz bürokratik yükün kaldırılmasıdır. Öğretmenler zamanlarını evrakla değil, öğrencilerle geçirmelidir. Sürekli mesleki gelişim programları, pedagojik eğitimler ve uygulamalı öğretim teknikleri yaygınlaştırılmalıdır. Öğretmenlik yeniden yüksek prestijli bir meslek haline getirilmelidir. Finlandiya örneğinde olduğu gibi, öğretmen yetiştirme süreci daha seçici ve daha nitelikli hale getirilmelidir. Eğitimin kalitesi, doğrudan öğretmenin kalitesiyle belirlenir.

Dokuzuncu olarak eğitimde iki katmanlı bir model benimsenmelidir. Kreş, anaokulu ve ilköğretim seviyesinde özel okulların kapatılması ya da ciddi şekilde sınırlandırılması, fırsat eşitliği açısından gereklidir. Temel eğitim, tamamen kamusal ve standart bir yapıda olmalıdır. Ancak lise ve sonrasında özel sektörün rolü artırılmalı, rekabet teşvik edilmeli ve kalite standartları yükseltilmelidir. Devlet bu aşamada doğrudan sağlayıcı değil, güçlü bir denetleyici olarak konumlanmalıdır. Böylece hem eşitlik hem de kalite aynı sistem içinde dengelenebilir. Temel eğitimde eşitlik, ileri eğitimde ise mükemmeliyet hedeflenmelidir.

Onuncu ve son olarak, eğitim yalnızca akademik başarıdan ibaret görülmemelidir. Her öğrencinin sanat, spor ve kültürel faaliyetlere erişimi devlet tarafından desteklenmelidir. Bu destek yalnızca bireysel gelişimi değil, toplumsal yaratıcılığı da artırır. Her öğrenciye belirli alanlarda düzenli destek sağlanmalı; müzikten spora, sanattan teknolojiye kadar geniş bir yelpazede fırsatlar sunulmalıdır. Bu tür politikalar uzun vadede inovasyon kapasitesini artırır ve daha üretken bir toplum yaratır. Bugün gelişmiş ülkelerde bu desteklerin ekonomik çıktılara doğrudan katkı sağladığı görülmektedir.

Bu on madde bir araya geldiğinde ortaya çıkan şey teknik bir reform listesi değil, bir zihniyet değişimi çağrısıdır. Ortak payda nettir: ayrıcalıkların azaltıldığı, fırsat eşitliğinin güçlendirildiği ve devletin kaynaklarını daha rasyonel kullandığı bir Türkiye.

Devletin Değil, Ayrıcalıkların Tasfiyesi yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Bazı insanlar vardır; sadece kitaplarıyla ve sözleriyle değil, hafızalarıyla da bir çağın yükünü taşırlar. Prof. Dr. İlber Ortaylı engin bir kültür hafızasıyla bunu taşıdı. Onu kaybettiğimizi söylemek bile insanın içini acıtıyor. Çünkü çok zor bulunur bir kültürü, bir geleneği, bir zihniyeti temsil ediyordu.

Benim için ise mesele bundan da öteydi. İlber Hoca yalnızca Türkiye’nin yetiştirdiği en büyük tarihçilerden biri değildi. Aynı zamanda aile dostumuz, kıymetli hocam ve sohbetlerinden her defasında yeni bir ufuk açılan bir büyüğümüzdü.

Türkiye’de tarih anlatıcılığı çoğu zaman ya kuru akademik metinlere sıkışır ya da romantik bir nostaljiye. İlber Ortaylı ise ikisini de reddeden bir zihne sahipti. Onun tarih anlayışı arşivin titizliği ile medeniyet hafızasının zarafetini aynı potada eritir. Osmanlı’yı anlatırken bir imparatorluk kültürünü, Avrupa’yı anlatırken bir zihniyet tarihini, şehirleri anlatırken ise bir medeniyetin ruhunu konuşurdu.

Bu entelektüel yolculukta hayatındaki önemli dostluklardan biri de büyükbabam Yılmaz Öztuna ile olan münasebetiydi. Yılmaz Öztuna, Türk tarih yazımının en üretken kalemlerinden biriydi. Ortaylı ile aralarındaki ilişki yalnızca mesleki bir yakınlık değildi; aynı zamanda bir tarih sohbetinin iki usta aktörüydü. İkisini birlikte dinleyenler bilir: biri bir referans verdiğinde diğeri hemen başka bir kaynağa atıf yapar, sohbet birkaç dakika içinde Osmanlı arşivlerinden Avrupa diplomasi tarihine kadar uzanırdı. Bu, yalnızca bilgi değil; bir zihinsel terbiyenin göstergesiydi.

Benim için ise İlber Hoca ile olan ilişki biraz daha farklı bir yerde duruyordu.

Aramızda yaklaşık yarım asır vardı. Ama o, bu mesafeyi hiçbir zaman hissettirmezdi. Tam tersine, bazen kendisini genç bir öğrencinin merakıyla sorular sorarken bulurdunuz. Bazen de ince bir espriyle ortamı kahkahaya boğardı. Türkiye’de çoğu insan İlber Ortaylı’yı sert mizacıyla tanır. Oysa yakınında bulunanlar bilir ki, o sert kabuğun altında çok güçlü bir mizah duygusu ve sıcak bir insan vardı.

Bazen sohbetlerimiz tarih üzerinden başlar, siyasete uğrar, şehir kültürüne sapar ve sonunda mutlaka bir müzik meselesine varırdı. Bir gün bana dönüp yarı ciddi yarı şaka şöyle demişti:

“İnsanın iki şeyi olmalı: merakı ve hafızası. Birini kaybedersen diğerini çalıştır.”

Bu cümle, aslında onun hayat felsefesiydi.

İlber Ortaylı yalnızca bir tarihçi değildi; aynı zamanda bir kültür muhafızıydı. Dil konusunda gösterdiği hassasiyet, şehir kültürü konusundaki ısrarı ve Osmanlı entelektüel dünyasını bugüne taşıma çabası Türkiye’de nadir görülen bir akademik duruştu. Üniversite kürsülerinden televizyon programlarına kadar geniş bir alanda aynı şeyi yaptı: insanlara düşünmeyi hatırlattı.

Bugün onun ardından konuşurken aklıma hep şu geliyor: Türkiye’de bazı insanlar vardır, öldüklerinde sadece bir kişi eksilmez; bir kütüphane eksilir.

İlber Ortaylı işte böyle bir kütüphaneydi.

Onunla yaptığımız sohbetler, dinlediğim hikâyeler ve aramızdaki o kuşaklar arası dostluk benim için büyük bir ayrıcalık olarak kalacak. Aramızdaki yaş farkına rağmen şakalaşabildiğim, soru sorabildiğim ve her seferinde yeni bir şey öğrendiğim bir hocayı tanımış olmak hayatımın en büyük şanslarından biri.

Bugün onu uğurlarken şunu düşünüyorum:

Bir sohbetimizde, evinin bir köşesinde bir mezar fotoğrafı bulundurduğunu; insanın bir fanî olduğunu, ölümü her zaman hatırlaması ve en değerli varlığı olan zamanı iyi kullanması gerektiğini kendine sürekli hatırlattığını söylemişti.

Etki ettiği hayatlar ve kültür hafızası nedeniyle binlerce insana ışık olabilmek çok az kişiye nasip olur. Verdiği eserleriyle ve dokunduğu hayatlarla ölümsüzdür.

Hocam, hoşça kalın.

Sohbetleriniz, kahkahalarınız ve o bitmeyen tarih anlatılarınız bizde yaşamaya devam edecek.

Hocam, Mentörüm ve Dostum: İlber Ortaylı yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Küresel ekonomi ve siyaset sisteminin son yıllarda içine girdiği yapısal dönüşüm, yalnızca ekonomik göstergelerdeki dalgalanmalarla değil aynı zamanda uluslararası sistemin kurumsal mimarisinde meydana gelen derin kırılmalarla da açıklanabilecek bir nitelik kazanmıştır. Dünya Ekonomik Forumu’nun (World Economic Forum) Davos toplantılarında sıkça tartışılan ve Cornell Üniversitesi profesörü Eswar Prasad tarafından kavramsallaştırılan “doom loop” ya da Türkçe karşılığıyla “kıyamet döngüsü”, küresel ekonominin artık klasik küreselleşme döneminde olduğu gibi ticaret, finans ve teknolojik yayılma üzerinden pozitif toplamlı bir büyüme üretmekten uzaklaştığını ortaya koymaktadır (Prasad, 2023). Bu çerçevede ekonomi, iç siyaset ve jeopolitiğin birbirini besleyen negatif geri bildirim mekanizmaları oluşturduğu; ekonomik krizlerin siyasi kutuplaşmayı artırdığı, siyasi kutuplaşmanın ise uluslararası iş birliğini zayıflatarak ekonomik belirsizlikleri derinleştirdiği bir döngü oluşmaktadır. Küresel sistemde artan stratejik rekabet ve ticaret bloklaşması, küreselleşmenin “hiper entegrasyon” döneminin sona erdiğini ve yerini daha parçalı bir ekonomik düzene bıraktığını göstermektedir (Rodrik, 2011; Baldwin, 2016). Bu yeni uluslararası düzen, devletlerin yalnızca ekonomik verimlilik üzerinden değil, aynı zamanda ulusal güvenlik ve stratejik otonomi perspektifinden ekonomik politikalar geliştirmesine yol açmaktadır.

Bu bağlamda özellikle Amerika Birleşik Devletleri’nin İkinci Dünya Savaşı sonrasında inşa ettiği liberal uluslararası düzenin kurumsal kapasitesinde ciddi bir aşınma gözlemlenmektedir. ABD iç siyasetindeki derin kutuplaşma ve bütçe süreçlerinde yaşanan kilitlenmeler, federal hükümetin uzun vadeli ekonomik ve teknolojik yatırımlar konusundaki karar alma kapasitesini sınırlamaktadır (Fukuyama, 2022). ABD Kongresi’nin son on yılda birçok kez bütçe kapanma krizleri yaşaması ve kamu maliyesinde sürdürülebilirlik tartışmalarının artması, uluslararası sistemde Amerikan liderliğinin güvenilirliğini zedeleyen faktörler arasında gösterilmektedir. Jane Harman’ın da dikkat çektiği gibi, ABD’nin neredeyse 1 trilyon dolara yaklaşan savunma harcamalarına rağmen küresel yönetişim alanında daha çekingen bir tutum sergilemesi, uluslararası sistemde önemli bir güç boşluğu yaratmaktadır (Harman, 2024). Bu boşluk, küresel sistemin daha parçalı ve çok kutuplu bir karakter kazanmasına yol açmaktadır.

Çin ekonomisi

Bu dönüşüm sürecinin en önemli aktörlerinden biri ise Çin’dir. Çin ekonomisi son yirmi yılda yalnızca üretim kapasitesi ve ticaret hacmi açısından değil aynı zamanda teknolojik inovasyon ve yeşil enerji yatırımları açısından da küresel ekonominin merkezlerinden biri haline gelmiştir. Uluslararası Enerji Ajansı verilerine göre Çin, küresel yenilenebilir enerji yatırımlarının yaklaşık üçte ikisini tek başına gerçekleştirmektedir (IEA, 2024). Avustralyalı akademisyen Elizabeth Thurbon’un belirttiği üzere Çin, yeşil enerji dönüşümünü yalnızca çevresel bir politika alanı olarak değil aynı zamanda ulusal güvenlik, sanayi politikası ve jeostratejik nüfuz aracı olarak değerlendirmektedir (Thurbon, 2023). Bu yaklaşım, Çin’in enerji bağımsızlığını güçlendirmesine ve aynı zamanda elektrikli araçlar, batarya teknolojileri ve güneş paneli üretimi gibi stratejik sektörlerde küresel liderlik elde etmesine olanak sağlamaktadır. Çin’in karbon emisyonlarının 2024 civarında zirveye ulaşabileceğine yönelik öngörüler de bu stratejik dönüşümün önemli bir göstergesi olarak değerlendirilmektedir (IEA, 2024)

Jeopolitik rekabetin en görünür ve en sert biçimde hissedildiği bölge ise Avrupa’dır. Rusya’nın Ukrayna’ya yönelik askeri müdahalesi, Avrupa güvenlik mimarisinde İkinci Dünya Savaşı sonrasında görülmemiş bir kırılmaya yol açmıştır. Savaşın yalnızca askeri değil aynı zamanda ekonomik ve enerji politikaları açısından da küresel sonuçları olmuştur. Avrupa Birliği ülkeleri enerji güvenliği konusunda Rusya’ya olan bağımlılıklarını azaltmaya yönelik kapsamlı politikalar geliştirmeye başlamış ve alternatif ticaret ortaklıkları kurma çabalarını hızlandırmıştır (European Commission, 2024). Bu süreçte İsveç ve Finlandiya’nın NATO’ya katılması, Avrupa güvenlik mimarisinde önemli bir paradigma değişimine işaret etmektedir. Ayrıca Avrupa Birliği’nin Latin Amerika’daki Mercosur ülkeleriyle imzaladığı kapsamlı ticaret anlaşmaları, küresel ticaret ağlarının yeniden şekillenmekte olduğunu göstermektedir.

Küresel sistemde yaşanan bu dönüşüm yalnızca devletler arası güç dengelerini değil aynı zamanda teknolojik ve ekonomik kalkınma modellerini de yeniden tanımlamaktadır. Yapay zeka, dijital para birimleri ve veri ekonomisi gibi teknolojik gelişmeler, gelişmekte olan ülkeler için geleneksel sanayileşme süreçlerini kısmen atlayarak doğrudan dijital ekonomiye entegre olma fırsatı yaratmaktadır (Brynjolfsson & McAfee, 2014). Bununla birlikte teknolojik dönüşümün istihdam piyasalarında yarattığı yapısal değişimler, özellikle genç nüfusu yüksek olan ülkelerde ciddi sosyal riskler de barındırmaktadır. Eğer teknolojik verimlilik artışı yeterli ölçüde istihdam yaratamazsa gelir eşitsizliği ve sosyal dışlanma derinleşebilir (Acemoglu & Restrepo, 2020). Bu nedenle insan sermayesi yatırımları ve eğitim politikaları, dijital dönüşüm sürecinde kritik bir öneme sahiptir.

Sürdürülebilir kalkınma

Dünya Bankası’nın insan sermayesi üzerine yayımladığı kapsamlı raporlar da sürdürülebilir kalkınmanın yalnızca makroekonomik büyüme oranlarıyla ölçülemeyeceğini açıkça ortaya koymaktadır. “Building Human Capital Where It Matters: Homes, Schools and Jobs” başlıklı rapor, bireylerin ekonomik potansiyelini belirleyen faktörlerin erken çocukluk beslenmesinden eğitim kalitesine, iş gücü piyasasına erişimden toplumsal cinsiyet eşitliğine kadar geniş bir yelpazeye yayıldığını göstermektedir (World Bank, 2023). Aynı şekilde Dünya Bankası’nın toplumsal cinsiyete dayalı şiddetin önlenmesine yönelik raporları, kadınların ekonomik hayata eşit katılımının sürdürülebilir büyüme açısından kritik bir unsur olduğunu vurgulamaktadır.

Bu küresel dönüşüm bağlamında Türkiye’nin makroekonomik ve demografik göstergeleri, ülkenin hem önemli fırsatlara hem de ciddi yapısal kırılganlıklara sahip olduğunu göstermektedir. Dünya Bankası Data360 platformunun 2024 yılı verilerine göre Türkiye yaklaşık 86 milyonluk nüfusuyla Avrupa ve Orta Doğu arasında stratejik bir demografik ve ekonomik merkez konumundadır (World Bank, 2024). Türkiye’nin kişi başına düşen GSYH’si yaklaşık 15.892 ABD dolarına ulaşmış ve ekonomik büyüme oranı %3,3 seviyesinde gerçekleşmiştir. Bu göstergeler Türkiye’nin üst-orta gelir grubunda yer alan dinamik ekonomiler arasında bulunduğunu göstermektedir. Bununla birlikte gelir dağılımındaki eşitsizlik önemli bir yapısal sorun olarak varlığını sürdürmektedir. Türkiye’de Gini katsayısının 44,5 seviyesinde olması, ekonomik büyümenin toplumun tüm kesimlerine eşit biçimde yansımadığını göstermektedir.

Türkiye ekonomisinin karşı karşıya olduğu bir diğer önemli yapısal sorun ise iş gücü piyasasında gözlemlenen toplumsal cinsiyet eşitsizliğidir. Kadınların iş gücüne katılım oranının %36 civarında kalması, OECD ortalamalarının oldukça altında bir seviyeye işaret etmektedir (OECD, 2024). Bu durum yalnızca sosyal adalet açısından değil aynı zamanda ekonomik büyüme potansiyeli açısından da önemli bir kayıp anlamına gelmektedir. Uluslararası Para Fonu’nun yaptığı çalışmalar, kadınların iş gücüne katılım oranındaki artışın uzun vadede ekonomik büyümeyi önemli ölçüde hızlandırabileceğini göstermektedir (IMF, 2023).

Türkiye’nin insan sermayesi açısından karşı karşıya olduğu en önemli sorunlardan biri ise eğitim sisteminde ortaya çıkan öğrenme yoksulluğudur. Dünya Bankası verilerine göre ilkokul çağındaki çocukların yaklaşık üçte biri temel okuma becerilerinin altında performans göstermektedir (World Bank, 2024). Bu durum, dijital ekonomi ve yüksek teknoloji sektörlerinde rekabet edebilmek için gerekli olan nitelikli iş gücünün oluşmasını zorlaştırmaktadır. Eğitimde kalite ve fırsat eşitliği alanında gerçekleştirilecek reformlar, Türkiye’nin uzun vadeli kalkınma stratejisinin temel bileşenlerinden biri olarak görülmektedir.

Türkiye’nin sosyoekonomik göstergeleri yalnızca ekonomik ve eğitim politikaları açısından değil aynı zamanda çevresel sürdürülebilirlik açısından da önemli zorluklara işaret etmektedir. Ülkenin yenilenebilir tatlı su kaynaklarının yaklaşık %46’sının kullanılmakta olması, Türkiye’nin ciddi bir su stresi ile karşı karşıya olduğunu göstermektedir (FAO, 2023). Ayrıca ulaşım ve sanayi sektörlerinden kaynaklanan sera gazı emisyonlarının artışı, Türkiye’nin iklim değişikliğiyle mücadele politikalarını güçlendirmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

Buna karşın Türkiye’nin dijital altyapı ve telekomünikasyon alanındaki performansı önemli bir rekabet avantajı sağlamaktadır. İnternet kullanım oranının %87 seviyesine ulaşması ve mobil ağ kapsama alanının neredeyse tüm nüfusu kapsaması, dijital ekonominin gelişimi için güçlü bir altyapı oluşturmuştur (ITU, 2024). Ayrıca Türkiye’nin siber güvenlik kapasitesinin Uluslararası Telekomünikasyon Birliği tarafından yapılan değerlendirmelerde yüksek puan alması, ülkenin dijital dönüşüm sürecinde önemli bir potansiyele sahip olduğunu göstermektedir.

Amartya Sen’in klasikleşmiş ifadesiyle kalkınma, yalnızca gelir artışı değil, “insanların gerçek özgürlüklerini genişletme süreci”dir (Sen, Development as Freedom, 1999). Türkiye’nin sahip olduğu yüksek dijital altyapı kapasitesi, genç ve dinamik nüfusu ile Avrupa, Orta Doğu ve Asya arasında konumlanan eşsiz jeostratejik konumu, doğru kurumsal reformlarla birleştiğinde bu dönüşüm için güçlü bir kaldıraç işlevi görebilir. Ancak bu potansiyelin hayata geçirilebilmesi, yalnızca teknik politika araçlarının değil, aynı zamanda uzun vadeli stratejik düşünmenin ve toplumsal sözleşmenin yeniden inşasını gerektirmektedir. Francis Fukuyama’nın da belirttiği üzere güçlü kurumlar ve yüksek sosyal güven düzeyi olmaksızın ekonomik kalkınmanın sürdürülebilirliği ciddi biçimde sınırlı kalmaktadır (Fukuyama, Trust: The Social Virtues and the Creation of Prosperity, 1995). Bu nedenle Türkiye’nin önündeki temel entelektüel ve politik soru yalnızca “nasıl daha hızlı büyüneceği” değil, aynı zamanda daha derin bir perspektifle şu şekilde formüle edilmelidir: küresel sistemin giderek keskinleşen güç rekabeti ve teknolojik dönüşüm çağında Türkiye, ekonomik dinamizmini demokratik kurumsallaşma, toplumsal güven ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleriyle nasıl sentezleyerek uzun vadeli bir refah toplumu inşa edebilir? Bu soruya verilecek cevap, Türkiye’nin küresel sistemde ortaya çıkan “kıyamet döngüsü”nün yarattığı kırılganlıklara maruz kalan bir ekonomi mi olacağını, yoksa bu dönüşüm dalgasını stratejik fırsata dönüştüren bir bölgesel güç mü haline geleceğini belirleyecek temel unsur olacaktır

Kaynakça

Acemoglu, D., & Restrepo, P. (2020). Robots and Jobs: Evidence from US Labor Markets. Journal of Political Economy.

Baldwin, R. (2016). The Great Convergence: Information Technology and the New Globalization. Harvard University Press.

Brynjolfsson, E., & McAfee, A. (2014). The Second Machine Age. Norton.

European Commission. (2024). EU Energy Security and Strategic Autonomy Report.

FAO. (2023). Water Stress and Agricultural Sustainability Report.

Fukuyama, F. (2022). Liberalism and Its Discontents. Farrar, Straus and Giroux.

IEA. (2024). World Energy Investment Report.

IMF. (2023). Gender and Economic Growth Policy Paper.

ITU. (2024). Global Cybersecurity Index.

OECD. (2024). Employment Outlook.

Prasad, E. (2023). The Future of Money and Global Financial Governance.

Rodrik, D. (2011). The Globalization Paradox. Oxford University Press.

Sen, A. (1999). Development as Freedom. Oxford University Press.

Thurbon, E. (2023). Industrial Policy and Green Transformation in China.

World Bank. (2023). Building Human Capital Where It Matters.

World Bank . (2024). World Development Indicators & Data360 Turkey Profile.

Yapısal Kırılganlıklar Ekseninde Türkiye’nin Jeopolitik Konumu yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Sevgili Okurlar,

Bugün, kelimelerin ağırlığını ve tarihin sessiz tanıklığını hissettiğim özel bir gün. Büyükbabam, tarihçi, yazar, müzikolog ve her şeyden önce bir ‘devlet aklı’ müessesesi olan Yılmaz Öztuna’nın vefatının 15. yılı. Onu, sadece aile fertleri olarak değil, fikirleri ve eserleriyle beslenen bir millet olarak derin bir saygı, özlem ve minnetle anıyoruz. Ve bu anlamlı günde, onun en mahrem, en kişisel, bir o kadar da kamusal mirasının bir parçasını sizlerle paylaşmanın heyecanı ve sorumluluğu içindeyim: “Öztuna’dan Demirel’e Mektuplar” isimli kitabımız raflardaki ve gönüllerindeki yerini alıyor.

Bu kitap, sıradan bir mektup koleksiyonu değil. Türkiye Cumhuriyeti’nin 60 yıllık kritik bir dönemine, koridorlarına giremeyeceğimiz devlet kademelerinin nabzına, bir ‘akil adam’ın kaleminden tutulmuş samimi, perdesiz bir not defteridir. Büyükbabam, 1950’de İsmet İnönü ile başlayan ve 2012’de, Abdullah Gül ve Recep Tayyip Erdoğan dönemine dek kesintisiz süren bir süreçte, tam bir ‘fikir işçisi’ olarak çalıştı. Onun için ‘danışmanlık’, bir unvan değil, bir vazife-i vicdaniye idi. Telefonlar çalar, kapılar çalınır, zarflar gelirdi. Çocukluğumda, haftada bir gece kaldığım evinde, bu görüşmelerin bir kısmına küçük bir gözlemci olarak şahit olurdum.

Odasının kapısı genelde açık olurdu. Fikir alışverişleri o geniş salonun her köşesine yayılırdı. Ancak bazen, çok nadiren, o kapı usulca kapanırdı. İşte o an, konunun “millî” ve “hassas” olduğunu anlardık. Öyle ki, o kapı kapandığında, çay ikramını dahi kendisi yapar, babaannemin bile o mahrem halkaya dahil olmasına müsaade etmezdi. İşte bu kitaptaki mektuplar, o kapalı kapıların ardında daktilosunun tuşlarına düşen fikirlerin, resmî evraklara dönüşmüş halidir.

Süleyman Demirel, Türk siyasi tarihinin en renkli, en tecrübeli ve en diyalog kurulması gereken isimlerinden biriydi. Büyükbabamla ilişkisi, yalnızca bir devlet adamı-danışman ilişkisinin ötesinde, bazen sert tartışmalara da açık, fikirlerin kemale erdiği bir fikri münazara zeminiydi. Bu mektuplarda, sadece siyasi tahliller, ekonomik öneriler veya tarihi ikazlar bulmayacaksınız. Aynı zamanda, bir aydının, devletin bekası için duyduğu içli kaygıyı, bazen dostane bir üslupla bazen de “devletine karşı sorumluluğu” gereği oldukça sert ve net ifadelerle dile getirişine tanık olacaksınız.

Mektupların tamamını, tıpkı diğer tüm eserlerinde olduğu gibi, bizzat daktilosuyla yazdı. Hiçbir kelimesini değiştirmeden, olduğu gibi yayınlıyoruz. Amacımız, Yılmaz Öztuna’nın o berrak, kararlı, bazen de ısrar eden sesini olduğu gibi korumak. Onun, “tarih sadece geçmiş değil, geleceğe ışık tutan bir fenerdir” anlayışının, en somut örneklerini bu yazışmalarda göreceksiniz.

“Öztuna’dan Demirel’e Mektuplar”, sadece bir tarihi belge koleksiyonu değil, aynı zamanda “devlet aklı”nın nasıl işlemesi gerektiğine, istişarenin önemine, bilginin sorumlulukla nasıl paylaşılması gerektiğine dair zamanüstü bir ders niteliğinde. Büyükbabamın bıraktığı bu miras, bugün hâlâ bizler için, özellikle de karar alıcılar için değerli bir rehber.

Onu rahmet, minnet ve saygıyla anarken, düşüncelerinin ve uyarılarının satır aralarında hâlâ parlayan ışığının, yolumuzu aydınlatmaya devam edeceğine inanıyorum. Bu kitap, o ışığa bir pencere açıyor.

Keyifli okumalar dilerim.

Kitabı aşağıdaki bağlantıdan temin edebilirsiniz:

Öztuna’dan Demirel’e Mektuplar

Öztuna’dan Demirel’e Mektuplar yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Haldun Dormen’in Türk tiyatrosuna armağan ettikleri, sadece bir sürü oyun ve akılda kalan sahne anıları değil; aslında Türk aydınlanmasının sanat alanındaki elle tutulur bir kanıtı gibi. Onun yaşam öyküsü ve sanata bakışı, gitmek mi, kalmak mı ikilemini aşmış, olgun bir örnek oluşturuyor.

Dormen, Yale’de tiyatro okurken, Broadway’in o şatafatlı yapımlarının içinde yer almış. Satıcının Ölümü gibi oyunların perde arkasını görmüş, Amerikan tiyatrosunun nasıl bu kadar disiplinli olduğunu öğrenmiş. Ama bu tecrübeler onu Amerika’ya bağlamak şöyle dursun, daha da çok Türkiye’ye dönüp kendi dilinde, kendi seyircisi için bir şeyler yapma isteği uyandırmış. İşte bence, onun mirasının en önemli noktası da bu: Dünyaca ünlü bir şeyi, yerel bir ruhla birleştirme becerisi.

Dormen’in kurduğu Dormen Tiyatrosu, bu birleşimin adeta denendiği bir yer olmuş. Mesela, Gözlerimi Kaparım, Vazifemi Yaparım (1963) sadece güldüren bir oyun değildi. Haldun Taner’in yazdığı bu oyunu Dormen yönetirken, Türk bürokrasisindeki saçmalıkları, çıkar ilişkilerini, sıradan bir insanın sisteme ayak uydurma çabasını hem müzikle, hem de iğneleyici bir şekilde anlatmış. Oyun, bir yandan Broadway’deki gibi canlı ve düzenliyken, diğer yandan da tamamen Türk toplumuna ait karakterleri (kayınço, görümce, kurnaz memur) ve İstanbul Türkçesini kullanmış. Bence bu oyun, Dormen’in neyi miras bıraktığının özeti gibi: Batı’dan alınan teknikler, Anadolu’nun gözlemleri ve eleştirel bakış açısıyla birleşince, hem evrensel hem de çok yerel bir eser ortaya çıkıyor.

Gençlere verdiği ‘‘git, öğren, geri gel’’ öğüdü de sadece nostalji ya da duygusal bir vatanseverlik değil, aksine ileri görüşlü bir bakış açısı. Dormen, Amerikan tiyatrosundaki workshop mantığını, prova tekniklerini ve sahne tasarımındaki özeni Türkiye’ye getirmiş. Ama bunu yaparken de özünü kaybetmemiş: Türk seyircisinin nelere güldüğünü, nelere üzüldüğünü çok iyi biliyormuş. Mesela, bir zamanlar çok konuşulan Canım Kardeşim müzikali, aile içindeki sorunları, kuşak çatışmasını anlatırken, Amerikan müzikal tarzını kullanmış ama karakterlerin dertleri, konuşmalardaki espriler, İstanbul’daki mahalle hayatına aitmiş. Bu durum, Cemal Reşit Rey’in Lüküs Hayat operetinden beri süregelen, yerli konuları Batılı müzik ve tiyatro tarzıyla anlatma geleneğini daha da geliştirmiş.

Dormen’in tiyatrosu aynı zamanda bir okul gibiymiş ve bence bu, onun en kalıcı mirası. Müjdat Gezen, Perran Kutman, Ali Poyrazoğlu, Ahmet Gülhan, Gülriz Sururi-Engin Cezzar gibi birçok isimle yaptığı işbirlikleri… Dormen’in sahnesi, Türk tiyatrosunun gelecekteki yıldızlarını yetiştiren bir atölye gibiymiş.

Türkiye’ye dönüp iki kere batmasına rağmen Dormen Tiyatrosu’nu açması ve röportajlarında ‘‘bir kere bile pişman olmadım’’ demesinin ardında yatan anlam, Türk aydınlarının ülkesiyle kurduğu zorlu ama vazgeçilmez bağı anlatıyor. Dormen, 1960-80’ler Türkiye’sindeki siyasi ve sosyal karışıklıklar arasında tiyatrosunu ayakta tutmak için uğraşmış. Sansürle, ekonomik sıkıntılarla, seyirci alışkanlıklarının değişmesiyle mücadele etmiş. Avrupa’ya ya da Amerika’ya dönüp rahat bir hayat yaşayabilecekken, İstanbul’da kalmış, direnmiş, üretmiş. Bu direniş, sadece kişisel bir azim değil, bir kültür kurumunu yaşatma sorumluluğuymuş. Bu duruş, Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun, Halide Edip Adıvar’ın Kurtuluş Savaşı yıllarındaki memleket için çalışma ruhunun, Cumhuriyet dönemindeki sanat sahnesindeki bir devamı gibi.

Sonuç olarak, Haldun Dormen’in mirası üç ana ve birbirini tamamlayan eksende somutlaşır: estetik miras, Türk tiyatrosuna müzikal komedi ve incelikli vodvil türlerinde uluslararası standartlarda bir teknik kalite ve aynı zamanda kendine has, özgün bir dil kazandırmasıdır. Pedagojik miras, onlarca oyuncu, yönetmen ve tiyatro insanını yetiştirerek, sadece bir kuşağı değil, Türk tiyatrosunun geleceğini de kurumsal bir bilinçle inşa etmesidir. Entelektüel ve ahlaki miras ise, “gitmek” ve “gelmek” arasındaki kadim dengeyi şahsi hayatıyla göstererek, genç kuşaklara evrensel birikimin ancak yerli toprağa ekildiğinde anlamlı meyve vereceğini, sanatçının toplumuna karşı derin bir sorumluluk taşıması gerektiğini ve her türlü zorluğa rağmen seçtiği yoldan dönmememenin erdemini öğretmesidir. Sahne ışıkları söndüğünde geriye kalan, yalnızca alkış sesleri değil, Türk kültür hayatının dokusuna nakşedilmiş, “dönüp dolaşıp kendi kaynağına hizmet etme” idealidir. Bu ideal, bugün hâlâ yurt dışında eğitim alan, tecrübe kazanan ve “Acaba geri dönsem mi?” diye düşünen her genç sanatçı, akademisyen ve profesyonel için, üstelik ülkedeki şartlar bu kadar zorken, kararlarına yön verecek ahlaki ve entelektüel bir pusula olmayı sürdürüyor.

Haldun Dormen’in Mirası yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Ortaokulda Türkçe sınavlarının kompozisyon kısmını sabırsızlıkla beklerdim.

Orada ezber değil, kendim vardım. Bir düşünceyi, bir duyguyu, bir sesi aramak.
Ne kadar “doğru” yazdığım değil, yazarken kim olduğum önemliydi.

Sonra liseye geçtik.
Ve yazmak, bir tür üretim hattına dönüştü.

“Dikkat çekici giriş cümlesi, genel bakış, tez cümlesi…”
Paragraflar, önceden çizilmiş sınırların içine sıkıştırılmış düşünceler gibi sıralanıyordu.
Sanki bir fabrika kılavuzuna göre yazıyorduk: hatasız, risksiz, dolayısıyla anlamsız.

Direndim.
Kural dışına çıktım.
Ama sistemin dili nettir: Format dışına taşarsan, notun düşer.
Bir noktada pes ettim, kuralları uyguladım.
Yine de içimden şu soruyu susturamadım:
Kimin belirlediği “doğru” bu?

Evet, akademik metinlerde format gereklidir.
Bir dili ortaklaştırmak, bilginin düzenini sağlamak için.
Ama düşüncenin, edebiyatın, sanatın doğası düzen değil — arayıştır.
Yazmak, bir boşluğu doldurmak değil, o boşluğu anlamlandırmaktır.

Ne zaman sınırları unutsam, birileri uyardı:
“Biraz daha açık ol.”
“Okuyucu anlamayabilir.”
“Cümlelerini basitleştir.”

Ama bir metin, herkes tarafından kolayca anlaşılmak zorunda mı?
Okur da biraz emek vermeli.
Bir metnin değeri, herkesin aynı şeyi anlamasında değil;
bazı insanların oradan yeni bir fikir, yeni bir duygu çıkarabilmesindedir.

Wittgenstein bunu kısaca söylemişti:

“Amacım, herkesin anlayacağı kadar açık bir metin yazmak olmadı.”

Benimki de değil.
Okurla kurulan ilişki, her zaman biraz belirsizdir; ve güzelliği tam da oradadır.
Bir metin, bir cümle, bazen birini dönüştürmeye yeter.

Bugün çoğu yazı düzgün ama renksiz.
Hepsi aynı kalıba girmiş, aynı tonda, aynı cümlelerle ilerliyor.
Yüzeyde pürüzsüz, içerikte yorgun.
Oysa yazı biraz kırık olmalı.
Bir ritim bozulmalı, bir kelime fazla kalmalı, bir cümle nefesini tutmalı.
İnsan gibi.

Aynı şeyi müzikte de görürüz.
Eğer herkes sadece armoni kurallarına sadık kalsaydı, Jazz doğmazdı.
Blues yasını tutmaz, Rock isyan etmezdi.
Tüm o “uyumsuz” sesler, duygunun asıl merkezindeydi.
Ben de beste yaparken hep birkaç nota kayması bırakırım.
Belki hoşunuza gitmez, ama o ses, tam da gerçeğin sesidir.

Sanatta, yazıda, düşüncede; kusursuzluk çoğu zaman ölüdür.
Kusur ise canlıdır.
Çünkü içinde insan vardır.

O yüzden kabuğumuzu kırmamız gerek.
“Yapay zekâ çağı” diyoruz ama düşünme biçimimiz giderek daha mekanikleşiyor.
Fikirlerimiz, yazılarımız, duygularımız: hepsi formatlanıyor.

Formatlanmayı reddedin.
Sadece yazıda değil, hayatta da.
Çünkü özgünlük, uyum sağlamamakta başlar.
Ve o küçük uyumsuzluk anları; hatalı nota, fazla kelime, beklenmedik fikir; insan olmanın en sahici tarafıdır.

Rutin olanı makineler yapsın.
Biz, o yüce karmaşayı, kusurların içindeki güzelliği koruyalım.
Çünkü bazen en derin anlam, formatın dışında kalan sessizlikte gizlidir.

Formatlanmayı reddedin yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Sosyal hareketlilik kısaca, bir insanın ya da ailenin hayat şartlarını bir önceki nesle göre iyileştirebilmesi demek. Doğduğun yerle geldiğin yerin farklı olması gibi bir şey. Yani daha çok para kazanmak, ev sahibi olmak, iyi okullarda okumak ya da çocuklarına güzel bir gelecek sunabilmek. Bu sadece sınıflar arası geçiş değil, hayatında da ilerleme demek. Mesela 25’inde kiracıydın, 40’ında evin oldu ya da kötü bir işte çalışırken daha iyi bir pozisyona geçtin. İnsan sadece hayatta kalmak değil, hep daha iyisini ister. Bu istek de toplumu hep ileriye taşır.

Ama artık bu durum hem dünyada hem de bizde pek işlemiyor. Daha iyi yaşamak fikri çoğu kişi için hayal oldu. OECD raporlarına göre son otuz senede sosyal hareketlilik durdu gibi. Şimdi fakir bir ailenin çocuğu orta sınıfa geçmekte zorlanıyor, 1980’lere göre iki kat daha zor. Amerika’da American Dream dedikleri şey neredeyse palavra oldu. 1940 doğumluların çoğu anne babasından daha çok kazanırken, 1980’lilerde bu oran yarı yarıya düşmüş durumda.

Avrupa’da da durum farklı değil. İngiltere’de iyi üniversitelerden mezun olan dar gelirli öğrencilerin, zengin çocuklarıyla aynı işe girme şansı daha düşük. Fransa’da Paris’te doğmayanların, önemli devlet işlerine girme olasılığı çok az. Hatta Almanya’da bile usta-çırak ilişkisi yerini aile işlerine bırakıyor.

Bu durum aslında büyük bir değişimi gösteriyor: İlerleme fikrine olan inancımız sarsılıyor. Batı düşüncesi hep ilerleme üzerine kuruluydu. İnsan, bilgi, bilim ve çalışmayla kendini ve toplumu geliştirebilirdi. Ama 21. yüzyılda bu işler değişti. Artık okumak, çalışmak yeterli değil. Bourdieu’nun dediği gibi, sistem bilgiyi değil, kimin nerede olduğunu önemsiyor.

Türkiye de bu işin küçük bir örneği gibi. Sosyal hareketlilik burada hem ekonomik, hem kültürel, hem de siyasi olarak tıkanmış durumda. Cumhuriyetin başlarından 90’lara kadar Türkiye, köyden şehre göçen insanlara fırsatlar sunuyordu. Öğretmen okulları, burslar, devlet memurluğu gibi şeyler insanları yukarı taşıyordu. Köyden çıkan doktor, Anadolu’dan gelen profesör hikayeleri hepimize umut veriyordu.

Şimdi ise durum değişti. TÜİK verilerine göre Türkiye’de gelir dağılımı bozuldu. En zengin %10, paranın yarısını alıyor. En fakir %20’nin payı ise %5’in altında. Eğitim sistemi de fırsat eşitliği sağlamıyor, aksine farklı sınıfları yeniden üretiyor. İstanbul, Ankara ve İzmir dışında kaliteli eğitim almak zor. İyi liselere girenlerin çoğu özel ders alıyor ya da pahalı kurslara gidiyor. Yani ortada yarış falan yok.

Üniversite mezunlarının %40’ı kendi alanında çalışmıyor. Üniversite okumak artık yükselmek değil, sanki boşta beklemek gibi bir şey. Mezun olduktan sonra iş bulmak çok uzun sürüyor, bulunan işler de genelde kötü ve geçici oluyor. Gençler arasında işsizlik çok fazla. Eskiden diploma demek iyi bir iş demekti, şimdi o bile garanti değil.

Ekonomik olarak da durum aynı. 1980’lerde bir memur maaşıyla ev alabiliyordu, şimdi bu hayal bile değil. İstanbul’da ev almak için 25 sene hiç para harcamamak gerekiyor. Arabalar, evler, özel sağlık hizmetleri artık orta sınıfın bile ulaşabileceği şeyler değil. Yani daha iyi yaşama hayali yerini yaşamı koruma mücadelesine bıraktı.

Bu durum sadece ekonomik değil, psikolojik olarak da bizi etkiliyor. Artık insanlar bir şeyleri değiştirebileceklerine inanmıyor. Bu da insanları yoruyor. Çalışmak işe yaramıyor düşüncesi herkesin enerjisini alıyor. Bir nesil umudunu kaybederse, sadece bireysel sorunlar değil, toplumsal sorunlar da başlar.

Rawls’a göre, bir toplumun adil olması için doğuştan gelen farklılıkların dengelenmesi gerekir. Bizde ise bu denge bozuluyor. Zengin çocukları özel okullarda okuyor, yurt dışında okuyor, çevre ediniyor. Fakir çocuklar ise sistemin altında eziliyor. Bu sadece para farkı değil, gelecek farkı yaratıyor.

Köyde doğan bir çocuğun Boğaziçi’ne girme ihtimali, özel okullarda okuyanlara göre çok daha düşük. Kadınların iş hayatına katılımı da az. Engelliler ve dezavantajlı bölgelerde yaşayanlar için de durum pek farklı değil.

Siyasette de durum aynı. Eskiden siyaset, alt sınıflardan gelenlerin sesi oluyordu. Şimdi ise siyaseti belli kişiler yönetiyor. Gençler artık kendi geleceklerini belirleyebileceklerine inanmıyor. Bu da beyin göçünü artırıyor. Türkiye, son yıllarda yurt dışına çok fazla genç gönderiyor.

Bu durumu sadece ekonomiyle açıklamak yetmez. Felsefi olarak da iyi olanla ödül arasındaki bağın kopması gibi bir durum var. Aristoteles’e göre adalet, herkese hak ettiğini vermektir. Ama şimdi insanlar hak ettiklerini alamadıklarını düşünüyor. Bu da adalete olan inancı sarsıyor. İnsanlar adalete inanmayınca da torpile, göçe ya da şans oyunlarına yöneliyor.

Sonuç olarak sosyal hareketlilik sadece parayla ilgili değil, toplumsal huzurla da ilgili. Eğer herkesin yükselme şansı olduğuna inanırsak, rekabet de olur, gelişim de olur. Yoksa toplum ikiye bölünür: bir yanda zenginler, diğer yanda fakirler.

Yeniden umutlu olmak için sosyal hareketliliğin önündeki engelleri kaldırmamız lazım. Sadece iş yaratmakla değil, eğitimde fırsat eşitliğini sağlamakla da bu mümkün. Finlandiya’nın eğitimde herkese aynı imkanı sunması, Güney Kore’nin mesleki eğitimi geliştirmesi, Almanya’nın sanayi ile eğitimi birleştirmesi gibi şeyleri örnek alabiliriz. Bizim de başarı torpille değil, çalışmayla olur düşüncesini yaymamız gerekiyor.

Bir ülkenin geleceği, çocukların nerede doğduğuna değil, ne kadar çalıştığına bağlı olmalı. Sosyal hareketliliği yeniden sağlamak demek, sadece para kazanmak değil, aynı zamanda onurlu bir yaşam sürmek demektir. Çünkü insan sadece karnını doyurmakla yaşamaz, hayatta bir adım daha ileri gidebileceğine inanmakla yaşar.

Bu yüzden sosyal hareketlilik sadece ekonomik bir konu değil, hayati bir konudur. Çünkü bir toplumun gerçek zenginliği, insanların ne kadar kazandığıyla değil, ne kadar yükselebileceğine inandığıyla ölçülür. Ve o inancı yeniden canlandırmadığımız sürece hiçbir şey kaybolan o merdiveni geri getiremez.

Kaynaklar

A Broken Social Elevator? How to Promote Social Mobility — OECD

Current Challenges to Social Mobility and Equality of Opportunity — OECD

Intergenerational Social Mobility in OECD Countries

OECD Social mobility and equal opportunity

Gelir Dağılımı İstatistikleri, 2024 — TÜİK

Gelir, Yaşam, Tüketim ve Yoksulluk – TÜİK Veri Portalı — TÜİK’in “Gelir Dağılımı İstatistikleri”

Gelir Dağılımı Özel İhtisas Komisyonu Raporu

Resmî İstatistik Programı 2022-2026 — TÜİK

Kaybolan Merdiven: Sosyal mobilitenin gerileyişi ve Türkiye’nin sessiz krizi  yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Homo sapiensin ortak yanı, anlam arayışımızdır. Bu anlam arayışı, kaotik ve tahmin edilemez olan yaşamı anlamlandırma ihtiyacından doğar, böylece ona amaçla yapı kazandırabiliriz. Burada, medeniyetin ve bireysel kişiliğin en eski tasarımcısı olan ritüelin rolünü hesaba katmak zorundayız.

Ancak yaşadığımız postmodern çağ, küreselleşmenin biçimsiz rüzgarları ve her şeyi birdenbire ve sığ kılan dijitalleşmenin seli ile özümüzü sınıyor. Farkında olmadan, yaşamın hızlanması, daha yalnız hale gelmesi ve daha sanal olması nedeniyle tarihimizin en köklü değişikliklerden birini yaşıyoruz.

Ritüellerimizi her geçen gün kaybetmemiz eski günler için bir tür duygusal özlem veya muhafazakârlık değildir. Bilakis, bireysel ve kolektif aklımızın temellerini aşındıran derin bir kültürel çürümedir ve bizi gelecek hakkında güvensiz bırakmaktadır.

Bu ritüeller küçük, neredeyse kullanışsız ve sıradan görünebilir, ancak onlarsız hayatın gelip gitmeleriyle kaplanırdık, ne yapacağımızı veya bir sonraki adımımızı tasarlayamaz halde olurduk. Evet, ritüeller aslında belirsizlik içinde bir örüntü, bir istikamet yaratır.

Bu yazımızda, bir kişinin günlük hayatında ne kadar önemli olduğunu gösteren mikro ritüellerle başlamayı istiyorum, sonra bizi bir araya getiren ve sosyal bağlar oluşturan gerekli makro ritüellere göz atacağız, ardından bu ritüel eksikliğinin bireyler ve bir toplum olarak geleceğimizi nasıl daha karanlık ve belirsiz hale getirdiğini keşfedeceğiz.

Unutulmamalıyız ki, ritüellerin kaybı sadece geleneklerin kaybı değildir; hayatımızda yol alırken psikolojik yol haritamızı kaybetmenin bir yoludur. Ritüellerin rolü ve önemi hakkında bilgi sahibi olmak istiyorsak, iki perspektiften incelememiz gerekmektedir:

• Birincisi, ritüel icra edenlerin iç dünyasında psikolojik işlevi;
• İkincisi ise toplum veya topluluk içindeki sosyolojik yönü.

Modern hayatın en büyük zorlukları, sonsuz seçenek bombardımanı ve buna bağlı karar yorgunluğudur. Her saniye, ne yiyeceğimize, ne giyeceğimize, nasıl çalışacağımıza ve nasıl dinleneceğimize dair sayısız karar vermek zorundayız. İşte burada kişisel ritüelleriniz bu geniş seçenekler denizinde emniyet kemeri, otomatik pilot olmaktadır.

İlk kahve fincanını sabah içmeyi sadece kafein almak yerine iş hazırlığı ve geçiş ritüeli olarak yaklaşmayı deneyin. Kahveyi elinizde tutmak ve kahve kokusunu derin bir nefesle almak, o ilk lezzetli sıcak yudumu tatmak… Her küçük şey bilinçaltınıza uyanma zamanı mesajını verir.

Benzer şekilde, spor salonuna gitmek sadece egzersiz yapmak için değildir. Spor kıyafetlerini giymek, müzik çalma listesini başlatmak, bir dizi harekette bulunmak… Bu, disiplin, saygı ve beden farkındalığıyla kendimizle buluştuğumuz samimi ritüellerdir.

Tiyatro, opera veya sinema geceleri, kendi süreleri içerisinde odaklanmamızı gerektirir. Evde izlediğimiz dijital platformlardan farklıdır. Çünkü durduramayız, geri samayız veya başka bir şeyle eşzamanlı uğraşamayız.

Bu ritüelleri kaybettiğimizde, hayat anlam ve sevinç olmayan bir iş listesine dönüşür. Her geçen gün artarak hissettiğimiz bu eksiklikler, bizi boşluğa ve anlamsızlığa itiyor.

Ritüellerin ikinci ve belki de daha önemli rolü, toplumu bir arada tutan en etkili yapıştırıcı olmalarıdır. Emile Durkheim’in dediği gibi, ritüeller kolektif coşkunluk yaratır ve bireyin beyninin ötesinde grup zihnini oluşturur.

Geçiş ayinleri bu topraklar için fevkalede önemlidir. Bir nevi eski bir başlatma ritüeli olan sünnet, çocuğu biyolojik bir yavrudan daha fazlası olarak, sosyal ve dini bütünün bir parçası olarak kabul eder. Çocuğa “büyüyorsun, topluma aitsin ve seninle ilgilenen insanlar var” der.

Bir düğün, iki kişinin “yalnız”dan bir “beraber olmayı kabul edenlere” geçişinin en görkemli ilanıdır. Taahhütler, imzalar, cemiyet önünde takılan yüzükler: bunlar, sadece soyut olan şeyi somut bir hale getirir. Kına gecesi, sadece kadınların katıldığı duygusal, eski bir uygulamadır ve bu anlaşmanın yenilenmesini temsil eder.

Belki de en güçlü sosyal ritüeller olan tatiller, kuşakları bir masa etrafında birleştirir; aile üyeleri bir araya geldiğinde, zamanın aşınmasına ve yıpranmasına karşı aşan bir süreklilik sunarlar.

Mesele şu ki, bu sadece bize olmuyor. Amerika’da Şükran Günü, ailelerin bir araya gelip hindi yedikleri bir zamandır, bol bol olma ve minnet duyma ruhudur. Cadılar Bayramı’nda bir mahallede dolaşıp şeker toplamak, çocuğunuza topluluk içinde nasıl dolaşılacağını ve nasıl komşuluk yapılacağını öğretir.

Japon çay seremonisi, estetik, saygı ve huzur içinde ritüel olarak nesiller boyunca aktarılır. Brezilya’da Karnaval, sosyal sınıfların aynı coşku altında erimesini sağlar, eğer sadece kısa bir süreliğine olsa da.

Bu ritüellerin hiçbiri bireyi sarsıcı bir dönüşüm veya topluluk anlamı kenarında yalnız bırakmaz; onları ortak sempati, yardım ve kimlik bandajlarıyla sararlar.

Sosyal kimliğin en somut seviyesi ulusal ritüellerde bulunur. İlkokul ve ortaokul günlerimizde her sabah tekrarladığımız Yemin ve Milli Marş sadece metinlerden ibaret değildi. Bunlar, tekrar eden bedensel ve duygusal eylemlerle, vatan, millet, bayrak, bağımsızlık ve ahlak gibi henüz soyut kavramların içselleştirilmesini sağladı.

Okulda her sabah başka bir öğrenci kürsüye çıkar ve andımızı okurdu. Biz de ardından tekrar ederdik. Milli bilincin yanı sıra sayısız faydası vardır. Diksiyon, hitabet, toplum önünde konuşma, heyecan ve stres yönetimi. Bunu da kaybettik.

Bunu beyin yıkama olarak nitelendirenler oldu. Bilgisizliğin ve irrasyonalitenin sınırı yok elbette…

Toplumu daha az bir birim haline getirmek onu daha modern veya entegre yapmaz. Tam tersine, geçmişi ve ruhu olmayan, daha korkulu, daha az güvenli ve daha umutsuz bir birliği olmayan, köksüz ve tarih boyunca ortak olmayan bir insan yığını üretir!

Mesele, sert bir milliyetçilik değil, bu aidiyet, güvenlik duyguları ve ortak bir kimlikle özdeşleşmenin temel psikolojik ve sosyolojik ihtiyaçlarının mimarisinin korunmasıdır. Bu tür ritüeller olmadan, topluluğun ruhu ölür ve yerine her bireyin kabuğuna çekildiği sıradan bir kalabalık olur: yabancılaşma başlar.

Ritüeller bizi geçmişimizden geleceğe taşır. Onlara gereksiz tekrarlar olarak bakmak veya eski moda gelenekler olarak nitelendirip reddetmek bizi geriye götürecektir. Dijitalleşme ve yapay zeka çağında ilerledikçe ritüellerine sahip çıkanlar, hatta yeni ritüeller geliştirenler daha mutlu olacağı gibi daha da başarılı olacak. Tarihe not düşmüş olalım.

Güçlü aile geleneklerine sahip bir çocuk, zorluklarla karşılaştığında daha iyi toparlanabilir. Bu tezlerin hepsinin bilimsel açıklaması da mevcut. Biraz araştırdığınızda birçok çalışmaya ulaşabilirsiniz. Maalesef, bilgiye erişimin zirvesinde olduğumuz bu çağda bilgisizlik ve yanılsamaların da zirvesine ulaşmış durumdayız.

Gelecek, ritüelleri olanlar için bir zıplama tahtası, ritüellerden yoksun olanlar için ise karanlık bir okyanus olacaktır.

Ritüellerimizi Kaybediyoruz yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

21. yüzyılın ekonomik dinamiklerini en çarpıcı şekilde ortaya koyan kavramlardan biri kuşkusuz unicorn olarak bildiğimiz “tekboynuzlu şirketlerdir.” Bu tekboynuzlar halka açılmadan 1 milyar doların üzerinde değerlemeye ulaşan teknoloji girişimleri, sadece teknoloji endüstrisini değil, aynı zamanda küresel ekonomiyi ve uluslararası rekabeti de dönüştürüyor. İstatistikte belirtilen dünyanın en değerli 30 tekboynuzlu şirketi ile sadece finansal iktidara değil, aynı zamanda teknolojinin jeopolitik güç dengelerini nasıl yeniden düzenleyip şekillendirdiğine dair göstergeler görüyoruz. Örneğin, SpaceX’in 350 milyar dolarlık değeri, sadece ticari bir başarıdan öte, ABD’nin uzay teknolojilerinde, özel sektörden başlayarak liderliği hâlâ elinde tuttuğuna dair gerçek bir kanıt sunuyor. Benzer şekilde, OpenAI’nin 300 milyar dolarlık değeri, yapay zekâ çağının ekonomik rasyonalitesi ve stratejik öncelikleri hakkında net bir açıklama yapıyor. Bu şirketlerin yükselişi, büyümesi ve muazzam ölçeği, kapitalizmdeki girişimcilik ruhunun devlete dayalı stratejik yönelimlerle nasıl uyum sağladığını gösteriyor. Çin merkezli ByteDance’in 220 milyar dolarlık değerlemesi bunun harika bir örneğidir. Aynı şekilde, Ant Group’un 150 milyar dolarlık değerlemesi, Çin’in küresel ekonomik sistemde finansal teknolojiler aracılığıyla alternatif bir kanal açma girişimidir.

Tekboynuzların bölgesel dağılımı da ilginçtir. ABD, yapay zekâ ve finansal teknolojiye odaklanan, Stripe (65 milyar dolar), Databricks (62 milyar dolar) ve Anthropic (62 milyar dolar) gibi dominant anlaşmalarla ekosistemin aslan payını almaya devam ediyor. Ancak, özellikle Çin ve Hindistan’dan Asya’da yeni girişimlerin son dönemdeki artışı yeni bir dengeyi gösteriyor. Hindistan’ın Reliance Retail’in 100 milyar dolarlık etiketi veya Jio’nun 58 milyar dolarlık değerlemesi, sadece devasa bir yerli pazara olan büyük ilgiyi değil, aynı zamanda (global south) küresel Güney’in teknoloji alanındaki varlığını da ortaya koyuyor. Avrupa’da ise durum daha dar görünüyor. İngiltere’nin Revolut (45 milyar dolar) ve Checkout.com (40 milyar dolar) gibi şirketleri ciddiye alınabilecek fintech oyuncuları olarak ortaya çıksa da ABD ve Çin’e göre geride kalıyorlar. Bu tablo, ekonomik gücün şimdi teknoloji devleri aracılığıyla yeniden dağıtıldığını ve devletlerin stratejik pozisyonlarının bu yeni devlerle doğrudan bağlantılı hale geldiğini gösteriyor. Canva’nın Avustralya’dan 32 milyar dolarlık bir değerle yükselebilmesi ya da Hindistan’dan BYJU’nun 22 milyar dolarlık bir değerle dünya markası yoluna girmesi, coğrafi çeşitliliğin de yavaş yavaş yeni rekorlar kırdığını gösteriyor.

Tekboynuz ekosistemini incelerken, üç önemli trend öne çıkıyor: teknoloji değişimlerinin hızlanması, artan jeopolitik rekabet ve bölgesel farklılaşma. Tabii ki, bu üç eksen o görüntüdeki örneklerle daha da belirgin hale geliyor. Teknolojik devrim alanında yapay zekâ, uzay teknolojileri ve fintech’ler değişimin öncüsü. OpenAI’nin değerlendirmesi, yalnızca yapay zekânın akademik bir araştırma konusu olmadığını, küresel ekonomiyi yeniden şekillendiren bir sektör olduğunu da kanıtlayarak 300 milyar dolara ulaşıyor. Bu ivme, ChatGPT gibi modellerin ortaya çıkışıyla birlikte, ABD’nin teknoloji liderliğini sürdürme stratejik zorunluluğuna dönüştü. Benzer şekilde, Anthropic’in 62 milyar dolarlık değerlemesi, yapay zekâda üstünlük için verilen mücadelenin sadece dev şirketler arasında değil, aynı zamanda start-up’lar arasında da sürdüğünü gösteriyor.

Uzay teknolojilerine gelince, SpaceX’in 350 milyar dolarlık piyasa değeri kendi başına bir oyun değiştirici. Yıllar boyunca uzay keşfi devlet tekelindeydi, ancak SpaceX bunu değiştirdi. Bu sadece Mars hayaliyle ilgili değil, aynı zamanda uydu internet ağları (sözde Starlink), küresel hırpalama altyapısı ve vasat bir savunma stratejisi için önemli bir itici güçtür. Fintech’te bu, dünyanın dört bir yanından gelen tekboynuzların yükselişiyle kendini gösteriyor. Stripe’ın 65 milyar dolarlık değerlemesi, ABD’de finansal sistemi yeniden hayal etmeye ve dijital çağa adapte etmeye istekliyseniz neler yapabileceğinizi gösteriyor. Revolut’un 45 milyar dolarlık değerlemesi ise Avrupa’nın daha açık, küresel olarak uygulanabilir finansal hizmetler üretebileceği ihtimaline karşı bir kanıt olarak duruyor. Ant Group’un Çin’de 150 milyar dolar eşiğine ulaşması, Batı merkezli finansal sistemlerin dijital ödemeler ve alternatif banka modelleri aracılığıyla nasıl bozulabileceğini gösteriyor.

Jeopolitik olarak, tekboynuzlar ulus-devletlerin pleromik imparatorluk savaşında yeni stratejik silahlar olarak konuşlandırılıyor. Ve ABD’yi domine eden yapay zekâ, uzay ve finansal teknolojilere gelen tekboynuzlar, onun küresel hegemonya iddiasını pekiştirirken, Çin’de ortaya çıkan devler; ByteDance, Ant Group, Shein, Pekin’in kültürel ve ekonomik yayılma stratejilerini destekliyor. Shein gibi bir şirketin 66 milyar dolarlık değerlemeyle sadece bir e-ticaret başarı hikâyesine sahip olmayıp, Çin’in modayı ve tüketici kültürünü dünyaya ihraç etme çabasının bir ölçüsü olduğu görülüyor. Hindistan’dan Reliance ve Jio gibi örnekler, tekboynuz değerlemeleri için 1,4 milyar kişilik dev bir yerli pazarın ne kadar önemli olduğunu yansıtıyor. Bölgesel çeşitlilik de göz ardı edilmemeli. Avustralya’nın Canva’sı (32 milyar $), küresel markalar arasında dijital tasarım araçlarıyla rekabetin sadece ABD-Çin ekosistemine özgü olmadığını gösteriyor. Hindistan’ın BYJU’su (22 milyar $) aynı şekilde eğitim teknolojilerinde ızgara dünya markası olma yolunda ilerliyor. Bu, küresel Güney’in teknoloji yarışını sadece tüketici olarak değil, aynı zamanda yaratıcı olarak da sürüklediğine dair bir kanıttır.

Yukarıdaki tekboynuz şirketleri haritası, varlıkların dünya çapında akışını ve modern dünyanın stratejik önceliklerini göstermektedir. ABD’nin yapay zekâdaki dominant pozisyonları ve Çin tarafından yaratılan dijital kültür ve finansal teknolojilerdeki güçlü oyuncular, Hindistan’dan yerli pazara yönelik devlerin yükselişi ve bölgesel çeşitlilikteki ilerleme, dünya ekonomisinin çok merkezli bir yöne doğru değiştiğini gösteriyor. Ayrıca, bu çoğulluk da risklerle doludur. Çoğu tekboynuz, halka arz edilmemiştir ve finansman enjeksiyonlarına tabi olup dolayısıyla ekonomik durgunlukların, düzenlemelerin veya siyasi müdahalelerin kurbanı olmaya yatkındır. Çin hükümetinin Ant Group’un halka arzını askıya alması, tekboynuzların sadece piyasa dinamikleriyle değil, aynı zamanda devlet stratejileriyle de yaratıldığının bir işaretidir.

Özetle, tekboynuz şirketler bugünün devletsiz jeopolitik aktörleri. Nasıl ki petrol şirketleri 20. yüzyılda uluslararası siyaseti tanımladıysa, tekboynuzlar 1 milyar dolardan fazla değerleme yapan start-up’lar için kullanılan terim; 21. yüzyılda yapay zekâ, dijital kültür, finansal teknolojiler ve uzay çalışmaları aracılığıyla aynı şeyi yapıyor. Bu en iyi 30 tekboynuz şirketi, sadece girişimci başarılarının değil, aynı zamanda küresel stratejilerin kristalleşmiş versiyonlarıdır. Bu işletmelerin büyüme oranları, nasıl rekabet ettikleri ve devletlerle nasıl ilişki kurdukları, küresel siyaset ve ekonominin geleceğini şekillendirecektir.

Tekboynuzlu Şirketler yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

On yıllar sonra, Avrupa’nın karşı karşıya olduğu demografik deprem, Birleşmiş Milletler’in 2025-2100 yılları için nüfus projeksiyonlarında ortaya konulmuştur. Kıta genelinde beklenen nüfus değişiklikleri, %24 artıştan %61’lik dramatik düşüşlere kadar geniş bir yelpazeye yayılmaktadır. Bu veriler, Avrupa’nın artık herkes için aynı kaderi paylaşan homojen bir demografik varlık olmadığını, bölge bölge bazı seviyelerde çeşitlilik gösterdiğini ortaya koymaktadır.

Ancak rakamlar Doğu Avrupa’da daha da vahimdir; Ukraynalıların %61’i, Litvanyalıların %57’si ve Letonyalıların yarısının kendi ülkelerini terk etmeleri beklenmektedir. Bu ülkelerdeki demografik felaketin üç ana nedeni vardır: Doğurganlık oranları o kadar düşüktür ki (Ukrayna’da 1.2) dünya genelindeki yenileme seviyelerinin çok altına düşmektedir, genç ve eğitimli insanlar milyonlarca kişiyle kaçmaktadır ve yaşam standartları çökmeye devam etmektedir.

Litvanya örneğinde, 2004 yılında AB’ye katıldığından bu yana nüfusu %20 oranında azalmıştır ve bu eğilimin 2100 yılına kadar eşdeğer veya daha büyük bir güçle devam etmeyeceğine dair hiçbir şey yoktur. Bu arada, Batı Avrupa nispeten iyimser görünmektedir. Fransa’nın nüfusunun %3 net değişimle sabit kalacağı, İsveç’in %7 oranında azalacağı ve İrlanda’nın değişime uğramayacağı öngörülmektedir. Yine de Monaco bu ülkeler grubunda gerçek bir demografik mucizedir, ultra yüksek net değerli bireyler için cazip bir vergi cenneti olarak nüfusu %24 oranında artacaktır. Bu, ekonomik uygunluk veya çekiciliğin demografik kaderi nasıl değiştirebileceğine dair dikkat çekici bir örnektir.

Almanya, kıtanın en güçlü ekonomisi olmasına rağmen, yaşlanan bir toplum olduğu ve yeni gelenlerin entegrasyonunda zorluklar yaşadığı için nüfusunun %16’sını kaybedeceğini öngören paradoksal bir konumdadır. Neredeyse her sistemde emeklilik sağlanması yeterli değildir ve çoğu sektörde yaşlı çalışanlara artan başvuru ile 2022 yılına kadar veya daha öncesinde ortalama emeklilik yaşı 64’e yükselmiştir.

Güney Avrupa’da bile doğurganlık oranlarının 1.3 civarında olduğu (İspanya ve İtalya) demografik sorunların saldırısı ve her türlü stresi getirmesi beklenmektedir. Genç işsizlik %30’u aşmakta, gençleri kuzeye yönlendirmekte ve zaten devam eden bir düşüşü daha da kötüleştirmekte, imkânsız bir göreve başlamaktadır.

İskandinav ülkelerinde bu eşit derecede önemlidir. Nüfus kayıtlarındaki farklar politika çeşitliliğini keskin bir şekilde ortaya koymaktadır: İsveç %7’lik bir artış beklerken Finlandiya %18’lik bir düşüş beklemektedir, bu da göç ve aile politikasının ne kadar önemli olduğunu göstermektedir. İsveç’te çocuk başına aylık 1250 SEK destek ve ücretsiz kreş imkanı doğurganlık oranlarını artırmaya yardımcı olmuştur, bu oranlar 1.8 iken Finlandiya’da 1.4’te kalmaktadır.

Bu demografik değişiklikler, Avrupa’nın geleceği için geniş kapsamlı ekonomik ve politik sonuçlar doğurabilir. Doğu Avrupa ülkelerinin hızla nüfus kaybedeceği beklendiğinden, bu ülkelerin AB içindeki politik ağırlığı azalacak, Batı Avrupa’da görüldüğü gibi başka yerlerde sınırlı olarak uygulanan yeni deneyimler bu etkinin daha uzun süreli olmasını sağlayacaktır. Bu çok ciddi bir durumdur ve AB’deki “birlik” için bir tehdit oluşturmaktadır.

Avrupa’nın demografik değişimi ve 2100’de beklenen gelecek, kıtanın ekonomik, sosyal ve politik yapısında bir dönüm noktasının habercisidir. BM verileri bu perspektiften oldukça farklı bölgesel çekicilikler sunmaktadır: Doğu Avrupa ülkeleri, düşük doğurganlık seviyelerinin (Ukrayna’da 1.2; Letonya’da 1.4) ve genç eğitimli insanların göçünün getirdiği demografik baskılar nedeniyle ağır bir yük taşırken yaşlanma eğilimleri nedeniyle azalan çalışma nüfusu gibi demografik baskılarla karşı karşıya kalmaktadır (Ukrayna %61 azalma, Litvanya %59 düşüş, Letonya %51 azalma). Batı Avrupa’da daha istikrarlı aksanlar buluyoruz: Fransa (%3 artış), İsveç (%7 artış) gibi ülkeler, gelişmiş aile önlemleri (çocuk başına aylık 1250 SEK ödeneği), sistematik göç politikası ve nispeten daha yüksek doğurganlık seviyeleri (Fransa’da 1.8) sayesinde kendi nüfuslarını koruyabilmektedir.

Yine de Almanya, yaşlanan nüfusu ve göçmen entegrasyonu ile ilgili devam eden mücadeleleri nedeniyle yerleşik demografik zorluklarla karşı karşıyadır. İskandinav ülkeleri arasındaki nüfus farkları da şaşırtıcıdır; İsveç’te beklenen değişim (%7 artış) ile Finlandiya (%18 düşüş) karşılaştırıldığında, politikanın demografik dengesizlikleri nasıl beslediği vurgulanmaktadır. Monaco gibi mikro devletler ise yüksek yaşam standartları ve vergi cenneti statüsü sayesinde %24’lük bir artış öngörmektedir.

Bu nedenle, Covid-19 pandemisiyle ortaya çıkan demografik eğilimlerin bölgesel doğası, Güney Avrupa’daki demografik krizi derinleştirebilir (genç işsizlik oranlarının %30’u aştığı ve doğurganlık oranlarının 1.3 civarında durduğu yerlerde), Avrupa Birliği’nin gelecekteki politik dengeleri (AB içindeki nüfus kaybeden Doğu Avrupa ülkelerinin etkisinin zayıflaması) ve ekonomik politikalar (işgücü sıkıntılarını hafifletmek için otomasyon teknolojilerine daha fazla yatırım yapılması) açısından bu eğilim, Avrupa genelindeki farklı göç politikalarının bir sonucudur; İsveç ve Almanya gibi nispeten liberal bir politika benimseyen ülkeler doğal büyüme sağlarken, Doğu Avrupa’daki yasaklayıcı politikalar genç nüfuslarını göç etmeye zorlamaktadır.

Doğurganlık oranları, nüfus değişiminin en önemli itici gücüdür. Merkezî ve Doğu Avrupa gibi birçok Avrupa ülkesi uzun süredir düşük doğurganlık oranlarına sahiptir. Ancak her şeyden önce, genç eğitimli insanların Batı Avrupa’ya kaçışı, Doğu Avrupa’daki demografik krize eşlik etmektedir. Göç, burada önemli bir rol oynamaktadır. İsveç gibi ülkelerin liberal göç sistemi nüfus artışına katkıda bulunurken Doğu Avrupa’nın katı kuralları gençleri ülkelerini terk etmeye zorlamaktadır.

Demografinin Avrupa’nın sosyoekonomik geleceği üzerinde bırakacağı etki küçümsenmemelidir. Nüfusu azalan bölgelerde emeklilik sistemleri, sağlık hizmetleri ve altyapı yatırımları ciddi şekilde etkilenecektir. Buna karşılık, nüfusu artan bölgeler, göçmenleri entegre etme ve konut arzını işgücü piyasalarıyla eşleştirme gibi yeni sorunlarla karşı karşıya kalacaktır.

Bu eğilimin öngörülebilen gelecekte devam etmesi muhtemel olduğundan, genç ve çalışma çağındaki insan sayısı azalan ülkeler, işgücü sıkıntılarını gidermek için otomasyon ve yapay zeka gibi yeni teknolojilere yatırım yapmaktan başka seçenekleri olmayacak ve potansiyel olarak emeklilik yaşını yükseltmek veya sağlık hizmetlerini özelleştirmek gibi tartışmalı reformlar getireceklerdir.

Nüfusu artan ülkeler, göçmenleri entegre etmek ve sosyal uyum yaratmak için daha iyi planlara ihtiyaç duyacaktır. Bu durumun, İsveç’in yerel nüfusu ile gelen göçmen akını arasında gerilimlere yol açması beklenmektedir.

Doğu Avrupa ülkelerindeki nüfus kaybı, bu ülkeleri AB içinde siyasi ağırlıktan mahrum bırakmakta ve Batı Avrupa’ya daha fazla etki açmaktadır ki bu durum da açıkça pan-Avrupa birliği için ciddi bir tehdit.

Özetle, 2100’de demografinin ne olacağı ve nerede olacağı; bugün ile o zaman arasında Avrupa nüfusunun %82’sinin henüz doğmamış olması, bu yüzyılın kıtamız için oldukça farklı bir şekilde sonuçlanabileceğini göstermektedir. Politikaları nasıl şekillendirdiğimize ve eğilimleri nasıl önlediğimize bağlı olarak, aynı zamanda bu önemli dönüşümle ilgili olarak Avrupa düzeyinde el ele çalışmamız gerektiğini de göstermektedir. Aksi takdirde, demografik dengesizlikler Avrupa’nın sosyal ve ekonomik istikrarını ciddi şekilde sarsacaktır.

Avrupa’nın 2100 Nüfus Projeksiyonu Analizi yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.