İdeolojilerin tıkır tıkır işleyen hayalî dünyaları vardır. İdeoloji doğruysa –‒ki ideoloji sahiplerinin bundan zerre kadar şüphesi yoktur‒ o hâlde onların buyurdukları da doğrudur, buyurduklarını yaparsanız alacağınız sonuçlar da güzeldir. Hani faizi düşürünce enflasyonun da nas gereği düşeceği gibi…
Bu ideolojinin “tıkır tıkır işleme” yanılgısının tarihî bir örneği, Amerikalı gazeteci Lincoln Steffens’ın 1919’daki yarı diplomatik Rusya seyahatidir. Sovyet devriminin üzerinden henüz iki yıl geçmiş. Dünya Harbi henüz bitmiş, Paris Barış Konferansı günlerindeyiz. Amerikan Başkanı Wilson, Moskova’ya özel görevle genç bir diplomatı, William C. Bullitt’i ve gazeteci yazar Lincoln Steffens’ı yolluyor. Yüksek sesle söylenmeyen asıl görevleri ise Lenin’le de görüşerek Sovyet-ABD iş birliğini temin etmek.
“ALDATAN PUT”
Steffens, New York’ta “ilerici”, kadınların oy kullanması hareketinde başı çeken yazar, hatip, feminist Marie Howe ile mektuplaşıyor. İnternetten çok önceki, o tatlı kâğıt-mektup-zarf-pul yılları… Aynı zamanda ABD’li ve Batılı “ilerici” entellerin Sovyetler Birliği’ne imrenerek baktığı devir. İşte bu mektuplardan 3 Nisan 1919 tarihlisinde Steffens, Howe’a sonradan her bakımdan tarih olacak o cümleyi yazar: Geleceği gördüm ve gelecek işliyor! Steffens’in gözünde Sovyet komünizmi —komünizmin öz ideolojisi gereği— geleceğin ta kendisidir ve yine onun gözünde tıkır tıkır işlemektedir. Muhtemelen o tarihte Bullitt de aynı fikirdedir.
Sonra Stalin yılları, saçmalıklar, cinayetler, Troçki’nin kaçtığı Güney Amerika’da balta ile katledilişi… Bullitt’in ilerleyen yıllarda katı bir antikomüniste dönüştüğünü biliyoruz. Steffens 1936’da ölünceye kadar “İnkılap değil ihtilal! Eninde sonunda bütün dünya komünist olacak.” kanaatini korumuş. Batı entelektüelinin Sovyetler ümidini kaybetmesi İkinci Dünya Harbi’nden ve Sovyet saldırganlığının iyice ayan beyan ortaya çıkışından sonradır. Batılı eski komünist entelektüellerin hikâyelerini kendi kalemlerinden The God That Failed ~ Aldatan Put kitabında bulabilirsiniz.
Hitler’in İngiltere’nin Almanya’ya harp ilan etmeyeceğine inandığı söylenir. Çünkü onlar da kendileri gibi Ari ırka mensuptur ve Ari Ari’ye saldırmaz. Hitler’in tıkır tıkır çalışacak ideolojisinin ömrü Sovyet komünizminden epey kısa sürdü.
Aslında İkinci Dünya Harbi’nin kendisi de komünizmin anlayışına terstir. Çünkü proleter ihtilal asıl Almanya’da bekleniyordu. Endüstrileşmiş ülke, Rusya’dan ziyade Almanya’ydı. Fakat gel gör ki Alman proletaryası ile Rus proletaryası birbirlerini pekâlâ öldürdü. Sınıf şuuru ile silahlarını kapitalistlere çevirmediler.
SİYASİ İSLAM
İnsan müdahalesi gerekmeden tıkır tıkır çalışan bir düzen fikri siyasi İslam’da da var. Bu gündelik meseleler tartışılırken “İslam’da…” diye başlayan çözümlerin dile getirilmesinde görülür. İslam diye kusursuz, her problemi çözen bir kurallar bütünü vardır ve her soru onda cevabını bulur. Altı yılım Suudi Arabistan’da geçti. Birçok hoca arkadaşım biraz da şaka yollu, birçok konuda “İslam’a göre ~ according to Islam” ile başlayan cümleler kurarlardı. Bu tutumun tam tersini de Türkiye’deki siyasi İslamcılarda gördüm. Onların şakacı davranışı “Heh, heh… Bizim düzende bunun çözümü bellidir ama siz bilmezsiniz…” havasındaydı. Bir de “Söylerim ama yasak.” Şimdi yasak değil, teşvik var ama çözümü hâlâ açıklamıyorlar.
Müslüman ülkelerin bir türlü sıkıntılardan kurtulmaması olsa olsa bu kurallar bütününü uygulamadıkları veya anlamadıkları içindir. Bir başka izah da İslami düzenin işlemesi ancak mükemmel bir toplumda mümkündür. Tıkır tıkır işleyen düzen mükemmel toplumla olur, mükemmel toplum için de tıkır tıkır işleyen düzen lazımdır. Bu çembere dışarıdan ne girebilirsiniz ne de ondan çıkabilirsiniz! Bu dünya cennetleri nerede acaba? Hani Yahya Kemal’in Itrî için söylediği “Belki hâlâ o besteler çalınır gemiler geçmeyen bir ummanda” berceste mısraını hatırladım.
Sovyetlerin çöküşü ile ideoloji sevdası da zayıfladı. O günleri yaşamamış olanlar bilemez. Mutlaka bir yerlerde otomatik işleyen ideolojik düzenler vardı. Tek yapmamız gereken o düzenleri bulup hâkim kılmamızdı. Öyle düzenler ki bir kere kurulursa artık problemleri sıkılıp düşünüp çözmemize gerek kalmayacaktı. Bu düzenler öyle algoritmalar topluluğuydu ki ne olacağını, nasıl olacağını, ne yapmamız gerektiğini içlerinde taşıyorlardı. Düşünmek zahmetine gerek kalmayacaktı. Müslüman Kardeşler’in baş ideoloğu Seyyid Kutb, 1950’lerde şöyle konuşuyor: “…dünya, düşünce ve doktrine dayanan ideolojik komplekslere doğru ilerlemektedir. İslami hareket de bu global eğilimin bir parçasıdır.” İmrenerek bakılıyor tıkır tıkır işleyen geleceklere. İster komünizm olsun ister saf liberal kapitalizm.
Sonra… Sonra tıkır tıkır işlemesi beklenen ideolojik düzen çakılır. Niçin? Eh, ideoloji yanlış olamayacağına göre onu yürütmeyle görevli insanlar ya yeteneksizdi yahut da bile bile ihanet ettiler. Bütün ideolojilerin tükeniş noktasındaki ortak izahları böyledir.