Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) bölgesinde tarımsal iş birliği, resmi bir strateji ve yol haritası ile yapılandırılmış durumda. Mevcut projeler ve geleceğe dönük planlar, teknoloji paylaşımından ortak pazarlamaya kadar geniş bir yelpazede ilerlemektedir. Tarım alanındaki iş birliği, gıda güvenliği ve beslenmenin geliştirilmesine hizmet eden, modern ve yenilikçi sürdürülebilir tarım uygulamalarını teşvik eden, sosyo-ekonomik kalkınmaya katkıda bulunan ve TDT Üye Devletleri arasında tarım ürünlerinin ticaretini kolaylaştıran, TDT’nin (Türk Devletleri Teşkilatı) önemli çalışma alanlarından biridir.
TDT tarımsal iş birliği “Türk Dünyası 2040 Vizyonu” ve “TDT 2022-2026 Stratejisi” gibi temel stratejik belgeler doğrultusunda yürütülmektedir.
TDT Tarım Alanında İşbirliği Çalışma Grubu bünyesinde oluşturulan beş alt çalışma grubu bu alandaki iş birliğini güçlendirmeyi amaçlamaktadır. Üye Devletler, her alt grup için koordinatör ülke(leri) belirlemiştir. Bu gruplar Eylem Planı çerçevesindeki faaliyetleri yürütmek, gerekli mekanizmaları oluşturmak ve düzenlenen toplantıların sonuçlarını TDT Sekretaryasına raporlamakla yükümlüdür:
Araştırma ve Geliştirme Alt Grubu – Koordinatör: Türkiye
Odak Alanı: Yenilikçi ve sürdürülebilir tarım uygulamalarının geliştirilmesi.
Tarımsal Ekonomik İşler Alt Grubu – Koordinatör: Azerbaycan
Odak Alanı: Ürün ticaretinin kolaylaştırılması, tarımsal ticaret hacminin artırılması.
Yeni Tarım Teknolojileri ve Teknikleri Alt Grubu – Koordinatör: Özbekistan ve Azerbaycan
Odak Alanı: Dijital ve iklim dostu teknolojilerin transferi, veri paylaşımı.
Tohum ve Fidan İşbirliği Alt Grubu – Koordinatör: Kazakistan ve Kırgızistan
Odak Alanı: Tohum arz güvenliğinin sağlanması, serbest dolaşımın kolaylaştırılması.
Hayvancılık, Balıkçılık ve Su Ürünleri Alt Grubu – Koordinatör: Kırgızistan ve Kazakistan
Odak Alanı: Hayvansal üretim ve su ürünleri yetiştiriciliğinde iş birliği.
TDT bünyesindeki tarımsal iş birliğinin yasal temeli şu belgeler üzerine inşa edilmiştir:
Tarım Bakanları 1.Toplantısı Sonuç Bildirisi (Taşkent, 4 Temmuz 2022); Tarım Bakanları 2. Toplantısı Sonuç Bildirisi (Bakü, 26 Eylül 2023); TDT Kuraklıkla Mücadele Enstitüsü’nün Kurulmasına İlişkin Mutabakat Zaptı (Semerkant, 11 Kasım 2022); Tarım Bakanları 3. Toplantısı Sonuç Bildirisi (Taraz, 20 Mart 2022); TDT Dijital Tarım Veri Platformu’nun Kurulmasına İlişkin Bildiri (Kuba, 16 Temmuz 2024); Tarım Sektöründe “OTS Made” Üretimine İlişkin Bildiri (Kuba, 16 Temmuz 2024); Tarım Bakanları 4. Toplantısı Sonuç Bildirisi (Çolpon-Ata, 25 Haziran 2025); TDT Tarımsal İşbirliği Stratejik Yol Haritası (Çolpon-Ata, 25 Haziran 2025).
Bu toplantı ve belgeler, tarım alanında iş birliğinin kurumsal temelini oluşturmakta; öncelikleri belirlemekte ve TDT şemsiyesi altında özel girişimleri hayata geçirmektedir.
Bu yapısal çerçeve içinde, somut adımlar atılmakta ve yeni projeler geliştirilmektedir.
Türk Tarım Forumları, Türk bölgesinde tarımsal iş birliğinin temel meselelerinde ortak bir tartışma platformu oluşturmak, iş çevrelerinin ticari iş birliğini genişletmesini teşvik etmek, ortak projeler ve yatırımlar geliştirmek, tarımda ileri teknolojilerin uygulanmasını sağlamak ve en iyi dünya uygulamalarını paylaşmak amacıyla başlatılmıştır. Forum, Tarım Bakanları toplantılarıyla paralel olarak düzenlenerek politika ile uygulama arasında yakın bağ kurulmasına imkân sağlamaktadır.
Forum, hükümetler, iş dünyası ve yatırımcılar arasında etkileşimin sağlandığı düzenli bir buluşma noktası haline gelmiştir.
Bu proje, TDT Üye Devletleri’nin tarımsal istatistiklerini, bilgi derlemelerini, kayıtlarını ve en iyi uygulamalarını tek bir dijital platformda toplama amacını taşımaktadır. Bu sayede, gelişmiş teknolojiler ve en iyi uygulamalar hakkında bilgi paylaşımı aracılığıyla Üye Devletler arasında esnek, sonuç odaklı işbirlikleri ve ortaklıklar kolaylaşacaktır. 16 Temmuz 2024 tarihinde TDT tarım başkenti ilan edilen Kuba’da yapılan toplantı sonunda bu platformun kurulmasına ilişkin Bildiri kabul edilmiştir.
Bu proje, TDT Üye Devletleri arasında tarımsal üretim, paketleme ve ürün çeşitliliğini öne çıkaracak “OTS Made” markasını oluşturmayı amaçlamaktadır. Azerbaycan’ın girişimiyle 26 Eylül 2023’te Bakü’de düzenlenen Tarım Bakanları 2. Toplantısında gündeme alınan proje, üye ülkelerin tarımsal ürünleri için güvenilir, ortak bir marka kimliği oluşturmayı hedeflemektedir. 18 Temmuz 2024’te Kuba’da yapılan toplantı sonucunda da bu markanın oluşturulmasına ilişkin Bildiri imzalanmıştır.
Özbekistan tarafından başlatılan bu proje, Türk dünyasında gıda güvenliğini sağlamak amacıyla tasarlanmıştır. Bölgesel bir gıda rezerv sistemi ile açlık, yetersiz beslenme ve gıda kıtlığı sorunlarının ortak çabalarla çözülmesi; yerel üretimin artırılması ve acil durumlarda yeterli gıda arzının güvence altına alınması öngörülmektedir. Bu çerçevede, çok taraflı bir Gıda Güvenliği Anlaşması taslağı üye devletlerin değerlendirmesine sunulmuştur.
Bu Projeyle, Türkiye Tarım Sigortaları Havuzu (TARSİM) tecrübelerine dayanarak TDT Üye Devletleri arasında ortak bir tarımsal sigorta sistemi kurulması amaçlanmaktadır. Bu doğrultuda Türkiye tarafından hazırlanan “Ortak Tarımsal Sigorta Sistemi Kurulmasına İlişkin Kavram Kağıdı” taslağı üye devletlerin incelemesine sunulmuştur.
Şimdiye kadar TDT Tarım Bakanları dört defa toplanmıştır. Bu nedenle pek çok proje henüz başlangıç aşamasındadır. Öne çıkan diğer projelerden bazıları şunlardır:
TDT bünyesinde kurumsal bir tohum iş birliği oluşturulması / TDT Tohum Birliği’nin kurulması
Bu proje, bitki çeşitleri ve tohumların serbest dolaşımını kolaylaştıracak, çiftçilerin tohuma erişimini basitleştirecek ve tohum üretiminde güvenlik ile arzı güçlendirecektir.
Helal Sertifikasyon konusunda İslam Ülkeleri Standardizasyon ve Metroloji Enstitüsü ile iş birliği.
Bu proje, helal ürünlerin güvenilirliğini artıracak, Türk Devletleri için yeni pazarların kapısını açacak ve küresel helal ürün talebinden faydalanmalarını sağlayacaktır.
Ortak mobil uygulamalar geliştirilmesi: “e-agro”, erken uyarı ve coğrafi bilgi sistemleri, çiftçi kayıt sistemleri.
Bu proje, yeni tarım teknolojilerinin ve dijital tarım çözümlerinin transferini, gıda değer zincirinin verimliliğini ve kapsayıcılığını artırmayı amaçlamaktadır. [1]
Bölgesel Gıda Rezerv Sistemi
Gıda Güvenliği Anlaşması taslağı değerlendirme safhasındadır. Acil durumlar için bölgesel gıda arz güvenliğini sağlamak amaçlanmaktadır.
İklim Değişikliği ve Su Yönetimi
İş birliği alanı olarak belirlendi, çalışmalar sürdürülmektedir. Kuraklıkla mücadele, su verimliliği ve iklim dostu tarım teknolojileri konularında iş birliği yapmak amaçlanmaktadır.
Gelecek İş birliği Potansiyeli ve Hedefler
Mevcut yapı ve projeler, gelecekte daha derin entegrasyonun temelini atıyor. Özel sektörü de kapsayan Türk Tarım İş Forumları, yatırım ve ticaret için önemli bir buluşma noktası haline gelmiştir. Ayrıca, Türk Dünyası Tarım Birliği (TDTB) gibi özel sektör öncülüğündeki girişimler, kamu-özel sektör iş birliğini güçlendirmeyi ve ülkeler arasındaki tarım ticaret hacmini (şu anda yaklaşık 5 milyar dolar) önemli ölçüde artırmayı hedeflemektedir.
Özetle, TDT ülkeleri arasında gelecekteki tarım iş birlikleri, gıda güvenliğini ve sürdürülebilirliği merkeze alan, teknoloji ve veriye dayalı, ortak pazarlama ve finansman mekanizmaları ile desteklenen kapsamlı bir dönüşüm yönünde ilerlemektedir.
Bu iş birliğinin başarısı, ülkelerin ortak tarım politikaları geliştirme iradesine ve özel sektörün bu sürece aktif katılımına bağlı olacaktır. [2]
Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) Üye Ülkelerinde Tarımsal Mekanizasyon İhtiyacı
Orta Asya ülkelerinin tarım makineleri talebi incelendiğinde, önemli bir modernizasyon ihtiyacı olduğu görülür. Örneğin Kazakistan, 24 milyon hektardan fazla ekili alana sahip devasa bir tarım ülkesi olup ~150 bin traktörlük mevcut makine parkı bulunmaktadır; ancak makinelerin önemli bir kısmı yaşlı ve yenilenme ihtiyacı yüksektir. Kazakistan’daki tarım makinelerinin büyük bölümü son yıllarda yerli tesislerde üretilse de bu üretim genellikle yabancı ortaklıklarla (örneğin Çinli Zoomlion firması Kazak ortakla yılda 700 traktör kapasiteli bir fabrika kurmuştur) gerçekleşmektedir. Özbekistan’da da benzer şekilde tarımda makineleşme bir önceliktir; sulama ekipmanları, traktör ve hasat makinelerine yoğun talep mevcuttur. Hükümetlerin tarım sektörlerini çağdaşlaştırma hedefleri, Türkiye için bu ülkelere tarım makinesi ihraç etme ve yerinde ortak üretim yapma fırsatları yaratmaktadır.
Orta Asya Türk Devletleri (Kazakistan, Özbekistan, Türkmenistan, Kırgızistan, Tacikistan) genel itibariyle, ekim alanlarının toplamı milyonlarca hektar düzeyinde olup mekanizasyon oranı %30’un altında, yani mevcut kapasitenin yaklaşık %70’i modern ekipmandan yoksun durumdadır. Örneğin Kırgızistan ve Tacikistan’da 1000 ha başına traktör sayısı, AB ortalamasının yalnızca %20–25’i seviyesindedir. Bu da geniş alanlarda onbinlerce traktör, ekim-dikim, biçerdöver ve sulama makineleri talebi demek oluyor.
Ata Tohumları ve Genetik Çeşitlilik
Orta Asya, tarımın kadim coğrafyalarından biri olarak zengin bir bitkisel gen havuzuna sahiptir. Bölgede yüzyıllardır yetişen atalık tohumlar, yerel koşullara uyum sağlamış, hastalıklara dayanıklı ve lezzet açısından değerli çeşitleri barındırır. Özellikle Kazakistan ve Kırgızistan dağlarında, Özbekistan’ın verimli vadi ve ovalarında korunagelen yerli tohum çeşitleri Türkiye için büyük önem taşır. Örneğin, elmanın atası sayılan yaban elması (Malus sieversii) Kazakistan topraklarında doğal olarak bulunmaktadır ve Türkiye’deki meyve ıslah çalışmaları için genetik bir hazinedir. Benzer şekilde, Orta Asya buğday, arpa, üzüm, kavun ve pamuk çeşitleri bakımından da zengin bir mirasa sahiptir. Türkiye bu atalık tohumları ithal ederek kendi tarımında ürün çeşitliliğini artırmayı, hastalıklara ve iklim değişimine dayanıklı yeni çeşitler geliştirmeyi hedefleyebilir. Nitekim Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) bünyesinde kurulan “Tohum ve Fidan İşbirliği Alt Grubu” tam da bu amaca hizmet etmektedir. Kazakistan ve Kırgızistan’ın koordinatörlüğünde çalışan bu alt grup, üye ülkeler arasında tohum değişimi, ortak tohum araştırmaları ve sertifikasyon süreçlerini kolaylaştırmaktadır. Bu mekanizmalar sayesinde Türkiye, Orta Asya’daki yerel tohumlardan yararlanırken kendi geliştirdiği kaliteli tohumları da bu ülkelere sunabilecektir.
Pamuk Ürünleri Ticareti
Özbekistan ve Türkmenistan, dünya çapında önemli pamuk üreticilerindendir. Türkiye, Özbekistan ve diğer bölge ülkelerinden pamuk ithalatı tekrar ivme kazanabilir. Bu, Türkiye’deki tekstil-sanayi için hammadde arzı sağlarken karşılığında Türkiye’nin tarım makineleri ve teknoloji ihracatıyla bir tıpa tıp takas (barter) dengesi kurulabilir. Ayrıca pamuk tohumu yağı üretimi ya da yem sanayi için pamuk küspesi gibi yan ürünlerin ticareti de karşılıklı olarak geliştirilebilir.
Kimyasal Gübre Hammaddesi Kaynakları
Türkiye, özellikle azotlu gübre hammaddesi olan doğal gaza erişimde kısıtlı olduğundan, gübre üretiminde dış kaynaklara bağımlıdır. Orta Asya ülkeleri ise zengin doğal gaz ve mineral kaynaklarına sahiptir. Örneğin Türkmenistan, büyük doğal gaz rezervlerine dayalı olarak ürettiği üre ve amonyak gübreleriyle bölgesel bir tedarikçi konumundadır. Kazakistan ise fosfat kaynağı ve potasyum tuzları potansiyeli ile gübre hammaddesi sağlayabilir. Bu plan çerçevesinde Türkiye’nin bu ülkelerden uygun fiyatlı gübre ithalatını artırması, hem Türk çiftçisinin girdi maliyetlerini düşürecek hem de Orta Asya ülkelerine sürekli bir pazar yaratacaktır. Böylece gübre arz-talep dengesi kardeş ülkeler lehine kurulabilir. Benzer şekilde pestisit (zirai ilaç) ve yakıt gibi girdilerde de iş birliği imkânları değerlendirilebilir. [3]
Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) ve Uluslararası Mısır ve Buğday Geliştirme Merkezi (CIMMYT) Arasında Mutabakat Zaptı
Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) Genel Sekreteri Büyükelçi Sayın Kubanıçbek Ömüraliyev’in Meksika’ya gerçekleştirdiği çalışma ziyareti çerçevesinde, 5 Kasım 2025 tarihinde TDT ile Uluslararası Mısır ve Buğday Geliştirme Merkezi (CIMMYT) arasında CIMMYT’nin El Batán, Texcoco’daki Genel Merkezi’nde bir Mutabakat Zaptı (MoU) imzalandı.
Mutabakat Zaptı, TDT Genel Sekreteri Büyükelçi Kubanıçbek Ömüraliyev ile CIMMYT Genel Direktörü Dr. Bram Govaerts tarafından, Meksika’da akredite TDT Üye Devletlerinin – Azerbaycan, Türkiye ve Kazakistan – Diplomatik Misyon Şeflerinin hazır bulunduğu törenle imzalandı.
Genel Sekreter Ömüraliyev konuşmasında, Mutabakat Zaptı’nın TDT ile CIMMYT arasında ortak araştırma, kapasite geliştirme, teknoloji transferi ve politika danışmanlığı alanlarında uzun vadeli ve karşılıklı fayda sağlayacak bir iş birliğinin tesis edilmesini amaçladığını vurguladı. Bu iş birliğinin, iklim değişikliğine dayanıklı tarım uygulamalarının güçlendirilmesine, tohum sistemlerinin geliştirilmesine, gıda güvenliğinin artırılmasına ve Türk Dünyası genelinde bilimsel etkileşimin genişletilmesine katkı sağlayacağını belirtti.
CIMMYT Genel Direktörü Dr. Bram Govaerts, Mutabakat Zaptı’nın imzalanmasının iki kurum arasındaki iş birliğinde yeni bir dönemin başlangıcını teşkil ettiğini ve CIMMYT ile TDT’nin tarımsal yenilikçiliği geliştirmek ve iş birliğini hem bölgesel hem de küresel düzeyde güçlendirmeye yönelik ortak vizyonunu yansıttığını vurguladı.
Söz konusu iş birliği, CIMMYT’nin 2030 Stratejisi ile 2040 Türk Dünyası Vizyonu arasında güçlü bir uyum sağlamakta olup, Türk Devletleri genelinde sürdürülebilir tarım ve yenilik odaklı kalkınmanın desteklenmesi için sağlam bir temel oluşturmaktadır.
Bu Mutabakat Zaptı, TDT’nin önde gelen uluslararası araştırma kuruluşlarıyla iş birliğini genişletmesinde ve Türk Devletleri ile Meksika arasında özellikle sürdürülebilir tarımsal kalkınma alanında bilimsel ve teknolojik iş birliğinin güçlendirilmesinde önemli bir dönüm noktası teşkil etmektedir. [4]
Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) Üye ve Gözlemci Üye Devletlerin tarım alanındaki üretim, karşılıklı ticaret ve teknik konular ile Ar-Ge – yenilikçi teknolojiler ihtiyaçları konularında mevcut durumu iyileştiren yeni mekanizmalar geliştirilmesi ve ileriye dönük, gerçekçi bir bakış açısıyla kendi aralarında, komşu bölge ülkeleriyle ve lider ülkeler ile sürdürülebilir kırsal kalkınma ve tarım işbirlikleri ve ortaklıkları geliştirmeleri stratejik öneme sahip olacaktır.
Kaynaklar:
[1] https://www.turkicstates.org/tr/isbirligi-alanlari-detay/14-tarimsal-isbirligi
[2] DeepSeek yapay zeka programı
Şimdi gelelim “Türk devletinin nasıl bir dünya sistemi öngörüsü olması gerekir?” sorusunun cevabına. Gördüğünüz gibi… Devamını Oku
Dr. Henryk Szadziewski imzalı rapor, özellikle 2016-2017'den bu yana yoğunlaşan iletişim kopukluklarını ve Uygurların seyahat… Devamını Oku
Eğer, halkın çoğunluğu siyasal ve ideolojik katılımında, bir biçimde desteklemiş olduğu siyasal anlayışları, değişmezlik arz… Devamını Oku
Umalım ki yeni bir Şah veya batı yanlısı bir diktatör yerine demokrasi yönetiminde Musaddık benzeri… Devamını Oku
Yunanistan, Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin kuruluşundan itibaren iki ülke arasındaki ilişkilerde istisna teşkil eden dostluk dönemlerini… Devamını Oku
Bu yolculuk benim için sıradan bir gezi değildi. Atalarımızın izini sürmek, onların bastığı topraklara basmak,… Devamını Oku