Melek Halifeoğlu’nun sosyal medyada paylaştığı bir ileti[1], aslında uzun zamandır üniversitelerin koridorlarında sessizce yaşanan bir dönüşümü yeniden düşünmek için önemli bir vesile oldu. Sosyal bilimlerin itibarsızlaştırılması, akademik hayatın metriklere teslim edilmesi, sorgulayan üniversitenin giderek ortadan kalkması… Bunların her biri ayrı ayrı tartışılabilir. Fakat asıl mesele, bütün bu gelişmelerin aynı hikâyenin parçaları olmasıdır.
Üniversitede bir zamanlar önemli olan soru şuydu: “Ne düşünüyorsun?”
Bugün ise soru değişti: “Kaç yayın yaptın?”
Ardından: “Kaç atıf aldın?”
“Hangi dergide yayımlandı?”
“Impact factor kaç?”
“Kaç proje aldın?”
“Hangi indekslerde görünüyorsun?”
Bu sorular ilk bakışta akademik niteliği ölçmeye yönelik masum teknik araçlar gibi görülebilir. Oysa mesele bundan çok daha derindir. Çünkü hangi soruları sorduğumuz, aslında neyi değerli kabul ettiğimizi gösterir. Üniversite, düşüncenin üretildiği bir kurum olmaktan çıkıp performans göstergelerinin yönetildiği bir kuruma dönüştüğünde yalnızca akademik çalışma biçimi değişmez. Akademisyenin kimliği, üniversitenin işlevi ve bilginin toplumsal anlamı da değişir.
Sorun tam burada başlıyor.
Üniversiteyi üniversite yapan şey, çok sayıda makale üretmesi değildir. Üniversiteyi üniversite yapan şey, sorulması zor soruların sorulabildiği bir mekân olmasıdır. Hakikati aramak çoğu zaman verimli değildir. Hızlı değildir. Puan getirmez. Proje takvimine sığmaz. Bir yıl içinde üç makaleye dönüştürülemeyebilir. Bazı düşünceler yıllarca olgunlaşır. Bazı soruların cevabı yoktur. Bazı araştırmaların toplumsal değeri ancak on yıllar sonra anlaşılır. Bazı fikirler ise yayımlandığı gün neredeyse hiç okunmaz; fakat daha sonra bir kuşağın düşünme biçimini değiştirir. Metrik sisteminin problemi tam da burada ortaya çıkar. Çünkü metrik, doğası gereği ölçülebilir olanı görünür, ölçülemeyeni ise görünmez kılar. Böylece akademik hayatın çok tehlikeli bir dönüşümü gerçekleşir: Ölçülemeyen değersizleşir; ölçülebilen değerli hâle gelir.
Sonra daha da ileri gidilir: Ölçülebilen şey, değerli olduğu için değil; ölçülebildiği için değerli kabul edilmeye başlanır. İşte akademinin metrikleşmesi budur. Yayın sayısı, atıf sayısı, h-indeksi, proje bütçesi, dergi sıralaması… Bunların tamamı belirli ölçülerde anlamlı olabilir. Hiçbir ciddi akademisyen bilimsel üretimin niteliğini bütünüyle ölçmek için hiçbir gösterge kullanılmasın demez. Asıl sorun, göstergenin amaç olmaktan çıkıp amacın kendisi haline gelmesidir. Akademisyen artık bilgi üretmek için yayın yapmaz. Yayın yapmak için araştırma yapar. Araştırma yapmak için değil, puan almak için konu seçer. Ve sonunda bilimsel merak, kariyer stratejisine yenilir.
Bourdieu’nun sermaye kavramını hatırladığımızda bu dönüşüm daha anlaşılır hâle gelir. Akademik alan hiçbir zaman iktidardan ve rekabetten bağımsız olmamıştır. Akademisyenler yalın birer bilgi üreticisi olmanın çok ötesinde; akademik alan dâhilinde simgesel sermaye, kurumsal pozisyon, itibar ve meşruiyet mücadelelerini yürüten fail öznelerdir. Ancak günümüzde bu sermayenin biçimi belirgin bir dönüşüm geçirmektedir. Artık entelektüel derinliğin kendisinden çok, onun ölçülebilir ve karşılaştırılabilir çıktıları önem kazanmaktadır. Bu değişim, akademik alanın değerler sistemini yeniden şekillendirmekte; niteliksel birikim yerine niceliksel göstergelerin öne çıkmasına yol açmaktadır. Böylece akademisyenin toplumsal ve kurumsal meşruiyeti, düşünsel yoğunluktan ziyade ölçülebilir performans kriterleri üzerinden tanımlanır hâle gelmektedir. Atıf bir sermayedir. Proje bir sermayedir. Dergi sıralaması bir sermayedir. H-indeksi bir sermayedir. Uluslararası görünürlük bir sermayedir. Böylece akademik alanın yeni para birimi giderek metrik göstergeler haline geliyor. Bu noktada ironik olan şudur: Bilim insanının değerini ölçmek için geliştirdiğimiz göstergeler, zamanla bilim insanının değerini belirleyen mekanizmalara dönüşüyor. Yani metrikler artık aynaya benzemiyor.
Metrikler iktidara benziyor. Çünkü neyin ölçüleceğine karar veren, aslında neyin önemli olduğuna da karar vermektedir. Bir derginin “yüksek prestijli” olduğuna karar verdiğinizde sadece dergiyi sıralamış olmazsınız. O dergide yayımlanabilecek konuları, yöntemleri, kavramları ve araştırma gündemlerini de dolaylı olarak hiyerarşik bir düzene sokarsınız. Böylece akademik metrikler tarafsız sayılar olmaktan çıkar; bilgi alanının sınırlarını belirleyen araçlara dönüşür.
Burada daha politik bir meseleyle karşılaşıyoruz. Eleştirel düşünce neden bu kadar rahatsız edicidir? Çünkü eleştirel düşünce yalnızca bilgi üretmez; iktidar ilişkilerini görünür hâle getirir. Eleştirel teori, “Böyle gelmiş, böyle gider” demez. “Kim karar veriyor?” diye sorar. “Kimin çıkarına?” diye sorar. “Bu düzen neden böyle?” diye sorar. “Başka türlü olabilir mi?” diye sorar. Tam da bu nedenle eleştirel düşünce hiçbir sistem açısından bütünüyle konforlu değildir.
Üniversitenin asli görevi de zaten burada ortaya çıkar. Üniversite, mevcut düzenin ihtiyaç duyduğu insan kaynağını yetiştiren bir meslek yüksekokulundan daha fazlasıdır. Üniversite, gerektiğinde mevcut düzenin kendisini sorgulayabilen insanların yetiştiği yerdir. Fakat metrikleşmiş üniversite başka bir akademisyen tipi üretir: Sorgulayan değil uyum sağlayan. Risk alan değil güvenli konu seçen. Yeni soru açan değil mevcut literatürün güvenli patikalarında yürüyen. Toplumsal meseleleri tartışan değil, onları “proje çıktısına” dönüştüren. Kısacası düşünen akademisyen yerine performans gösteren akademisyen.
Thomas Kuhn’un “normal bilim” kavramı burada anlamlı bir karşılaştırma imkânı sunar. Normal bilim, belirli bir paradigma içinde problem çözme faaliyetidir. Bilimsel gelişmenin olağan işleyişi açısından bu faaliyet gereklidir. Fakat bilimin ilerlemesini sağlayan şey tek başına mevcut paradigmanın daha verimli işletilmesi değildir. Bazen paradigmaların kendisinin sorgulanması gerekir. Sorun şu ki metrikleşmiş akademik düzen, paradigmayı sorgulayan araştırmacıdan çok paradigma içerisinde verimli çalışan araştırmacıyı ödüllendiriyor. Çünkü paradigma sorgulandığında belirsizlik ortaya çıkar. Belirsizlik ise ölçüm sisteminin sevmediği şeydir. Metrik sistem düzen ister. Öngörülebilirlik ister. Performans ister. Çıktı ister. Oysa gerçek düşünce çoğu zaman bunların hiçbirine uymaz.
Bu dönüşümü sadece üniversite yönetimindeki teknik bir değişim olarak görmek de yetersiz kalır. Üniversiteler performans göstergeleriyle sıralanıyor. Akademisyenler metriklerle değerlendiriliyor. Dergiler indekslerle hiyerarşik olarak sınıflandırılıyor. Araştırma gündemleri fon mekanizmaları tarafından şekilleniyor. Fonlanabilir konu ile fonlanamaz konu arasında görünmez bir sınır oluşuyor. Bunun sonucu, akademisyenin özgürlüğünün doğrudan yasaklarla değil, teşvik mekanizmalarıyla sınırlandırılmasıdır. Kimse size “bunu düşünme” demek zorunda değildir.
Size sürekli şunu söylemek yeterlidir: “Bu konu puan getirmiyor.” “Bu dergi kariyerine katkı sağlamaz.” “Bu çalışma proje kriterlerine uymuyor.” “Bu araştırmanın çıktısı ölçülebilir değil.” Böylece sansürün çok daha sofistike bir biçimi ortaya çıkar. Düşünce yasaklanmaz; düşüncenin ödül sistemi değiştirilir. Akademisyen zamanla neyin söylenebileceğini değil, neyin kariyer getireceğini düşünmeye başlar. Bu, açık baskıdan daha incelikli bir mekanizmadır. Çünkü kişi bir süre sonra kendi kendisini filtrelemeye başlar.
Melek Halifeoğlu’nun dikkat çektiği sosyal bilimlerin itibarsızlaştırılması meselesi de bu bağlamda değerlendirilmelidir. Sosyal bilimlerin temel nesnesi insandır. İnsan ise laboratuvar tüpü değildir. Toplum, sadece değişkenlerden oluşan bir veri tabanı değildir. İktidar, adalet, eşitsizlik, kimlik, kültür, ideoloji, hafıza ve özgürlük yalnızca regresyon katsayılarından ibaret değildir. Elbette nicel yöntemler son derece değerlidir. Sorun nicel yöntem değildir. Sorun, yöntemin hakikatin yerine geçirilmesidir.
Bir toplumun neden kutuplaştığını sadece bir veri setine indirgediğimizde, o kutuplaşmanın tarihsel hafızasını, anlam dünyasını, korkularını ve iktidar ilişkilerini kaybedebiliriz. Bir eğitim sistemini tek başına test puanlarıyla değerlendirdiğimizde, öğrencinin yaşadığı yabancılaşmayı göremeyebiliriz. Bir akademisyeni tek başına atıf sayısıyla değerlendirdiğimizde, onun düşünsel cesaretini, özgünlüğünü ve topluma açtığı yeni tartışma alanını göremeyebiliriz. Çünkü insan hayatının tamamı ölçülebilir değildir. Ölçülemeyen her şey önemsiz değildir. Tam tersine, insan hayatındaki en önemli şeylerin bir bölümü ölçülemeyecek kadar karmaşıktır.
Halifeoğlu’nun işaret ettiği Acemoğlu tartışması da bu bakımdan ayrıca düşünülmelidir. (Karar gazetesinde İbrahim Kiras ve Taha Akyol’un konuyla ilgili yazılarını öneririm)[2] Buradaki temel mesele tek tek kişilerin akademik konumları veya görüşleri değildir. Daha geniş mesele, eleştirel düşüncenin akademik ve kamusal alanda kendisine açtığı alanın ne kadar daraldığıdır.
Bir düşüncenin hangi gerekçelerle tartışıldığı kadar, hangi düşüncelerin tartışılabilir hâle geldiği de önemlidir. Çünkü akademik iktidar sadece “ne doğrudur?” sorusunu belirlemez. Aynı zamanda “hangi soru sorulabilir?” sorusunu da belirler. İşte metrikleşmenin ideolojik boyutu burada ortaya çıkar. Bir araştırmacı çok sayıda yayın üretebilir ve hiçbir temel varsayımı sorgulamayabilir. Başka bir araştırmacı tek bir kitap yazar ve bir kuşağın düşünme biçimini değiştirebilir. Birinci akademisyen metriklerde daha başarılı görünebilir. Ama hangisi daha değerlidir? Sorunun kendisi bile bugün akademinin içine yerleşmiş ölçüm mantığının ne kadar derinleştiğini gösteriyor.
Mesele sadece akademik başarı değildir. Aynı zamanda bir etik krizdir. Çünkü akademik sistemi nasıl kurduğunuz, akademisyenin davranışını da şekillendirir. “Daha çok yayın” diyorsanız, akademisyen daha çok yayın yapar. “Daha çok proje” diyorsanız, daha çok proje üretir. “Atıf sayısı” diyorsanız, atıf stratejileri geliştirir. Ama bütün bunları aynı anda dayatıp “bilimsel niteliği de koru” dediğinizde, sistemin ürettiği çelişkiyi görmezden gelmiş olursunuz.
Böyle bir ortamda araştırmacı, bilimin gerektirdiği soruyu değil, sistemin ödüllendirdiği soruyu seçmeye başlayabilir. Daha da kötüsü, akademik üretim zamanla “yayınlanabilirlik” mantığına göre şekillenebilir. Hangi konu daha kolay makaleye dönüşür? Hangi başlık daha çok okunur? Hangi kavram daha fazla atıf getirir? Hangi araştırma fonlanabilir? Bilimsel merak yavaş yavaş geri çekilir. Yerine kariyer hesabı gelir. Bu noktada akademisyenin davranışını ahlakî açıdan suçlamak kolaydır. Fakat asıl soruyu sormak gerekir: İnsanı sürekli performansa zorlayan bir sistemin ürettiği davranışlardan yalnızca insanı mı sorumlu tutacağız? Elbette akademik etik kişisel sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Ancak kötü teşviklerin iyi davranış üretmesini beklemek de gerçekçi değildir.
Metrikleşmenin belki de en görünmeyen sonucu epistemik adaletsizliktir. Çünkü bütün bilgiler aynı koşullarda üretilmez. Bütün diller aynı akademik güçte değildir. Bütün dergiler aynı merkezlerde bulunmaz. Bütün araştırma konuları aynı fonlama imkânına sahip değildir. Bütün akademisyenler aynı uluslararası ağlara erişemez. Böyle bir sistemde “uluslararası görünürlük” veya “yüksek atıf” tarafsız bir başarı göstergesi gibi sunulduğunda, aslında mevcut akademik güç merkezlerinin avantajları da yeniden üretilebilir. Yerel sorunları çalışan araştırmacı dezavantajlı hâle gelebilir. Türkçe yazan akademisyen görünmezleşebilir. Toplumun acil meselelerine odaklanan ama yüksek prestijli dergilerin gündemine girmeyen araştırmalar ikinci sınıf kabul edilebilir. Buna karşılık akademik moda haline gelmiş bir konu, kendi başına daha önemli olduğu için değil, daha fazla görünürlük ürettiği için tercih edilebilir. Böylece akademik sistem yalnızca bilgi üretmez. Hangi bilginin değerli sayılacağına da karar verir. İşte bu nedenle metrikleşme, teknik değil politik bir meseledir.
Belki de bütün tartışmanın merkezine konulması gereken soru budur: Üniversite kimin için var? Üniversite sadece akademisyenin kariyeri için mi? Üniversite yalnızca uluslararası sıralamalarda yükselmek için mi? Üniversite yalnızca proje almak için mi? Üniversite yalnızca ekonomik büyümeye insan kaynağı sağlamak için mi? Bunların hepsi üniversitenin işlevlerinden biri olabilir. Ama üniversitenin bundan daha büyük bir kamusal görevi vardır: Toplumun kendisini düşünmesini sağlamak. Üniversite, toplumun vicdanı olmak zorunda değildir; fakat toplumun kendisine soru sorabilmesini mümkün kılan kurumlardan biri olmalıdır. Adalet nedir? Özgürlük nedir? Eşitsizlik neden vardır? Devlet nasıl işler? İktidar nasıl meşrulaşır? İnsan neden itaat eder? Toplum neden kutuplaşır? Bir ülke neden demokratikleşir veya otoriterleşir? İnsan neden yabancılaşır?
Bunlar “proje çıktısı” değildir. Bunlar insanlığın temel sorularıdır. Ve üniversite bu soruları sormaktan vazgeçtiğinde, yalnızca akademik niteliğini kaybetmez. Kamusal aklın önemli bir parçasını da kaybeder.
Burada bir yanlış anlaşılmaya da izin vermemek gerekir. Metriklere karşı çıkmak, ölçmeye karşı çıkmak değildir. Atıf sayısı belli ölçülerde bilgi verebilir. Yayın sayısı üretkenlik hakkında fikir verebilir. Proje başarısı araştırma kapasitesini gösterebilir. Dergi kalitesi belirli akademik standartları ifade edebilir. Sorun bunların varlığı değildir. Sorun, bunların bilimsel değerin yerine geçirilmesidir.
Sayı araç olmaktan çıkıp amaç olduğunda sorun başlar. Ölçüm, karar vermeye yardımcı olabilir. Ama ölçümün kendisi kararın yerine geçemez. Bir akademisyenin bin atıf alması onun haklı olduğunu göstermez. Bir akademisyenin az atıf alması onun değersiz olduğunu da göstermez. Bir makalenin yüksek etki faktörlü bir dergide yayımlanması, onun toplumsal açıdan önemli olduğu anlamına gelmez. Bir araştırmanın çok atıf alması, onun etik açıdan doğru olduğu anlamına hiç gelmez. Bilimsel değer ile metrik performans aynı şey değildir. Bunu unutmaya başladığımız anda akademi, kendi ürettiği göstergelerin tutsağı haline gelir.
Bugün üniversitenin karşı karşıya olduğu temel tehlike, sadece ekonomik kaynakların azalması, bürokratikleşme veya siyasî baskı değildir. Daha derin bir dönüşüm yaşanıyor: Üniversite kendi amacını unutuyor. Bilgi, ölçülebilir çıktıya; akademisyen, performans birimine; araştırma, projeye; fikir, yayına; yayın, puana; puan ise kariyere dönüşüyor.
Bu zincirin sonunda geriye ne kalıyor?
Belki çok sayıda yayın. Belki çok sayıda proje. Belki yüksek h-indeksleri. Belki güzel sıralamalar. Ama eğer bütün bunların ortasında soru sormaya cesaret eden insanı kaybetmişsek, neyi kazandığımızı gerçekten tartışmamız gerekir. Üniversitenin geleceği daha fazla metrik üretmekte değil, metriklerin sınırlarını kabul etmekte yatıyor. Akademisyeni sayıların kölesi olmaktan kurtarmak, akademik niteliği düşürmek değildir. Tam tersine, akademik niteliği yeniden düşünsel özgürlüğe bağlamaktır. Üniversiteyi yeniden üniversite yapmak istiyorsak, akademisyene sadece “kaç yayın yaptın?” diye sormamalıyız.
Şunu da sormalıyız: Ne düşündün? Hangi soruyu cesaretle sordun? Hangi varsayımı sorguladın? Hangi görünmez problemi görünür hâle getirdin? Toplumun kendisine bakmasını sağlayacak ne söyledin?
Ve belki en önemlisi: Kimsenin sormaya cesaret edemediği hangi soruyu sordun? Çünkü üniversitenin gerçek başarısı, kaç sayı ürettiğiyle değil, kaç yeni düşünce üretebildiğiyle ölçülmelidir. Sayılar bilime hizmet ettiği sürece değerlidir. Ama bilim sayılara hizmet etmeye başladığında, artık sorun tek başına akademik değildir. O zaman kaybettiğimiz şey makale sayısı değil, toplumun düşünme kapasitesidir. Bilim insan için vardır. Üniversite toplum içindir. Ve insanı sayıya, düşünceyi performansa, hakikati metriğe indirgediğimizde, elimizde hâlâ bir üniversite binası kalabilir. Ama üniversitenin ruhu çoktan kaybolmuş olabilir.
[1] “Akademide sosyal bilimlere yönelik sistematik bir itibarsızlaştırma devrindeyiz. Eleştirel düşüncenin yerini “performans” ve “nicelik”, teorinin yerini ise sayılar aldı. Politik baskının yoğunlaştığı dönemlerde bu vizyonsuzlaşma çok daha net hissediliyor. Karşımızdaki yeni siyasallaşmanın adı: Tekno-feodalizm. Bilim salt metriklere indirgenirken, eleştirel teori adeta şeytanlaştırılıyor. Son Acemoğlu tartışmalarında cereyan eden de, eleştirel fikrin varlık bulduğu tüm gediklerin kapatılması operasyonuydu. Sonuç? Üniversiteler artık sorgulayan ve dünyayı anlamlandıran düşünürler değil; yalnızca sistemden onay alma peşinde koşan “proje odaklı teknisyenler” üretiyor. Fikrin sayılara yenik düştüğü bu düzende kaybeden bilimin ta kendisidir.” https://x.com/HalifeogluMelek/status/2095259657669320934 (3 Eylül 2026).
[2] İbrahim Kiras, “Daron Acemoğlu niye saldırı altında?”, https://www.karar.com/yazarlar/ibrahim-kiras/daron-acemoglu-niye-saldiri-altinda-1608913 (Erişim Tarihi: 22/08/2026); Taha Akyol, Daron Acemoğlu’nun liberalizmi, https://www.karar.com/yazarlar/taha-akyol/daron-acemoglunun-liberalizmi-1608926 (Erişim Tarihi: 23/08/2026).
TRT; mikrofon başında, kamera arkasında, haber merkezinde, montaj odasında, yayın masasında emek veren insanların kurumudur. Devamını Oku
Türkiye kamuoyu İlham Aliyev’in katılmamasının nedenleri üzerinde kafa yorarken Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev’in bence… Devamını Oku
Türkiye ile Azerbaycan arasındaki son gerilimin en dikkat çekici gelişmelerinden biri, Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in… Devamını Oku
Zamanla güç, beyin üzerinde dopamin artırıcı ve bağımlılık yapıcı bir etki yaratarak empati kaybı, büyüklük… Devamını Oku
Temel mesele, milliyetçiliğin iyi veya kötü olduğuna ilişkin genel bir hüküm vermek değildir. Asıl soru,… Devamını Oku
Türkiye ile Azerbaycan birbirine rakip değil, kendi bağımsızlıklarını koruyarak ortak geleceğini güçlendirebilecek iki kardeş devlettir.… Devamını Oku