28 Eylül 2024 Cumartesi günü Ankara Goethe Enstitüsü’nde gerçekleştirilen “Kant’ın Pratik Felsefesinin Güncelliği ve Sorunları Konferansı”nda öne çıkan iki isim Prof. Dr. İonna Kuçuradi ve Otfried Höffe oldu.

Kant’ın “Neyi ummaya izinliyim?” sorusu, bireyin varoluşu ve geleceği üzerine derin bir öz değerlendirme yapma çağrısı olarak değerlendirilebilir. Kant, insanın özgür iradesi ile ahlaki sorumlulukları arasındaki ilişkiyi sorgularken, bireyin kendi mutluluğu ile toplumun genel iyiliği üzerindeki etkisini de düşünmeye teşvik eder. Bu soru, günümüzde bireysel ve toplumsal düzeyde karşılaştığımız karmaşık sorunlar ve krizler bağlamında son derece önemlidir.

Otfried Höffe’nin Kant’ın bu sorusuna yaklaşımı, ahlâki yükümlülüklerimizi yerine getirdikten sonra umut etme hakkımızın bulunduğu fikrini pekiştiriyor. Höffe, Kant’ın ahlâk yasasını, bireyin kendi iradesiyle ve pratik aklıyla hareket etmesi gerektiğini savunan bir sistem olarak yorumlamaktadır. Bu durum, özellikle pandemi gibi küresel bir kriz döneminde, devletin emir ve yasaklarına karşı bireysel özerkliğin ve sorumluluğun önemini vurgulamaktadır.

Kant’ın ahlak yasası, bireyin eylemlerinin etik değerini belirleyen bir rehber işlevi görür. Bu yasa, bireyin iradesini genel yasalar olarak kabul edilebilecek ilkelerle yönlendirmesini gerektirir. Bu ilkeler, bireyin yalnızca kendi mutluluğunu değil, aynı zamanda toplumun genel iyiliğini de gözetmesini sağlar. Kant’ın bu yaklaşımı, günümüzde küresel ısınma, ekonomik eşitsizlikler ve politik kutuplaşma gibi karmaşık sorunlarla karşılaştığımız bir dönemde, bireyin toplum içindeki rolünü yeniden değerlendirmemizi sağlar.

Kant’ın pratik felsefesi, bireyin toplumsal sorumluluklarını ve toplumun birey üzerindeki etkilerini anlamamıza olanak tanıyan bir çerçeve sunmaktadır. Bu çerçeve, bireyin eylemlerinin sonuçlarını değerlendirirken ahlaki ilkeleri dikkate almasını zorunlu kılar. Böylece, bireyin kendi mutluluğunu ararken toplumun genel iyiliğini de gözetmesi beklenir. Bu durum, özellikle demokratik toplumlarda, bireyin özgür iradesini kullanma hakkına sahip olmasının yanı sıra, toplumun genel iyiliğine katkıda bulunma sorumluluğunu da beraberinde getirir.

Kant’ın ahlâk yasası, bireyin içsel dünyasında anlam arayışını destekler. Bu süreç, bireyin varoluşunu ve toplum içindeki rolünü anlamlandırmasına yardımcı olur. Kant’ın sorusu, bireyin hayatını ve toplumun geleceğini nasıl şekillendirebileceği üzerine düşünmesini teşvik eder. Bu, bireyin eylemlerinin sonuçlarını değerlendirirken yalnızca kısa vadeli etkileri değil, uzun vadeli sonuçları da göz önünde bulundurmasını gerektirir.

Filozof Otfried Höffe’nin Kant’ın bu sorusuna yaklaşımı, bireyin özerkliğini ve sorumluluğunu vurgularken, toplumun genel iyiliğini gözetme gerekliliğini de ön plana çıkarır. Bu durum, özellikle pandemi gibi küresel krizler sırasında, bireyin toplum içindeki rolünü ve toplumun birey üzerindeki etkilerini yeniden değerlendirmemiz için bir fırsat sunar.

Kant’ın pratik felsefesi, bireyin kendi mutluluğunu ve toplumun genel iyiliğini nasıl etkileyebileceği üzerine düşünmemizi sağlayarak, bireyin geleceğini ve toplumun geleceğini şekillendirme yetisini vurgular. Bu, bireyin içsel dünyasında anlam arayışını destekler ve toplum içindeki yerini anlamlandırmasına yardımcı olur. Kant’ın sorusu, bireyin eylemlerinin sonuçlarını değerlendirirken yalnızca kısa vadeli sonuçları değil, aynı zamanda uzun vadeli etkileri de dikkate almasını gerektirir.

Kant, özgürlüğün önemini ortaya koymak ve ahlakın varlığını ispatlamak amacıyla pratik aklın rolünü ön plana çıkarır. Pratik akıl, bireyin özgür iradesi ve eylemleriyle ilgili açıklamaların temelini teşkil eder. Ancak Kant, ahlâk metafiziği ve özgürlüğü ele alırken, insan eylemlerinin özgürlüğünden ziyade, bu eylemleri yönlendiren iradenin özgürlüğüne odaklanır. Burada kritik olan, ne yapılması gerektiği değil, eylemin arkasındaki niyetin, yani neyin istenmesi gerektiğinin vurgulanmasıdır.

Prof. Dr. Küçüradi’ye göre, bir eylem gerçekleştirirken, o eylemin arkasındaki isteme, bireyin yarar ve arzularına ya da aklı ilke edinmesine bağlı olarak değişiklik gösterebilir. Örneğin, bir gencin yolda karşıdan karşıya geçerken yaşlı birine yardım etmesi durumunda, bu eylemin ardındaki isteme; eğer yalnızca çevresindekilerin takdirini kazanmak amacıyla gerçekleşiyorsa, yarar veya çıkar ilkesine dayanıyor demektir. Aksi takdirde, eylem ahlâk yasasına dayalı bir akıl ilkesine dayanıyor olabilir. Dolayısıyla, önemli olan belirli bir durumda ne yapılması gerektiği değil, genel olarak neyin istenmesi gerektiğidir. Bunun için hazır bir çözüm yoktur. Bu şekilde düşünen bir birey, her durumda ne yapması gerektiğini kendisi belirlemek zorundadır. Daha açık bir ifadeyle, bireyin özgür olması, onun farklı şekillerde eylemde bulunabilme kapasitesine sahip olması anlamına gelse de; eğer kişi eylemini, herkes için geçerli bir isteme ilkesiyle belirleyebiliyorsa, ancak o zaman nesnellikten bahsedilebilir. Ayrıca, özgürlüğün insanın yapısal bir özelliği olarak görülmesi ile bir olanağı olarak değerlendirilmesi etik açıdan farklı sonuçlar doğurur.

İonna Küçüradi ve Otfried Höffe ile Kant yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Felsefesiz olmuyor, n’eyleyim? 

Siyaset dediğimiz okey mezesinde ise felsefe hiç tat vermiyor, değil mi? Ben de öyle hissediyorum. Ama bir kere sırtınızı sağlam bir hocaya dayayıp da bir torpil kaptınız mı da tadından yenmiyor mübarek yani! 

Gene her şeyi ortalığa saçarak başladık söze… 

Umula ki düşmandan yana gelmeyin göze! 

Hay-i hak! 

Bu sefer lâfı fazla uzatmayalım da sabrınızı zorlamayalım. 

Şu reel politik meselesini artık bitireyim diyorum. Neden derseniz; biz sonuç ilgili bir toplumuz. Üzümü yer, bağını sormayız. Dolayısıyla pek gerçekçi davranıp duran mesela “merkez sağın”, memleketi getirdiği noktayı görür fakat hâllere nasıl düştüğümüzü bir türlü anlayamayız. 

Eh.. Madem gerçek gerçektir… Neden bunca gerçekçi siyasetçiye rağmen memleket yazılım hatası vermiş “Matrix” gibi teklemektedir? (Nasıl? Araya iyi bir sinemasever olduğumu da sokuşturup entellektüelliğimi şey ettirdim mi?) 

Hiç uzatmadan ahkâm keseceğim. (Şimdilerde buna sosyal medyada “yargı dağıtmak” diyorlar ya hani… Tövbe tövbe!) 

İki tip gerçekçilik vardır: Edilgen gerçekçilik, etkin gerçekçilik. 

Edilgen gerçekçilik, kendisine bir mevzu sorulduğunda meselâ “ En iyisi Amerikalılara soralım, onlar en iyisini bilir..” diyen eski cumhurbaşkanlarımızdan Abdullah Gül’ün tavrında ortaya çıkan gerçekçiliktir. Böylece, herhangi bir soruna “gerçekçi” bir çözüm bulma yetkisini, başkalarına devretmek tutumu ortaya çıkar. Bu gerçekçilik midir? Hem de sonuna kadar! Amma ve lâkin… Amerikan gerçekleri bizimkilerle aynı mıdır? “Canım insan her yerde insandır. Terörün ırkı, rengi, dini, dili yok! Türk, Kürt fark etmez, insan olsun yeter!” falan gibisinden işporta aydınlığına soyunacak olursak; Sayın Gül’ün gerçekçiliği eşsiz bir tutumdur. 

Ama kazın ayağı öyle değil. Çünkü felsefi gerçekle toplumsal gerçeklik bambaşka şeylerdir. 

Amerikan vergi mükelleflerinin zenginliği, bir başka ülkenin doğal kaynaklarını ucuza kullanmakla sağlanabilirse, Amerikan hükümeti, o ülkenin huzuruyla ya da adaletiyle falan ilgilenmez. İngilizlerin meşhur “Hindistan’ın kaderi artık bizi ilgilendirmiyor…” mealindeki beyanları, aslında bunun nefis bir açıklamasıdır. (Sanki daha önce İngilizler Hintli çocukların nasıl daha iyi yetiştirileceğiyle falan çok ilgilenmişlerdir de…) 

Dolayısıyla Amerikan hükümeti, kendi menfaatlerinin ve ihtiyaçlarının “göz önüne alınması gereken” gerçekler olduğunu, ilgili ülkelere kabul ettirmeye çalışır.“ Aaa! “Ama ABD Türkmeneli ile sınır kapısı açmamıza izin vermiyor ki!” diye zırlayan biriyseniz Amerikan etkin gerçekçiliğinin karşısında edinilmiş çaresizliğinizle edilgen bir gerçekçiliği benimsiyorsunuz demektir. 

Demek ki etkin gerçekçilik, uluslararası ilişkilerde kendi gerçekliğini ortaya koyarak başkalarının bu gerçekliği benimsemesini sağlamak demek. 

Edilgen gerçekçilik ise, başkalarının kendisine dayattığı gerçekliği olduğu gibi kabul ederek kendi gerçeklerini, dayatılan gerçeklik penceresinden görmek, bu gerçekleri göz ardı etmek ve hıyanet seviyesinde ise artık bu gerçekleri inkâr etmek anlamına gelir. (Sen “Ne mutlu Türküm diyene!” dersen o da çıkıp “Hayır Kürtüm diyene!” derse ne yapacaksın?” diye soran zevzekler vardı ya… Hatırladınız mı?) 

Basında sürekli bir şeylerin “ıskalandığı” hissine kapılıyorsanız… İşte o ıskalama, Türk’ün gerçekliğinden ayrı, başkalarının dayattığı gündemlerle ve bakış açılarıyla düşünmeniz için sürdürülen işbirlikçiliğin eseridir. 

Dolayısıyla kahvede okey kabinesi kurduğunuzda, memleketi yeniden inşa edecekseniz, kumunuzun, çimentonuzun, demirinizin hangi topraklardan temin edildiğini anlamadan bence inşaata başlamayın. Bak, benim rahmetli babam inşaat mühendisiydi, bir şey biliyoruz da konuşuyoruz! Çaktın? 

Kalın sağlıcakla! 

TANRI TÜRK’Ü KORUSUN! 

Reel de politik gıpraşmış! yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Anlamsız bir inatla çağlar boyunca bilgi ile inancı, bilim ile dini yan yana değerlendirme gafletine düşen insanlar çok oldu. Bu yüzden de bilimde tam bir özgürlük ve dinde tam bir rahatlama yaşayamadılar. Bu gergin ortamdaki toplumlar sivrilip yükselmek yerine eriyip toz oldu. Esasen bilimin kesinlik iddiası ile dinin dogmatizm dayatması, onların bir arada değerlendirilmesini imkânsız hâle getirir. Bu karşıtlık onları aynı kefeye koyma fikrini baştan geçersiz kılar. Ayrıca unutulmamalıdır ki “kesinlikle yanılmam” diyen dindir ve “kimi zaman yanılabilirim” diyen de bilimdir.

Aklıevvelin Pozitivizm anlayışı

Bazı aklıevveller, Pozitivizm’in “tek doğru bilginin bilimsel bilgi olduğu” iddiasına da bu sebeple saldırıp dururlar. İlahî bilginin ve vahyin yerini hiçbir bilginin alamayacağını savunurlar. Oysa bu ikisi yağla su gibi birbirinden ayrı ve birbiriyle kesinlikle ilgisiz iki alandır. Öncelikle bilimle dini yarıştırmak nafile bir çabadır. Din ile bilimi ve bilim ile dini açıklamaya çalışmaktan da acilen vazgeçmek gerek. Böyle bir şeyin imkânı olmadığını, birinin kesin olana diğerinin ruhanî dünyaya, dolayısıyla yalnızca ona yürekten inananlara göre kesin olan konulara hitap ettiğini kabullenebilmek bile bir devrim sayılabilir.

Din düşmanı felsefe

Felsefenin din düşmanlığı yaptığı iddiasının altının tamamen boş olmasının yanında hiçbir kesin ya da yanlışlanabilir bilgi ortaya koyamayan dinin somuta, ispata ve yanlışlanabilirliğe dayanan bilim üzerine tahakküm kurmaya çalışmasının saçmalığı da bir başka gereksiz kavga. Bu kavganın sonlandırılması hem dine hem de bilime geniş bir çalışma alanı açacakken bu üstünlük kurma savaşı yüzünden ikisinin de yerinde sayması kaçınılmaz. İnancın sorgulanıp yanlışlanamamasının yanında bilimin sınanabilir, sorgulanabilir ve yanlışlanabilir olması da ikisi arasındaki uçurumun derinliğine işaret eder.

Akıl verilmiş, kullanmak gerek

İnsan, doğal yapısı nedeniyle öğrenmek isteyen ve sorular soran bir varlıktır. Akıl ve irade sahibi insan, sorgulama gücüne sahiptir. Akıl; insanın duygularından, edindiği bilgilerden, aldığı eğitimden, tecrübelerinden, beklentilerinden, ilişkide bulunduğu insanlardan, biyolojik bir rahatsızlığı olup olmamasından ve toplumun kültüründen etkilenir. Ancak bilimsel bir bilgi ortaya koyacakken kabul edilmiş ve aksi henüz ispatlanamamış bilimsel yasalarla çalıştığı için etkisi altında kaldığı her durumdan ayrı bir çalışma yürütür. Bu bağlamda objektif bir alandır. Oysa dinin objektifliğinden söz edilemez.

Peygamber ve filozof farklı şeyler

Olmayan ya da olduğu ispatlanamayan ancak sorgusuz sualsiz doğru kabul edilen bir alanın yanlışlanabilir ve kanıtlanabilir bir alanı açıklama çabası son derece beyhude bir çabadır. Peygambere inen vahyin bilimsel olarak açıklanması ne derece imkân dışıysa suyun maddenin üç haline bürünebilme koşullarının dinle temellendirilmesi de o derece imkân dışıdır.

Bilim, varlığı ve evreni alanlara ayırarak kanıtlanabilir sonuçlara ulaşma çabasındadır. Din ise varlığı ve evreni bir bütün olarak ele alır. Araştırma alanları ve yöntemleri hiçbir koşulda birbirine benzemeyen bu iki alanı birbiriyle açıklamak açıktır ki yanlış ve manasızdır.

Bilim de dinden elini çeksin

Aynı şekilde bilimden yola çıkarak ilahî konulara açıklık getirilebileceğinin, Tanrı’nın var ya da yok olduğunun ispat edilebileceğinin düşünülmesi de aynı ölçüde imkân dışıdır. İçinde yetiştiği kültürün ve toplumun yanlış yönlendirmelerinden sıyrılamayan bilim adamlarının boşa kürek çekme çabalarıdır. Dini kullanarak her şeye dâhil olmaya çalışanların elini bilimden çekmesi gerektiği açıktır. Aynı zamanda bilimin de dinin alanından uzak durması gereği ortadadır.

Din Şark ise bilim Garp’tır

Din ve bilimin farklı alanlar ve farklı koşullarda değerlendirilmesi gereken farklı içerikler olduğunun kabul edilmemesi her iki alan için de ayak bağı olur ve olmaktadır. Tanrı’yı ispatlama gereği duymadan koşulsuz olarak var kabul eden din ile somut, sınanabilir ve yanlışlanabilir olmayan hiçbir şeyi alanına dahil etmeyen bilim için uzlaşmanın tek yolu birbirinin sınırını kabul etmeleridir. Din ve bilim ayrımının kabul edilmesi, beraberinde dinin hayatın diğer alanlarından çekilmesinin de önünü açacaktır. Dinin söz sahibi olmadığı bir siyaset, din etkisinde kalmayan bir eğitim, dinle kısıtlanmayan bir teknoloji, dinsel yasaklara maruz kalmayan bir tıp ve benzeri bir özgürleşme hareketi, gelişmekte olan ya da geri kalmış toplumların tek umudu gibi görünüyor. Din kendi başına değerli bir alandır ama din kıskacından kurtulamayan hiçbir alan asıl değerine kavuşamayacaktır. Bu sebeple din, etki alanını daraltıp gücünü sadece kendi alanı içinde kullanacak kadar mütevazi olmadan birçok toplumun refaha ve muasır medeniyetler seviyesine ulaşması imkânsızdır.

Herkes kendi alanında

Sonuç itibariyle din, bilim, siyaset, felsefe, sağlık gibi toplumsal hayatın kurucu birçok alanı için temiz ve doğru sonuçlara ulaşma koşulu kendi sınırları içinde kalmalarıdır. Basit ve kolay ancak bir o kadar da önemlidir bu fakat yıllardır en çok tartışılan bilim ve din arasındaki durumdur. Böylesi farklı iki kutbun birbirinin alanına müdahale etmemesi gereği açıktır.

Bilim-din çıkmazı yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Türkçe ve Felsefe Terimleri

Türkçede belki de en çok ihmal edilen veya en çok tartışılan konulardan biri de terimler ve terim üretmedir. Özellikle Türklerin felsefeyle ilişkisi ve Türkçenin felsefe üretmeye yatkın bir dil olup olmadığı da özellikle bir tartışma konusudur.

Yeni kitap: Türkçe ve Felsefe Terimleri Mustafa Karataş yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

powered by Advanced iFrame

Düşünen insan Tanrı’ya yakın olandır yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.