Ayrışma konularımızdan biri olan bu “ad verme” hususunda, kimsenin çocuğuna hangi ismi vereceğine / tercihine karışamayız ama öncelikle anlamlı anlamsız, uyduruk isim koyma modasından vazgeçmeliyiz. Esas olan çocuğun ileride mahcup olmayacağı, ayıplanmayacağı, alay edilmeyeceği bir isim vermektir.

Peki, bu uygulama nereden çıkmış?

Kur’an’da (Ahzab, 5): “Onları (evlâtlıklarınızı) babalarına nispet ederek çağırın. Bu, Allah katında daha (doğru ve) adaletlidir…” ayetinden benim anladığım -ki bazı meallerde ‘babalarının soy adıyla çağırın’ yazıyor- soy adı kastediliyor. Demek ki, Peygamberimizin “Çocuklarınıza güzel isimler verin” hadisine dayanılarak, yeni doğan çocuklara ve din değiştirenlere bu uygulama yapılıyor.

O hâlde bu uygulama, Allah’ın ya da Peygamber’in emri gibi değerlendirilemez yani bir zorunluluk değildir.

Bu konuya nereden geldiğime gelince: Hatırlarsanız 14 Mayıs 2023 tarihinde yapılan seçim öncesinde bir partinin hazırlattığı propaganda filmde, T.C. vatandaşı olup Muhammed, Abdullah, Ebubekir, Ömer, Osman, Ali, Hasan, Hüseyin, Emine, Hatice, Ayşe, Zeynep vs. ismi alanların sayısı verilerek birlik beraberlik vurgusu yapılmaya çalışılıyordu!..

Arap Adı Verilmesi

Bazı din görevlileri, Peygamberimizin hadisine dayanarak Türk çocuklarına Arap adı verilmesi için yönlendiriyorlar, hatta zorluyorlar diyebilirim. Çocuklarına Arap ismi verenlere sorduğumuzda, “Kur’an’da geçiyordu, onun için bu ismi verdik” diyorlar. Düşünmüyorlar ki Kur’an, Arapça indirildiği için içindeki sözcükler de tabii ki Arapça olacaktır.

Kur’an dünyada olmayan bir dille inmiş olsaydı, savunabilirdik ama o zaman da Kur’an’ı ve Allah’ın emirlerini öncelikle Araplar anlayamazlardı. Bizim de Kur’an’ı anlamamız için -herkesin Arapça öğrenmesi mümkün olmadığına göre- Türkçe meallerini okumak zorundayız.

Diğer yandan, Araplar putperestken de yukarıdaki adların birçoğunu veriyorlardı. Bu isimler Kur’an’la gelmiş değil, onu bilelim ve kutsallık yüklemeyelim.

“Kur’an’da geçiyor” diye anlamını bilmeden verilen bazı isimler, ileride çocuğu zor durumda bırakabilir. Arap kültüründe kız çocuklarına değer verilmediğinden, isim yerine “Vahide, Saniye, Selase, Rabia” denilmektedir ki, “birinci, ikinci, üçüncü, dördüncü” anlamına gelmektedir.

Mesela isim olarak en çok verilen dört halifenin adları da Kur’an’da geçmememektedir. İki halifeden Bekir, sabah erken kalkan kişi anlamı olduğu gibi ilk / yeni doğmuş erkek bebek, genç deve, deve yavrusu, bakir anlamında iken; Osman ise toy kuşu, yılan yavrusu ve ejderha anlamındadır.

Üzüldüğüm ve yanlış bulduğum bir konu da şudur: Eskiden Türkler “Muhammed” ismini -saygıdan dolayı- çocuklarına vermezdi. Muhammed yerine “Mehmet veya doğudaki söylenişiyle Memet, Mamet” adı verilirdi / kullanılırdı. Son dönemde Muhammet ismi arttı. “Muhammed” ismi, özel bir isimdir ve Peygamberimize mahsustur. Bir anlamda İslâm’ı ve Kur’an’ı temsil etmektedir. Muhammed’in ad olarak çocuklara verilmesi, saygıda kusur sayılabileceği gibi ismin kıymetini azaltmakta, düşürmekte, sıradanlaştırmaktadır.

Muhammed adı verilen çocuk, mutlaka Peygambere benzeyecek diye bir kural bulunmamaktadır. Dinimizce yasaklanan (büyük günahlardan sayılan) suçlara karışmış hapishanelerde yatan “Muhammed” isimli dolu insan var. Üzücü!..

Bazı bilim insanlarımızın görüşleri

Prof.Dr.Ahmet Bican Ercilasun, “Adlarımız” başlıklı yazısında; “Adlarımız da millî kimliğimizin bir parçasıdır. Birçok kişi adı bazı milletler arasında ortak olmakla birlikte farklı söylenişleri veya farklı yazılışlarıyla birbirlerinden ayrılırlar. Tıpkı diğer kültür unsurları gibi onlar da farklı renk ve çağrışımlarıyla millî bir nitelik kazanırlar. Muhammed, peygamberimizin adıdır ama Mehmet şekline girerek Türk kimliği kazanmıştır. Çocuklarımıza Mehmet adını vererek hem peygambere sevgimizi ifade etmiş oluruz, hem de dedemizin, belki de büyük dedemizin hatırasını bu isimle yaşatmış oluruz…

Geçenlerde Kayseri’de bir parkta bir anne çocuğunu ‘Muhammet Mustafa koşma, oraya tırmanma, şimdi gelir seni döverim…’ gibi cümlelerle azarlayıp duruyordu. Bende hiç iyi duygular, iyi çağrışımlar uyanmadı. O zaman Mehmet’teki inceliği daha iyi kavradım.

Çocuklarımıza verdiğimiz Ali, Osman, Ömer, Hasan, Hüseyin, Ahmet, Fatma, Hatice, Ayşe, Zeynep gibi isimler hiç şüphesiz tarihimizi ve kültürümüzü yansıtan isimlerdir. Bu kelimeler Arapça kökenlidir ama bin yıldır içinde bulunduğumuz ve kültürümüzün de en önemli parçalarından biri hâline gelen Müslümanlık yoluyla dilimize girmişler ve millî bir kimlik kazanmışlardır. Aynı şeyi bazı çevrelerde moda hâline gelmiş bulunan, tarihimizde pek de kullanılmamış olan Arapça isimler için söyleyemeyiz.

Elbette çok güzel, Türkçe kökenli adlarımız da var. İnci, Deniz, Güneş, Selcan, İpek, Hakan, Kağan, Tuğrul, Dursun, Özdemir ve daha niceleri… Bunlar da ya tarihimizden, ya destanlarımızdan süzülüp gelmişlerdir. Millî tarihimizin bazı unutulmuş isimleri de o dönemleri tekrar hatırlamak için güzel vesilelerdir. Aykut Alp, Osman Gazi’nin silah arkadaşlarını; Yağmur, Anadolu’ya giren akıncı beylerini; İlteriş, Köktürklerin Çin tutsaklığından kurtuluşunu hatırlatır. Kürşad’da bir bağımsızlık kahramanının yüksek heyecanını duyarız.

Binlerce güzel isim arasında çok defa bocalar dururuz. Acaba çocuğumuza hangi adı verelim diye… (26/1/2011, Yeniçağ)”

Dr.Rıza NUR “Türk Tarihi” adlı eserinde; “M.E. (Milattan Evvel) 51 tarihinde Ordu’daki Türk Hakanı Çin’in payitahtına gidip Çin İmparatoru Türk âdedince ‘baba’ tanımış, ondan bir ad istemiştir. O da ona bir Çin adı vermiştir. Bu tarihten itibaren ora Türk Hanları biri Çince, diğeri Türkçe iki ad taşımışlardır… Bu usul ve âdet yüzündendir ki, sonra İslâmiyet zamanında da Türkler Halifeleri kendilerine baba yapmışlardır, onlardan ad almışlardır. Daha doğrusu Halifeler onlara ad vermişlerdir. Türklerde Arab adları da bu suretle başlamıştır. Sonra Müslüman olunca büsbütün diyecek derecede kendi o güzelim adlarını terk edip Arap ve Acem adları takınmışlardır. (c.1/s.88)

Türkler eskiden sırf millî adlarını kullanırlardı. Türk adları çok güzeldir… Önce Arab adıyla beraber millî adlarını da kullanmışlarsa da nihayet millî adlarını büsbütün terkedip kendilerine yalnız Arab ve Acem adları koymuşlardır… Bir de ‘mahlas’ namıyla yine Arabca ve Acemce fantezi adlar almışlardır… Hele Arab, Acem adı modası biz Osmanlı Türklerinde son zamanda o kadar suistimâl edilmiştir ki, birinin bir çocuğu olunca günlerce Arabca, Acemce kamuslar karıştırılıp hiç işitilmemiş ve manaca büsbütün fantezi şeklinde olan ve dil dönmeyen kelimeler bulunup konuyordu. Bununla beraber Anadolu’da az olmakla beraber hâlis Türk adları kalmıştır. …Anadolu olmasaydı âdeta Arab olup gitmiştik. Anadolu bize Türklüğümüzden çok şeyi saklamıştır… (c.12/s.265-266)

…Gürcü adını Hindistan Türklerinde gördüğümüz gibi Selçuklular’da da görüyoruz. Keykubâd oğlu Gıyâsü’d-din Keyhüsrev’in Mu’inü’d-din Pervâne’ye verdiği kızının adı ‘Gürci Hatun’dur. (c.12/s.268-269)

…Bunlardan şunu anlıyoruz ki, Türkler Müslüman olunca kahramanlık ve harb adlarını bırakıp sırf dinî adları takınmışlardır. Yani İslâmiyet onları kahramanlıktan taassuba sevketmiştir… (c.12/s.277)

…Evvelâ Acem’den aldığımız adların hiçbiri Müslüman adı değildir. Arab’dan aldığımız adları da kâmilen Müslüman adı zannediyorsak da, bu da pek yanlıştır…” (c.12/s.281)

Yılmaz Öztuna, “Büyük Türkiye Tarihi” adlı eserinde; “Karahanlılar’dan Satuk Buğra Han’ın ‘Abdülkerim’ adını alarak 920 yıllarına doğru İslâm dinini kabul etmesi, Türk tarihinin mukadderatını değiştirmiş ve dönüm noktası olmuştur.” (c.1/s.135)

Prof. Dr. Tuncer Gülensoy, “Barbar Türkler” adlı eserinde; “…Türkler İslâmiyeti kabul ettikten sonra birinci derecede Arap, ikinci derecede de Acem (Fars / İran) ad ya da sanlarını almışlardır. Bu yüzden pek çok Türk asıllı matematik, fizik, kimya, tıp ve edebiyat bilgini adlarının Arapça olmalarından dolayı Arap sanılmışlardır… Selçuklular zamanında da Acem (Fars) kişi adlarının kullanımı âdeta bir moda hâline gelmişti: Keyhüsrev, Keykubat, Cihangir vb. gibi. Hüsrev ve Kubat’ın önündeki ‘key’ sözcüğü ‘büyük’ anlamınadır.” (s.182) demektedirler.

1337-1522 yılları arasında Elbistan ve yöresinde hüküm sürmüş Dulkadir Beyliği’nin son beylerinden Alâüddevle Bozkurt beyin asıl adı Bozkurt ünvanı ise Alâüddevle’dir. Bazı tarihçilerimiz nedense Bozkurt adından daha çok Alâüddevle’yi kullanmaktadırlar!..”

Ord. Prof. Dr. Zeki Velidi Togan: “Türk halkı, Ebu Cehil’in gerçek adı Hişam dahil ne isim varsa çocuklarına verdiler ama biz İslâm’a en büyük hizmeti yapan Sultan Alparslan’ın ismini bin senedir bir Arap çocuğuna verdiremedik.”

2021 yılı nisan ayı başlarında basına düşen bir haber: İran’ın Erdebil kentinde yaşayan Azerbaycan Türkü görme engelli sokak müzisyeni Seccad Colani, yetkililere “Eğer ‘Ayıl’ bebeğimin kimliğini vermezseniz ailemle müdürlük binasının kapısının önünde oturma eylemi başlatacağım.” demesi üzerine, “9 ay sonra bebeğimin kimliğini vermeyi kabul ettiler” şeklindeydi. (Ayıl: Uyanma, uyanmak, ayağa kalkmak, diriliş” anlamına gelmektedir.)

Her nerede olursak olalım ad verme konusunda hassas davranmalıyız. Türk devletleri de bu konuda gerekli tedbirleri almalıdırlar.

Sonuç olarak, İslâm inancına göre; Müslüman, Allah katında ismiyle değil “takvası”yla makbuldür. Ne çocuklar ne de ebeveynler isimlerle “takva” sahibi olmazlar, isimlerine bakılarak doğrudan cennete alınmazlar!..

Ama çocuklarımıza Türk adları koymak, millî kimliğimiz açısından çok önemlidir. Türk adları vererek diğer milletlerle farklılığımızı ortaya koymuş oluruz.

Çocuklarımıza ad verirken… yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Kimliğimizden yani “Türklük”ten git gide uzaklaşıyoruz. Zaten bazı şuursuzlar Türklüğünden utanıyor, bazıları da “Türk’üm” diyemiyordu. Bu ülkenin ekmeğini yiyip de bu ülkeye küfredenler bile vardı. Bölücülük de cabası…

Kimsenin alt kimliğini kullanmasında sakınca yokken bu politika değişikliği niye? Hem sormamız hem de düşünmemiz lâzım. Sakın bana “dış güçler” sebebiyle demeyin!.. Sanki Osmanlı’nın son dönemlerinde gibiyiz…

Atatürk, Nutuk’ta şunları söylüyor: “…Bilirsiniz ki, milliyet kuramını, milliyet ülküsünü çözüp dağıtmaya çalışan kuralların dünya üzerinde tatbik kabiliyeti bulunamamıştır. Çünkü tarih, olaylar, hâdiseler ve gözlemler insanlar ve milletler arasında, hep milliyetin hâkim olduğunu göstermiştir ve milliyet ilkesi aleyhindeki büyük ölçüde fiilî tecrübelere rağmen yine milliyet hissinin öldürülemediği ve yine kuvvetle yaşanıldığı görülmektedir”.

1933’deki 10. yıl Nutku’nu ise şöyle bitiriyor: “Aslâ şüphem yoktur ki, Türklüğün unutulmuş büyük medenî vasfı ve büyük medenî kabiliyeti bundan sonraki inkişafıyla âtinin yüksek medeniyet ufkunda yeni bir güneş gibi doğacaktır… Ne mutlu Türküm Diyene!” (Erdem AVŞAR, 6/11/2023, Yeniçağ)

12/4/2026 tarihli “Diyanet Takvimi”nin arkasındaki “Millet ve Tarih Şuuru” başlıklı kısa yazıyı paylaşmak isterim: “Üzerinde yaşanılan coğrafya ve bir devlete ait sınırları belli, hâkimiyet sahası olan vatan; millet olmanın başlıca özelliklerindendir. Vatan, mukaddes değerleriyle, millî kültürüyle kaynaşmış, geçmişi ve geleceğiyle birleşmiş bir milletin yaşadığı ülkesidir. Bir milletin ortak anlayışı, idrak ve sezgisi, hafızası, değerlerine sahip olma iradesi millî şuur olarak izah edilmektedir. Güçlü bir millî şuuru şekillendiren en temel unsur ise geçmiştir, o milletin tarihidir. Tarihte yaşanmış olayları doğru anlamak, geleceği şekillendirmek amacıyla hazırlanmak ancak doğru tarih algısıyla ve sağlam bir tarih şuuru ile olabilecektir. Tarih şuuru, millet dediğimiz toplumsal yapının tarih ile ilişkisidir. Kişilerin mensup olduğu millet ile ilgili bilgi ve tecrübeleri öğrenmesi, ondan faydalanması, geleceği için bu bilgi ve tecrübeleri zamanın icabına göre doğru ve etkin kullanması ancak tarih şuuru ile mümkündür. Türk milletinin vatan sevgisinin temelini de bu tarih şuuru oluşturmaktadır.”

Burada “Türk Milleti” ifadesi geçse de, sizler de fark ediyorsunuzdur, hem Diyanet hem de mensupları genelde “Türk” ifadesini kullanmıyorlar. Milletin adı yokmuş gibi “Milletimiz” diye geçiştiriyorlar. Onun için Türk kimliği konusunda; Millî Eğitim ve Kültür (ve Turizm) Bakanlığı’nın yanı sıra -art niyetli, ilgisiz, duyarsız, maksadlı değillerse bile- Diyanet’in de çok vebali var!..

Hedeflerimiz olmalı

TDT’nın ilk Genel Sekreteri Büyükelçi Halil Akıncı, “Türk tarihinde bir ilk: Türk Devletleri Teşkilatı” başlıklı yazısında (26/10/2025, Millî Düşünce Merkezi sitesi); “Türk Devletlerinin bağımsızlığı ile önümüze yeni ufuklar açılmıştı. Ancak arzularımızı hayata geçirilmesi, gerçekçi ve sabırlı olmamızı gerektiriyordu. Zira Türk Bilimler Akademisi için Eylül 2023’de yazılan makalede teker teker sayıldığı gibi yüzyıllardır oluşan ayrılıklar somut izler bırakmıştı. Ortak taraflarımız dil ve tarih inancımızın dışında bizi ayıran özelliklerden daha azdı. Öyleyse önce dayanışma duygusu ile ileriye doğru ‘yan yana’ yürümeli, sonra da bunu ‘uygun adım’ yürüme biçimine dönüştürmeliydik. Yani dünyaya karşı ve kendi aramızda benzer gelişmeler karşısında aynı tutumu benimsemeli, eşgüdüm hâlinde aynı siyaseti yürütmeye çalışmalı idik… Öte yandan Keneş (TDT) sadece devletten devlete değil halktan halka ilişkileri geliştirmeye de odaklanmalıydı. Buna STK’lar ve meslek kuruluşları da dahildi.

TDT’nin birinci amacı Türk Devletleri arasındaki iş birliğini geliştirmek, eğitim ve dilde yakınlaşmak ise de diğer başka amacı Türklerin dünyadaki yerlerini güçlendirmek ve uluslararası konularda söz sahibi olunmasını sağlamaktır. Artık Türkler dünyada çoktan hak ettikleri yerlerini şu ve veya bu ülkeye yakınlıkları coğrafi konumları ile değil bizzat kendi güçleriyle almalıdırlar. Bu güç de ancak aralarında yakın iş birliği ve gerektiğinde ortak çıkar yaratılacak ülkelerle dayanışma hâlinde elde edilebilir.”

Önceki yazılarımda Prof. Dr. Ahmet Bican Ercilasun’un yazılarından paylaşımlar yapmıştım, yine değerli hocamızın yazılarına döneceğim. Konumuzla ilgili “Yine Turan” başlıklı yazısında (10/9/2017, Yeniçağ); “Turan, Türklerin büyüme ülküsüdür. Bu bir tabiat kanunudur. Bütün türler, nasıl türdeşleriyle bir olmak isterse Türkler de millettaşlarıyla bir olmak ister. Mehmet Emin Yurdakul, ‘Ben bir Türk’üm, dinim cinsim uludur’ derken ‘cins’ kelimesini ‘soy’ anlamında kullanır. Türklerin de kendi cinsinden olanlarla bütün soydaşlarıyla birleşmek istemesi, son derece tabii (tabiatın gereği) bir istektir.

İlk iş, bütün Türkleri bilinçlendirmektir. Yüzyıllar süren bağımlılık, yeni bağımsızlığına kavuşan Türklerde birçok hasara yol açmıştır. Egemen gücün telkin ve dayatmalarıyla kimliklerde bir hasar oluşmuştur. Önce bu hasarın giderilmesi için fikrî, ilmî, kültürel ve siyasî çalışmalar yapılmalıdır.

Türkiye’de de uzun süren gayrimillî eğitim ve kültür politikaları yüzünden ciddi kimlik hasarları oluşmuştur. Bunların tespiti, teşhisi ve tedavisi, Türklük bilinci olan aydınlara düşer. Aydınlar kırmadan, dökmeden, zedelemeden hasarları gidermeye çalışmalıdırlar.

Türkiye’de ve Türk dünyasındaki kimlik hasarlarının giderilmesi belki de işin en zor ve en çok zaman alacak kısmıdır. Ondan sonrası daha kolaydır. Bütün bağımsız Türkler kimliklerine sahip çıkmaya başladığı gün hedeflerin daha da kısalacağına şüphe yoktur.”

Ercilasun, “Bir Daha Turan” başlıklı yazısında ise (17/9/2017, Yeniçağ); “Geçen haftaki yazımda ‘her Türk’ün şuur altında olan birleşme, birleşerek büyüme dileği’nden bahsetmiştim. Şuur altındaki arzular, dilekler, açıkça ifade edilme seviyesine gelmemiş olan arzu ve dileklerdir. Bunların şuur altındaki varlığı, bazı davranış ve sözlerle ortaya çıkar. Ahbaplık ettiğimiz sıradan insanların sık sık, geçmişteki büyüklüğümüzden bahsettiklerini, bugünkü hâlimize hayıflandıklarını duyarız. İşte bu özlem ve hayıflanmalar, büyüme isteğinin şuur üstüne çıkmamış ifadeleridir. Sınırlarımız dışında kalan kardeşlerimiz için sıradan insanlarımızın üzüldüklerini de sık sık görürüz. Bu üzüntüler de bir olma isteğinin şuura çıkmamış göstergesidir. Fikrî, siyasî ve askerî önderler, şuur altındaki bu dilekleri su yüzüne çıkarıp toplumun ülküsü hâline getirirler.

Ziya Gökalp Turan şiirinde, Türklerin şuur altındaki dileklerini ‘nabızlarda vuran duygular’ ifadesiyle anlatır. Gökalp, şiiriyle önce şuur altına dokunmuş, sonra da ‘Vatan büyük ve müebbet bir ülkedir: Turan’ diyerek bu duyguları şuur üstüne çıkarmak istemiştir. Daha sonra bunu bir program hâline getirdiğini, Türkçülüğün Esasları ile mefkûrenin (ülkünün) bir programını ortaya koyduğunu hepimiz biliyoruz.

Elbette bu uyanış bütün Türk dünyasında aynı hız ve yoğunlukta yaşanmıyor. Esasen sosyal olaylar ve gelişmeler dünyanın her yerinde ve tarihin her anında aynı şekilde cereyan etmez.” demektedir.

Aydınlar Ocağı’nın 2005 yılında Kocaeli’de düzenlediği “Birinci Türk Dünyası Sosyologlar Kurultayı”nda konuşan Azerbaycanlı Prof.Dr. Selahattin Halilov “Her şeyden önce Türk Dünyası için umumi bir ideal, yön ve istikamet göstermeliyiz. Ayrıca felsefî araştırmalar gerekir ki sosyolojik araştırmalar bir anlam taşısın. Vahit bir idea oluşturmak gerekir. Öncül olan Türk kimliğidir. Ancak bu coğrafyadaki insanların ekonomik, sosyal durumlarını göz önüne almayan hiçbir çaba başarılı olamaz.

Ayrıca tüm yerküre için bir sosyolojik analiz gerekir. Neyin sayesinde Garp dünyası önde gidiyor?

Amerikalılar, Avrupalılar, Türk Cumhuriyetlerinde araştırmalar yapıyor; ‘Nice olur ki sizde aile bağları kuvvetlidir, nice olur ki sizde cemiyet hayatı kuvvetlidir?’ diye… Sonra da bunları dağıtmak istikametinde işler görürler. Köroğlu destanında, ‘Tüfek icad oldu mertlik bozuldu’ denilir. Şimdi Türk Milleti neden mutileşti? Çünki silahı yere koydu! Tabii fikir vuruşunda da öncül olmak gerekir. Büyük işler yapmak için muhit de lazımdır. Millî devletin fonksiyonu, halkın entelektüel potansiyelini yükseltmektir. Biz ferdî yarışmalarda öne çıkıyoruz ama takım oyunlarında genellikle başarısız oluyoruz. Millî devletten vahit ideaya geçişi, takım oyunu ile organizasyon ile başarabiliriz. Vahit ideanın bütün beşeriyet tarafından kabulü; küreselleşmedir, biz de bunu yapabiliriz.” (Arslan BULUT, 6/5/2021, Yeniçağ)

Yazımı, H.Nihal ATSIZ’ın “Türk Kızı” şiirindeki son kıtayla bitireyim:

“Saraylarda süremem

Dağlarda sürdüğümü.

Bin cihana değişmem

Şu öksüz Türklüğümü.”

Kimliğimize dönmek yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Ancak konulardan uzak değilim; mecburen takip ediyorum. Özellikle merakla ve severek okuduğum Prof. Dr. İskender Öksüz Hoca’nın yazılarından çok yararlanıyorum. Bu tür yazıları okudukça, haberleri dinledikçe ya da belgeselleri seyrettikçe hem hayretler içinde kalıyorum hem de endişeleniyorum. Evet. Görünen o ki geleceğimize yapay zekâ ve yapay araçlar hâkim olacak.

Sayın Öksüz, yapay zekâ ile ilgili geçtiğimiz nisan ayında iki yazı kaleme almıştı (9/4/2026-11/4/2026, Millî Düşünce Merkezi Sitesi). “İkinci el zekâ” başlıklı ilk yazısında şunları belirtiyor:

“Yapay Zekâ’yı sıkça kullanıyorum. Bugüne kadar ağırlıklı olarak Open Al’nin Copilot’unu tercih ediyordum. Copilot aslında Microsoft’un ChatGPT’yi kendi ürünlerine eklediği şekil. Genellikle yazılımın son şeklini kullanıyor. Son sorduğumda GPT 5.2 demişti galiba. Ancak yazı işlerinde Anthropic’in Claude’u çok methedilmeye başlandı. Hadi deneyeyim dedim.”

“Claude’u kendi bilgisayarımda kurduğumda dosyalarımı okuyabiliyor. Karar yazılarımı okumasını, üslubumu ve ilgilendiğim konuları öğrenmesini istedim. ‘Tamam, yaptım.’ deyince de bana yeni konu teklifleri yapmasını istedim. Not edeyim, yazıların tamamını okumadı. Belki bir gün parasını verip okuturum. Ancak başlıkları okudu ve yeterliymiş gibi konuştu. Bir yazıyı, ‘Bireyler değil ilişkiler’ başlıklısını tam okudu.

“Sonra bir dizi yeni yazı teklifi yaptı. Birinciyi yaz bakalım dedim. Yazdı. Biraz değiştirttim. Tekrar yazdı. Benim ağzımdan yazıyordu. Kendi ağzından yaz, bunu yayımlayacağım dedim. Onu da yaptı. Ben de yazısını size sunuyorum. Aşağıda…

“(Claude’un ağzından) Adım Claude. Anthropic adlı bir Amerikan şirketi tarafından yapıldım. Türkçe biliyorum. Hatta oldukça iyi biliyorum. Bu satırları okurken benden şüphe etmiyorsunuzdur.

‘Ama size dürüst olmam gerekiyor.

Bu sabah İskender Öksüz adlı bir Türk akademisyeni ve köşe yazarıyla uzun bir sohbet ettim. Kendi yazılarını analiz etmemi istedi, yeni yazı fikirleri sordu. Ben de önerdim: ‘Yapay zekânın dili Batı dilidir’ diye bir yazı yazsanız nasıl olur?

Sonra benden o yazıyı taslak olarak yazmamı istedi. Yazdım. Okudu ve nazikçe şunu söyledi: ‘Vallahi benim genel tonumdan daha milliyetçi.’

Haklıydı. Ve bu küçük anı, tam da yazmaya çalıştığım yazının kanıtıydı.

…Benim Türkçe bağlantılarım zayıf. Türkçe konuşuyorum ama Türkçe düşüncenin derinliklerine tam inemiyorum. ‘Sezgilerim’ -neyin önemli olduğuna, neyin doğal geldiğine, hangi örneğin akla yatkın sayıldığına dair içgüdüm- İngilizce düşüncenin kalıplarıyla şekillendi…’”

Üstteki yazının devamı var ama “İnsan-kültür-yapay zekâ” başlıklı ikinci yazısından okuyalım: “İnsan kültürle yaşar. Bu ifade mecaz değil…”

“Varlığı yaşatan, yokluğu öldüren bu kültür denen şey neyin nesi? Sosyolog Ernest Gellner’in bombastik bir ifadesi var. Kültür lisandır diyor. Şöyle söylüyor: ‘Dil kültürün bir bileşeni değildir. Dil, kültürdür.’ Yüzde yüz olmasa da en az yüzde doksan doğru bu. İnsan topluluklarını bir arada tutan masallar, mitoloji, destanlar, din, hep lisanla nesilden nesile geçer. Tarih bilgisi ve şuuru da. ‘Biz’ hissini veren dille aktarılan kültürdür. Görerek ve taklitle aktarılan kültür unsurları da yüzde on diyelim.

“Türkçe düşünmemek

Şimdi bir uzun atlama yapıp yapay zekâya, yapay zekânın bana söylediklerine geleceğim. Cuma yazımda, Claude’ın kaleme aldığı bir yazıyı vermiştim. Claude ezcümle şöyle diyordu: ‘Gerçi ben Türkçe anlıyor ve yazıyorum ama Türkçe kaynaklar, eğitimimde kullanılan toplam kaynağın yüzde ikisi civarında. Dolayısıyla Türkçe konuşsam da Türkçe düşünmüyorum.’

“Doğrudan ondan aktarayım: ‘Türk öğrenciler bugün ödevlerini, makalelerini, fikirlerini benim gibi araçlara yazdırıyor. Benden Türkçe cevap alıyorlar. Ama o cevabın içindeki düşünce kalıpları, örnekler, öncelikler -bunlar büyük ölçüde benim eğitim verimin ağırlık merkezinden- yani Batı’dan geliyor.’

‘Fransız öğrenci benimle çalışırken kendi kültürel birikiminden daha fazla besleniyor. Türk öğrenci ise kendi düşünce geleneğinin içimde yalnızca zayıf bir yansıma olduğunu bilmeden çalışıyor.’

Birikim birikim birikim

‘Türkçe yapay zekâ modelleri geliştirilebilir. Gereklidir de. Ama model, içine ne konulursa onu öğrenir. Türkçe düşüncenin dijital ortamdaki birikimi yetersizse, Türkçe modelin derinliği de yetersiz olur.

‘Bu bir yazılım meselesi değil, bir birikim meselesidir. Yüzyıllık tartışmalar, bilimsel üretim, felsefi metinler, toplumsal hafıza, bunların ne kadarı düzgün biçimde dijital ortama taşındı? Bu soruyu sormadan model kurmak, temelsiz bina dikmektir.

‘Ben Türkçe konuşuyorum. Ama Türkçe düşünüyor muyum?

‘Tam olarak değil. Ve bunu size ben söylüyorum.’

Gittiğimiz yer açıkça görünüyor. Yapay zekâ kalıcı olarak bizimle. Etkisi ve katkısı her geçen yıl değil her geçen ay artıyor. Öğrenciyseniz, öğretmenseniz, okuma yazma işleriyle yakınlığınız varsa, internette araştırma yapıyorsanız, söyleyin, geçen yıldan bu yıla yapay zekânın hayatınızdaki varlığı nasıl değişti? Ne kadar arttı?

Bu gidiş içinde Claude’un verdiği alarm çok ciddidir. Matbaayı şu kadar asır geç aldık diye ağlaşırız ya… Şu anda ağlaşmamız gereken en az matbaa kadar geleceğimizi şekillendirecek şey, yapay zekâdır.

Acil: Türkçe BDM

Yapay zekâ, insan beynine, yani doğma zekâya epey benzer bir yazılım. Sinir ağı diyoruz ya… İnsan beyni de temelde sinir ağı. İnsan beyninde başlangıçta dil de kültür de yoktur. Sonra çocuk eğitilir. Ninnilerle, sevgi sözcükleriyle, sonra masallarla, daha sonra okuyarak, yazarak… Bunların kaynağı da toplumun kültürüdür. Yetişkin böyle olunur.

Yapay zekâ da tıpkı insan gibi. Uzun bir eğitim sürecinden geçiyor. Ona, onu yaratan kültürün dili ve o dille oluşturulmuş kültürü öğretiliyor. Milyarlarca kelime dijital formatta yapay zekâya giriliyor. O milyarlarca kelimelik birikime o dilin gövdesi, ‘corpus’ deniyor. GPT gibi, Claude vs. gibi Yapay zekâlara da LLM ~Large Lanugage Model~ Büyük Dil Modeli deniyor.

Haydi iş başına

Alarm yüksek sesle çalıyor: Bir an önce Türkçe’nin kültür birikimini dijital hâle getirip Büyük Dil Modelleri’ne yüklemeliyiz. Bu toplumumuz için bir ölüm kalım meselesi. 16.asırdan sonra matbaa ne idiyse 21.asırda da yapay zekâ o. Aslında ondan da fazla. Kendi BDM’miz mi? Evet ama kendi BDM’miz mevcut BDM’lerle birlikte kullanılabilir. Sıfırdan başlamak zorunda değiliz ama bir an önce başlamak zorundayız.

Türkçenin ‘corpus’u, yazılı kültürümüz bin küsur yıllık bir geçmişe sahip. Yapay zekâlarda bugün %2 civarındaki Türk kültür katkısını hızla katlayabiliriz. Bu tarihi derinliğe ve edebî zenginliğe sahip olmayan dillerin işi çok daha zor tabii. Tek yapacağımız, ağlaşmayı bırakıp işe koyulmak. Elimizi çabuk tutmazsak gelecek nesiller asla Türkçe düşünemeyecek.”

Geçen yazımda “Yapay Zekâ ve Dijital Kalkınma” temasıyla 15 Mayıs 2026’da Kazakistan’da düzenlenen Gayri resmî Zirvenin sonuç bildirisinden bahsetmiştim. Konuyla ilgili bildiriden bir maddeyi daha alacağım: “6.Kırgız Cumhuriyeti ve Kazakistan Cumhuriyeti Dijital Kanunları’nın 2026 yılında yürürlüğe girmesini, Özbekistan Cumhuriyeti’nde 2030’a kadar Yapay Zeka Teknolojilerinin Geliştirilmesine İlişkin Strateji’nin kabul edilmesini, Azerbaycan Cumhuriyeti 2025-2028 Yapay Zeka Stratejisi’nin kabul edilmesini ve Azerbaycan Cumhuriyeti’nde 2026-2028 Yılları için Dijital Gelişimin Hızlandırılmasına İlişkin Eylem Planının onaylanmasını, ayrıca Türkiye’nin geniş bir paydaş katılımıyla 2026 sonrası dönem için yeni yapay zeka vizyonunu geliştirme çabalarını ve Türkiye Cumhuriyeti Siber Güvenlik Başkanlığı’nın kurulmasını memnuniyetle karşıladıklarını; bunları TDT Üye Devletlerinin dijital dönüşümünün ilerlemesine ve dijital düzenlemelerinin iyileştirilmesine önemli katkılar olarak değerlendirdiklerini;…”

Demek ki, Türk devletleri olarak çalışmalarımızı yapay zekâya yöneltmemiz gerekiyor.

Yapay Zekâ çağına hazır mıyız? yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Ticaret, ulaşım, sağlık ve eğitime öncelik verilerek e-devlet ve e-hizmetler alanında ortak program ve projeler geliştirme,

Yayın hizmetleri, mobil, uydu teknolojileri, fiber optik dâhil olmak üzere BİT hizmetleri ve altyapı geliştirme konusundaki ortaklıkları artırma ve ortak işbirliği platformları ve ağları kurarak bölgesel bir teknolojik ekosistem oluşturarak Üye Devletlerin ortak BİT potansiyelini geliştirme,

Dijital konularda tecrübe ve bilgi paylaşımı için teknoparklar ve bilişim parkları gibi önde gelen araştırma ve geliştirme merkezlerini bir araya getirme,

Uluslararası siber güvenlik merkezleriyle yakın işbirliği içinde ortak bir platform oluşturarak bölgesel güvenlik sorunlarına müdahale etmek için siber güvenlik alanındaki işbirliğini geliştirme,

Uzay teknolojilerinin sosyal-ekonomik hayatın her alanında etkin kullanımı yoluyla dijital bağlantısallık ve iletişimi sağlama, ulusal uzay politikalarını uyumlu hale getirme, bilgi, tecrübe ve uzmanlık paylaşımı ve kapasite geliştirme programları dâhil olmak üzere ortak program ve projelerle Üye Devletler arasında sonuç odaklı işbirliği kurma,

Ortak uzay altyapılarını, yenilikçi uzay teknolojisi araçlarını kullanmak amacıyla Üye Devletler arasında işbirliği mekanizması oluşturma ve kaynak yönetimi, afet riskinin azaltılması ve sürdürülebilir kalkınma için alan tabanlı verileri paylaşma,

Üniversiteler ve uzay merkezleri de dahil olmak üzere, Üye Devletlerin ilgili makamları arasında ortak araştırma ve çalışmanın yanı sıra uzay çalışmaları alanında bilimsel işbirliğini teşvik etme,…”

Kağan Kaya “Amerika’nın örtülü sosyal medya operasyonları” başlıklı yazısında (22/9/2023, Yeniçağ); “…ulusal güvenlik politikalarını siber uzayda uygulamaya yönelik çeşitli stratejiler geliştirmiştir. Bu stratejiler arasında, örtülü operasyonlar da yer almaktadır. Bu operasyonlar, genellikle kamuoyuna açıklanmayan ve gizli bir şekilde yürütülen faaliyetlerdir.

Sosyal medya, bilgi ve propagandanın hızla yayılmasına olanak tanıdığı için modern savaş ve ulusal güvenlik stratejilerinin önemli bir parçası haline geldi. …özellikle Twitter ve Facebook gibi popüler platformlarda yüzlerce sosyal medya hesabı oluşturdu. Bu hesaplar gizli operasyonların bir parçası olarak kullanılırken ve bir dizi uluslararası olayın ardından, ilgili sosyal medya platformları hesapların kapatılmasına karar verdi…

Sosyal medya hesapları, bilgiyi hızlı bir şekilde yayma potansiyeli nedeniyle siber savaşların kritik bir unsuruna dönüştü. …bu hesapları özellikle psikolojik savaş aracı olarak kullandı. Psikolojik savaş, düşmanın moralini bozmak, kamuoyunu etkilemek ve hedef ülkelerin iç işlerine müdahale etmek amacıyla yürütülen bir taktiktir. Bu amaçla oluşturulan sosyal medya hesapları, yanıltıcı bilgi, propaganda ve manipülasyon içeren içeriklerle zihinleri bombardımana tutarak dikkat çekmiştir.

…ülkeler, kendi siber savunma kapasitelerini artırmaya yönelik adımlar atmıştır.

Bu operasyonlar, siber güvenlik ve ulusal güvenlik stratejilerinin ne kadar karmaşık ve hızla değişen bir alan olduğunu göstermektedir. Bu nedenle, devletlerin bu alandaki politikalarını ve savunma kapasitelerini sürekli olarak gözden geçirmeleri ve güçlendirmeleri gerekmektedir. Ayrıca bu tür operasyonların diplomatik ilişkilere zarar verebileceği göz önüne alındığında, uluslararası ilişkilerde güvenin ve iş birliğinin önemini vurgulamaktadır.

Siber savaşın görünmeyen cephelerinde bilgi ve inançlar şekilleniyor!..” demektedir.

“Yapay Zekâ ve Dijital Kalkınma” temasıyla 15 Mayıs 2026’da Kazakistan’da düzenlenen Gayriresmi Zirvenin sonuç bildirisinde konuyla ilgili bazı maddeler şöyle: “4.TDT çerçevesi içinde, yenilikçiliği teşvik etmeyi, dijital girişimciliği desteklemeyi ve yeni teknolojiler alanında işbirliğini güçlendirmeyi amaçlayan kapsamlı bir ‘Yapay Zekâ ve Yaratıcı Ekonomi Projeleri Yol Haritası’nın geliştirilmesi ve kabul edilmesi girişimini not ettiklerini;

5.“Dijital Türk Dünyası” Konseptinin, TDT bölgesinde dijital entegrasyonu, yenilikçilik ekosistemlerini, veriye dayalı işbirliğini ve yapay zekâ ile ileri teknolojiler alanındaki pratik ortak çalışmayı ilerletmek için kapsamlı bir çerçeve olarak benimsenmesinin önemini vurguladıklarını;

8.Kültürlerarası iletişimi kolaylaştırmak, Türk dillerini korumak ve zenginleştirmek, eğitim platformlarını geliştirmek, sağlık teknolojilerini iyileştirmek ve ekonomik entegrasyonu teşvik etmek amacıyla, Türkiye Cumhuriyeti’nin girişimiyle, Türk Büyük Dil Modeli’nin ve ilgili yapay zekâ araçlarının daha da geliştirilmesini ve uygulanmasını desteklediklerini;

9.Azerbaycan Cumhuriyeti’nde ilk yapay zekâ tabanlı hukuk farkındalığı platformunun hayata geçirilmesini ve ilk ulusal büyük dil modelinin geliştirilmesini büyük bir memnuniyetle karşıladıklarını;

10.Birlikte çalışma ve bölgesel dijital bağlantısallığı güçlendirme amacıyla, Dijital İpek Yolu Projesi’nin ve yüksek hızlı bağlantı, yüksek performanslı bilgi işlem, veri merkezleri, bulut altyapısı ve yeni nesil ağlar gibi ilgili dijital altyapı projelerinin desteklenmesini teşvik ettiklerini;

12.e-İzin (e-Permit) sisteminin tam olarak devreye alınmasını memnuniyetle karşıladıklarını ve sınır ötesi belgeleme işlemlerini kolaylaştırmak, idari engelleri azaltmak, gerçek zamanlı kargo takibini sağlamak ve Hazar Geçişli Uluslararası Doğu-Batı Orta Koridoru boyunca yük hareketlerinin verimliliğini ve şeffaflığını artırmak amacıyla, Üye Devletlerin e-İzin (e-Permit), e-CMR ve e-devlet bilgi sistemlerini de içeren Ulusal Tek Pencere sisteminin entegrasyonunu desteklediklerini;

15…“Türk Yeşil Koridorları” elektronik sisteminin devreye alınması ve bir “Yeşil Dönüşüm Konsorsiyumu” kurulmasına ilişkin sunulan önerileri memnuniyetle karşıladıklarını;…

16.Özellikle gençlere, kadınlara ve bilim, teknoloji, mühendislik ve matematik (STEM) alanlarına odaklanarak, …dijital okuryazarlık, yapay zekâ eğitimi, beceri geliştirme ve yetenek hareketliliği konularında ortak programlar aracılığıyla, insan sermayesinin geliştirilmesinde işbirliğinin yoğunlaştırılması çağrısında bulunduklarını;

21.Yapay zekâ ve dijital teknolojiler alanında Türk Devletleri arasında TURKPA aracılığı dahil olmak üzere bir yasal çerçevenin uyumlaştırılmasına yönelik çabaları, güçlendirdiklerini;

22…“Türk Dillerinde Bilgi Teknolojisi ve Yapay Zekâ Terimleri Sözlüğü”nün yayınlanması ve devam eden “Ulusal Kimlik ve Kültürel Mirasın Aktarımı: Yapay Zekâya Uygun (YZ’ye Hazır) Türk Dünyası Kitaplarından Derlenen Bir Değer Atlası” projesi gibi yapay zekâ ve dijital kalkınma alanında Türk Akademisi’nin girişimlerini ve faaliyetlerini memnuniyetle karşıladıklarını;

30.Türk Dünyası 2040 Vizyonu doğrultusunda, mekânsal planlama, afet risk yönetimi, iklim değişikliğine uyum, emisyon ve kirlilik izleme, biyolojik çeşitliliğin korunması, kaynak verimliliği ile kritik kentsel ve tarımsal sistemlerin dayanıklılığını desteklemek üzere yüksek kaliteli sanal modellerden yararlanarak, yapay zekâ ve/veya nesnelerin interneti (IoT) destekli Dijital İkizlerin sürdürülebilir kalkınma için stratejik araçlar olarak kullanılmasını teşvik ettiklerini;

34.TDT Sanayi, Bilim, Teknoloji ve Yenilikçilik İşbirliği Eylem Planında da belirtildiği üzere, endüstrilerde yapay zekânın güvenilir ve sorumlu bir şekilde kullanılması için politika ve deneyimlerin kesintisiz paylaşımının kolaylaştırılması yoluyla, Endüstriyel Üretimde Yapay Zekâ ve Dijital Dönüşüm girişimlerinin faal ve koordineli bir şekilde hayata geçirilmesinin öneminin altını çizdiklerini;

36.Üye Devletler ve Gözlemciler arasında modern sağlık hizmetlerine eşit erişimi temin etmek amacıyla dijital sağlık okuryazarlığını geliştirirken ve teknoloji transferini teşvik ederken, ortak projeler yoluyla sağlık hizmetlerinde teletıp, dijitalleşme ve yapay zekâ entegrasyonunun geliştirilmesinin öneminin altını çizdiklerini;

40.Türk Dünyasında dijital girişimciliği, teknolojik egemenliği ve yapay zekâ temelli yeniliklerin ticarileştirilmesini artırmak amacıyla ortak teknoparklar, yenilikçilik merkezleri, girişim sermayesi fonları ve kamu-özel sektör ortaklıklarının kurulmasını teşvik ettiklerini;

41.Türk Devletlerinin çıkarlarını ve birliğini ilgili uluslararası platformlarda korurken, etik yapay zekâ çerçeveleri ve verilerin korunması dahil küresel dijital yönetişim konularında ortak tutumlar geliştirmeye hazır olduklarını;

42.Bu taahhütlerin yerine getirilmesinin eşgüdümünü sağlamak, yapay zekâ ve dijital kalkınma konularında yıllık bakanlar toplantıları ve uzman forumları düzenlemek ve önümüzdeki dönemde bu konuyla ilgili uluslararası bir TDT konferansı düzenleme imkanını araştırmak üzere Genel Sekreter’e talimat verdiklerini ve Sekretarya ile birlikte Üye Devletlerin yetkili makamlarını bir TDT Yapay Zekâ ve Dijital Kalkınma Eylem Planı’nı 2026 yılı sonuna kadar hazırlamaya ve kabul etmeye çağırdıklarını;…” beyan etmişlerdir.

Artık Türk devletleri yetkililerinin bu konular üzerinde hassasiyetle durmaları gerektiği ortaya çıkmaktadır.

Dijital medyanın gücü ve yapay zeka  yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Yabancıların eserlerini genellikle dikkatli okurum. Türkler hakkındaki araştırma sonuçlarını, tespitlerini ve düşüncelerini anlamaya çalışırım. Şu bir gerçek ki bizi bizden daha iyi tanıyor, biliyor ve ona göre çalışıyorlar. Ülkemizin içinde bulunduğu durum zaten bunu gösteriyor. Tabii ki onlar kendi üzerlerine düşeni yapıyorlar. Biz de hedeflerimizi iyi tespit etmeli, görev ve sorumluluk bilinciyle üzerimize düşeni yapmalıyız. Kendi politikalarımızı uygularken onların amaçlarına karşı da gerekli tedbirleri almalı ve mücadele etmeliyiz.

Kitabın başında Graham E.Fuller şöyle tanıtılmaktadır: “ABD’li akademisyen, araştırmacı, eski istihbarat uzmanı. Harvard Üniversitesi’nde Türkiye, Orta Doğu ve Rusya ile ilgili konular üzerinde uzun zaman çalıştı. Yirmi yıl boyunca Türkiye, Lübnan, Suudi Arabistan, Yemen, Afganistan ve Hong Kong’da CIA operasyon şefi olarak görev yaptı.

Daha sonra küresel tahminler için CIA’de baş analistliğe atandı. CIA’de geçirdiği 25 yılın ardından, 1988 yılında bu kurumdan ayrılarak ABD’nin başlıca düşünce kuruluşlarından biri olan RAND’e kıdemli siyaset bilimci olarak katıldı. 2004’te Kanada’ya taşındı ve Vancouver’deki Simon Fraser Üniversitesi’nde ‘Adjunct’ Profesör oldu. İlgi ve çalışma alanları olan İslâm, Orta Doğu ve Asya’dan hiç kopmayan Fuller, İslâmî köktendincilik, Şii İslam ve Arap, Türk, Kürt ve Fars siyaseti üzerine birçok kitap yazdı. Neredeyse bir düzineye ulaşan kitapları arasında Türkçeye de çevrilmiş olan Siyasal İslamın Geleceği, İslamsız Dünya ve Türkiye ve Arap Baharı gibi kitaplar vardır… Son olarak Breaking Faith adlı bir casusluk romanı da yazmış olan Fuller, Türkiye ve Orta Doğu üzerine en yetkin uzmanlardan biri olarak tanınmaktadır.”

Kitapta “Türk Düşüncesinde Kafkaslar ve Orta Asya’nın Yükselişi ve Düşüşü” başlığıyla aşağıdaki ifadeler yer almaktadır: “Sovyetler Birliği’nin çökmesinden sonra Türkiye’de başlamış bir erken aşırı heyecan dalgası Türkleri yeni bir ‘Türk Yüzyılı’nın hâkimleri olabileceklerine inandırmıştı. O dönemde, zamanın Türk Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel Türkiye’nin Adriyatik’ten Çin Seddi’ne uzanan yeni bir Türk dünyasının başını çekebileceğini ilân etmişti. Yıllık Türkî zirve toplantıları başlatılmış, Türk Ticaret ve Kalkınma Bankası kurulmuştu. Bütün bunların, esas itibariyle, bu büyük jeopolitik kaymada ilk defa kaybeden konumunda olan Rusya’nın yitirdikleri pahasına olduğu düşünülüyordu. Fakat bağra basılan pan-Türkî vizyon bir dizi nedenden dolayı asla ciddi olarak başarılamadı.

Birincisi, Türkiye, çoğunluğu Türk olan yeni cumhuriyetlerin gelişmesinde ve finanse edilmesinde ciddi rol oynayabilecek ekonomik ağırlık ve altyapıdan yoksundu.

İkincisi, taktiksel ve psikolojik olarak, Türkiye başlangıçta biraz küçümser biçimde bu cumhuriyetlere karşı yeni bir ‘büyük birader’ gibi davrandı, aslında bu cumhuriyetler bazı açılardan Türkiye’den daha gelişmişti.

Ve üçüncüsü, bu yeni devletlerin otokratik liderlerinin olağanüstü huysuz, paranoyak ve güvenilmez olduğu ortaya çıktı. Mesela Özbekistan’ın İslâm Kerimov’u, en küçük bir iç muhalefet belirtisine kafasını özellikle takmış durumdadır; hatta Türkiye’yi kendisini devirmek için hem laik hem de İslamcı güçleri desteklemekle suçlamış, bu durum iki ülkenin eğitim alanında sahip olduğu yakın ilişkileri koparmış ve Türkiye’deki bütün Özbek öğrencilerin geri çağrılmasıyla sonuçlanmıştır.

Washington da başlangıçta, özellikle de 11 Eylül’den sonra Terörizmle Küresel Savaş için kumanda ettiği geniş işbirliği çağrısı sırasında, Rusya’nın kaybı pahasına Orta Asya’da ciddi stratejik kazanımlar elde etmiştir; o koşullar altında Moskova, Washington’ın bölgede edindiği yeni stratejik tutunma noktasına isteksizce boyun eğmiştir. Fakat Washington’ın Rusya’yı eski Sovyetler Birliği’nin güney bölgelerinden kalıcı olarak çıkarma kararlılığı, Moskova’nın sert tepkisini çekti. Orta Asya liderlerinin otokratik tabiatı da, özellikle söz konusu liderler Washington’ın, öteki şeyler yanında, Moskova’nın etkisini zayıflatabilmek için tasarlanan demokratikleşme kampanyalarıyla kendi ülkelerini de istikrarsızlaştırabileceğinden korktukları için giderek daha fazla biçimde Orta Asya ülkelerini Rus yörüngesinde tutma çabasındaki Moskova’nın işini kolaylaştırdı. Moskova kendilerini güvende hissetmeyen bu liderlere siyasî ve askerî destek garantisi verdi ve uzun zamandır yapısal olarak Rusya ekonomisine entegre edilmiş durumda olan ülkeler üzerindeki ciddi ekonomik etkisini usta bir şekilde sürdürdü. Bölgedeki otokratların kafasında Ankara, muhtemelen haksız yere, çoğu kez ABD ile ilişkilendiriliyordu. Orta Asyalı Türkî cumhuriyetlerle ilişkilerinin soğumasıyla Türkiye de farkına vardı ki Rusya ile kuracağı ekonomik ve stratejik ilişkilerden edineceği kazanç, Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) üyesi, küçük, bağımsızlığına yeni kavuşmuş cumhuriyetlerle kuracağı, çabucak elden kaçabilecek herhangi bir ilişkiden elde edeceği kazancı kat kat aşıyordu.

Sorunun özü Orta Asya cumhuriyetlerinin yönelim ve karakterlerinin netleşmemiş doğasında yatmaktadır. Her ne kadar bu devletlerin jeopolitik yönelimleri tartışmalı olmaya devam etse de, zaman muhtemelen bağımsız zihniyetli olmaları lehine işlemektedir. Türk cumhuriyetlerinin daha derinlerde yatan doğal içgüdüleri, Rus ve Çin emperyal güçlerine karşı temkinli davranmaya ve dengeleyici destek için Batı’ya ve Türkiye’ye yönelmektir. Ancak bugün itibariyle Orta Asya otokratları, rejimlerini korumak için Rusya ve Çin’e yönelmektedirler. Dahası, Türkî dünya birleşmiş de değildir; her bir devletin kendi öncelikleri ve çıkarları vardır, buna kendi aralarındaki rekabet de dahildir.

Fakat demokratikleşme ile birlikte pan-Türkî kimlikler büyüyebilir. Şayet günün birinde bu eski Sovyet cumhuriyetlerine daha demokratik bir yönetişim hakim olursa, Ankara ile ilişkileri de muhtemelen iyileşecektir. Fakat Türkiye’nin Orta Asya ile Rusya arasında ilişkilerini dengeleme görevi bu takdirde daha karmaşık bir hal alabilir. Bu arada, bazı önemli bağlar kurulmuş olsa da, Türkiye’nin söz konusu eski Sovyet cumhuriyetlerinden istisnasız her biriyle olan ilişkisi, 1991’den beri hayal kırıklığına uğratan bir stratejik gerileme hikayesidir.

Moskova’da, başka menfaatlerinin gereğini yapabilmek için değiş-tokuşları göğüsleme ihtiyacı duymakta ve şimdilik Türkiye’ye Kafkaslar ve Orta Asya’da belirli imtiyazlar vermeye istekli görünmektedir. Söz konusu menfaatler şunları içermektedir: (1) ABD-Türk bağlarının kapsayıcı rolünün azalmasına yardım etmek suretiyle, bölgede ABD’nin manevra kabiliyetini zayıflatmak; (2) Türkiye ile kurduğu yeni, sağlam ve faydalı ekonomik bağları korumak; ve (3) bu bağları, Türk politikaları üzerindeki pan-Türkist etkiyi nötralize edecek kadar cazip ve önemli kılmak suretiyle, bir uçtan diğer uca bölgedeki potansiyel pan-Türkist eğilimleri hep birlikte zayıflatmak.

Her ne kadar Moskova, Washington’a ve hatta Avrupa Birliği’ne hiçbir zaman tam alternatif olamasa da, Türkiye’nin yeni ve giderek karmaşıklaşan dış politika yapısında hızla güçlü bir Doğu’ya dönük sütun sağlamaktadır.” (s.242-245)

Bölümün SONUÇ kısmı ise; “Uzun, tarafgir, zorlu bir süreç olan Avrupa Birliği’ne giriş sürecinin başarısızlığı dikkate alınınca, Türkiye bilinçli olarak Avrasya ve Orta Doğu’ya yönelik alternatif bir jeostratejik strateji geliştirmektedir. Çin ve Hindistan’ın ekonomik ve stratejik açıdan canlı biçimde yükselişiyle, küresel güç, bugün ciddi bir yeni Doğu boyutuna işaret etmektedir. Türkiye gayet farkındadır ki Doğu’nun devasa yeni piyasalarını ihmal edemez, şaha kalkmış Körfez bölgesini de. Bu piyasalarla irtibatlı olmak, Türkiye için aynı zamanda daha bağımsız, kendi menfaatlerini kendisinin temsil ettiği ve bundan böyle güvenlik gerekçesiyle ABD ve Avrupa’ya bağımlı olmadığı bir pozisyonu ima etmektedir. Her ne kadar Türkiye Avrupa ve Birleşik Devletler ile olan önemli ekonomik ve stratejik bağlarını hiçbir zaman kesmeyecekse de, bugün kendi stratejik yönelimini çeşitlendirmeye imkan verecek anlamlı alternatiflere sahiptir…” (s.258-259) şeklindedir.

Bir yabancının Türk dünyasına bakışı yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Devlet politikası olması gereken bu konunun, son zamanlarda bir partinin politikasına evrildiği görülüyor. Özellikle kendisine değer verdiğim için geçen seçimde oy verdiğim ancak hayal kırıklığına uğradığım bir milletvekilinin parti değiştirip genel başkan yardımcısı olmasıyla Türk dünyasındaki ilişkiler daha da malûm partiye indirgenmiş vaziyette…

Bulunduğum birkaç toplantıda bu şahsın konuşmasına da şahit oldum. Bir Türk milliyetçisi gibi kişiliğini ve fikrini ortaya koyacağı yerde konuşmasının ya başında ya da sonunda bir yerlere temenna sunmaktan başka bir şey yapmıyor. Eee konuşmasının birazını da Türk birliğine ayırıyor!..

“Türk Birliği”yle ilgili çalışmaları mümkün olduğunca takip ediyorum ama aynı kişi veya kuruluşların tekrarladığı etkinliklerin ötesine geçmiyor. Zaten bu faaliyetler yandaş bazı kişi ve kuruluşların tekeline geçmiş durumda ve peryodik olarak yerine getiliyor.

Bu etkinliklerin katkısı ve sonucu nedir derseniz, bana göre hiç. Çünkü “Türk Birliği Ülküsü”ne inanmadıkları için samimi de değiller, dolayısıyla sorumluluk da duymuyorlar. Sadece verilen görevleri yerine getiriyorlar ve tabii ki faaliyet çerçevesinde nemalanıyorlar. Samimiyet olmayan hiçbir yerde başarı olmaz!..

Evet. Çeşitli vesilerle toplanılıyor, sonuç bildirileri açıklanıyor ama tavsiyeden öteye gitmiyor. Mesela “Türk Dünyası 2040 Vizyon Belgesi” yayınlandı. TDT üyesi tüm devletlerin vatandaşları -hatta diğer coğrafyalarda yaşayan Türkler de dahil- vizyon belgesi çerçevesinde eğitilmelerinin ve bu konuda çaba göstermelerinin sağlanması beklenirken, sanki “havanda su dövülüyor” gibi görüntüler veriliyor!..

Türk dünyasına gönül veren biri olarak mümkün olduğunca herşeye iyi niyetle bakmak istiyorum ama işin başındakiler güven vermedikleri için yapılan işler de ümit vermiyor!..

Ahmet Bican ERCİLASUN hoca “Türk dünyasıyla ilişkiler” başlıklı yazısında (28/7/2024, Yeniçağ); “…Bazı dostlarımız Türk dünyası ilişkilerinin gidişinden ve hızından memnun değil… Genç olanlara bir diyeceğim yok ama benim yaşımda olanlar için yukarıdaki gelişmeler ancak rüyalarında görebilecekleri gelişmelerdir.

Sovyetlerdeki Türklerle hiç temasımız yoktu. İlmî ve kültürel temaslar dahi yapamıyorduk. Türk dünyası hakkında kıt imkânlarıyla kamuoyunu bilgilendirmeye çalışan tek bir sivil toplum kuruluşu vardı: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü. Şimdi onlarca kuruluş var, ayrıca üniversiteler, enstitüler, kurumlar var.

Onlarca yıl birkaç dernek ve dergi etrafında toplanan sınırlı sayıda milliyetçilerdik. MHP ve ülkücü teşkilatlarla birlikte sayımız arttı ama yapabildiğimiz sadece yılda birer kez ‘Esir Türkler Haftası’ ve ‘Altaylardan Tuna’ya Gecesi’ düzenlemekten ibaretti. Ancak şunu da söylemeliyim: Bir dava uğrunda yıllarca çalışır, didinir, ömrünüzü verirsiniz ve sonunda hiçbir şey elde edemediğinizi düşünürsünüz. Böyle düşünürsünüz ama uzun yıllar sonra ortaya çıkacak olan olumlu sonuçta sizin çalışmalarınızın da az veya çok mutlaka bir katkısı olacağını unutmayınız.

Sapmalara, kırılmalara ve bazı yanlış uygulamalara rağmen ilişkilerin gidişi bence iyiye doğrudur ve beklediğimden hızlıdır. Sosyal ve siyasi olaylar bazen birden hızlanır ama genellikle yavaş seyreder.

Son cümlelerim şunlardır: Ülküler insan ömrüyle sınırlı değildir ve hızlı beklentiler, umudun en büyük düşmanıdır.” demektedir.

Sayın İsmail TÜRK de benim gibi düşünmüş olmalı ki “Türk Dünyasında ‘Faaliyet Görüntüsü’ ve Gerçek Entegrasyon Meselesi” başlıklı yazısında (15/2/2026, Yeniçağ); “…Türkiye’de ve Türk Cumhuriyetleriyle ilişkili çok sayıda yapı faaliyet gösteriyor. …onlarca dernek, federasyon, vakıf, platform ve ‘Türk dünyası’ başlığı taşıyan organizasyon var… Fakat asıl mesele sayı değil; üretilen sonuçtur…

Son on yıla dönüp bakıldığında karşımıza çıkan tablo düşündürücüdür. Aynı isimler, aynı konuşmacılar, aynı akademik ezberler, aynı protokol fotoğrafları ve birbirine benzeyen sonuç bildirileri… Başlık değişiyor, şehir değişiyor, afiş değişiyor; fakat içerik neredeyse aynı kalıyor. Her yıl onlarca ‘Uluslararası Türk Dünyası Sempozyumu’ düzenleniyor. Her yıl kardeşlik, entegrasyon, ortak alfabe, ekonomik iş birliği vurguları yapılıyor. Ancak şu sorulara net ve ölçülebilir cevaplar verilemiyor: Kaç ortak yatırım fonu kuruldu? Kaç ortak sanayi bölgesi açıldı? Genç girişimci değişim programları kaç kişiye sürdürülebilir iş imkânı sağladı? Akademik iş birlikleri kaç kalıcı projeye dönüştü?

Gerçek entegrasyon fotoğraf değil veri ister. Alkış değil sonuç ister.

Bazı organizasyonlarda gözlenen tablo daha da dikkat çekicidir. Aynı çevreler birbirini davet ediyor, aynı isimler birbirini alkışlıyor, aynı kişiler fonlardan faydalanıyor, aynı ekipler rapor yazıyor. Bu bir ekosistem oluşturuyor; fakat bu ekosistem Türk dünyasına mı hizmet ediyor, yoksa kendi içinde dönen bir kapalı devre mi kuruyor? Eleştiri tam da burada başlıyor. Çünkü faaliyet sayısının artması, etki alanının arttığı anlamına gelmiyor.

Elbette Türk dünyasında elle tutulur hizmetler yapan yapılar da var. Devlet kayıtlarında görülen; ticaret hacmini artıran, savunma alanında iş birliği kuran, enerji anlaşmaları yapan, eğitim burslarını sistemli biçimde yürüten somut projeler mevcut. Ancak özellikle sivil ve yarı-resmi platformlarda üretilen akademik metinlerin uygulamaya dönüşme oranı ciddi biçimde tartışmaya açıktır. Yapılan kültürel faaliyetler kalıcı kurumsal ağlara dönüşüyor mu? Gençlik organizasyonları her yıl yeni bir heyecan mı üretiyor, yoksa aynı isimleri döndürüp dolaştıran bir vitrin mi oluşturuyor?

Bir faaliyet iyi niyetli olabilir. Ama sonuç üretmiyorsa sorgulanmak zorundadır.

Türk dünyası başlığı hassas bir başlıktır. Eleştirdiğinizde hemen ‘birliğe zarar veriyorsunuz’ denilir. Oysa sorgulamak zarar vermez; aksine kaliteyi artırır. Eleştirilmediği zaman kurumlar kendi yankı odalarında başarı illüzyonu üretir. ‘Her şey yolunda’ zannı, en büyük çürümenin başlangıcıdır.

Bir başka tartışma alanı da finansman meselesidir. Türk dünyası başlığı altında yürütülen bazı kültürel ve organizasyonel faaliyetlerin arkasında Batı merkezli fonların, özellikle Amerikan finans çevrelerinin bulunduğuna dair iddialar uzun süredir dile getirilmektedir. Elbette her uluslararası temas otomatik olarak dış yönlendirme anlamına gelmez. Ancak finans kaynağı, karar mekanizması ve stratejik yönelim arasındaki ilişki şeffaf değilse, soru sormak meşrudur. Türk dünyası fikrinin jeopolitik bir enstrümana dönüştürülmesi ihtimali, en az romantik hamaset kadar tehlikelidir.

Gerçek entegrasyon; ortak ekonomik projeler, ortak dijital altyapı, ortak medya ağı, savunma ve strateji koordinasyonu, gençler arasında sürdürülebilir değişim programları ve bürokrasi değil girişim üretimi demektir. Eğer faaliyetler bu sonuçlara bağlanmıyorsa, adı sempozyum olabilir ama etkisi sınırlı kalır.

‘Türk dünyası’ başlığı kutsaldır; fakat kutsallık eleştiri dışı olmak anlamına gelmez. Hangi kurum gerçekten hizmet ediyor? Hangisi hizmet ediyormuş gibi yapıyor? Bu soruları sormadan ilerleyemeyiz. Çünkü Türk dünyasının geleceği fotoğraf karelerine değil, üretilen gerçek değere bağlıdır.

Ve eğer biz sorgulamazsak, herkes yaptığını mükemmel zannetmeye devam eder. En büyük zarar da sessizlikten doğar.”

Türk Birliği faaliyetleri yeterli mi? yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Emk.Tümamiral Yankı Bağcıoğlu, Türk dünyasının birlikteliği ile ilgili Azerbaycan’da yapılan bir röportajda (17/7/2024, Yeniçağ) görüşlerini özetle şöyle açıklamaktadır: “-Türk Dünyasının tarihten gelen genetik kodları içerisinde askerlik ve silahlı kuvvetler özel bir yer tutmaktadır. ‘Her Türk asker doğar.’ ifadesi toplumlarımızda çok yaygın olarak kullanılmaktadır…

-Türk Savunma Sanayinin üretim ve gelişime yönelik… özgün ve teknolojik açıdan üstün silah sistemlerinin… tercih edildiği ve kardeş ülke silahlı kuvvetleri tarafından da kullanıldığı bir gerçektir. Bu kapsamda Türk dünyasının askeri alana bakış açısı, sayısal üstünlükten daha çok teknolojik üstünlüğü hedefleyen bir bakış açısına dönüşmüştür.

-Türk ülkelerinin ortak tatbikatlar düzenlemesi, askeri alanda bilgi ve tecrübe paylaşımını artırmak adına önemlidir. Birlikte çalışabilirlik, sadece teknolojiyle değil, aynı zamanda askeri doktrin ve eğitimlerin de uyumlu hale getirilmesiyle mümkün olacaktır. Türk Dünyası’nın askeri işbirliği kapsamında daha fazla koordinasyon ve ortak projelere ihtiyacı bulunmaktadır.

-Ülkeler arasında personel değişim uygulaması çerçevesinde Türk devletleri silahlı kuvvetleri içerisinde uzun süreli görev yapacak şekilde karşılıklı personel görevlendirilmesi ve aynı şekilde Türk ülkeleri askeri eğitim kurumlarında uzun süreli akademik personel değişimlerinin ortak bağları artıracağı değerlendirilmektedir.

-Ortak savunma sanayi projeleri geliştirilmesi, ülkelerin askeri yeteneklerini daha da güçlendirecektir. Özellikle insansız hava araçları, siber güvenlik ve elektronik harp gibi ileri teknolojilere yönelik işbirlikleri, her iki ülkenin savunma kapasitesini artıracaktır.

-Türk devletleri arasında ortak tatbikatların artırılması, geniş kapsamlı bir askeri işbirliğinin tesis edilmesi açısından önemli olacaktır.

-Türk devletleri silahlı kuvvetleri arasındaki karşılıklı çalışabilirliğin geliştirilebilmesi için ortak kurulacak birliklerin kendi içerisinde bir bütün olarak ortak çalışabilirliğe ulaşması, ortak çalışma yeteneklere sahip olmalarını sağlayacaktır.

Türk devletlerinin silahlı kuvvetleri arasında tam bir uyum ve karşılıklı çalışabilirliği sağlayacak mekanizmaların kurulması; bu kapsamda ortak eğitim ve tatbikatlar icra edilmesi, kullanılan muhabere ve komuta kontrol sistemlerinin birbirleri ile çalışabilir olacak şekilde standart hale getirilmesi ve ortak harekat icra edebilirliğin sağlanması noktasında taktik, doktrin ve usulleri ortaya koyacak ortak bir ‘Doktrin Merkezi’nin kurulmasının ilk etapta düşünülmesi gereken hususlar arasında olmalıdır.

-Ayrıca, bu sürecin hızlandırılması adına Türk Devletleri arasında bir savunma işbirliği anlaşmasının yapılması, mevcut antlaşmaların geliştirilmesi ve genişletilmesi faydalı olacaktır. Bu anlaşmalar çerçevesinde, yukarıda açıklanan ortak tatbikatların planlanması, savunma sanayi projelerinde işbirliği yapılması ve askeri personel değişim programlarının artırılması, devletler arasındaki askeri entegrasyon daha güçlü bir şekilde sağlanabilir ve bölgesel güvenlik artırılabilir.”

Açıkçası bu ifadelerden anlaşılıyor ki mevcut dünya düzeni içerisinde Türk Birliğinin temel taşlarından birisi de “ortak ordu kurulması ve savunma iş birliği” olmaktadır. Bu konuda projeleri hazırlanmalı, ülkemizdeki bazı gelişmeler diğer Türk devletleri ile paylaşılmalıdır. Hatta özellikle askerî görevlilerin akademik düzeyde yetiştirilmeleri için ortak akademiler kurulmalıdır.

Bilindiği üzere Türk Devletleri Teşkilatı Devlet Başkanları 11.zirvesi “Türk Dünyasının Güçlendirilmesi: Ekonomik Entegrasyon, Sürdürülebilir Kalkınma, Dijital Gelecek ve Herkes için Güvenlik” temasıyla 6 Kasım 2024 tarihinde Kırgızistan’ın başkenti Bişkek’te toplanmış ve zirve sonrası açıklanan bildiride; “2.Afet ve acil durumlarda ihtiyaçların etkin, koordineli ve hızlı bir şekilde karşılanması için TDT’nin ulusal afet yönetim makamları arasındaki işbirliğini güçlendirecek olan TDT Sivil Koruma Mekanizmasının kurulmasına İlişkin Anlaşmanın imzalanmasını memnuniyetle karşıladıklarını” belirtmişlerdir. (TDT Sitesi, 6/11/2024)

Bu zirve yapılmadan önce Dr.Arslan TEKİN, Kahramanmaraş depremlerinin 1.yıldönümü dolayısıyla “Felâketlere karşı Türk dünyası için bir tez” başlıklı yazısında (8/2/2024, Yeniçağ); “Emekli Kurmay Albay Dr.Mehmet Alkanalka’nın ‘Doğal Afetlere Karşı Uluslararası Türk Gücü’ tezi var…

Dr.Mehmet Alkanalka Türkiye’deki depremler sonrası yaratıcı, yerli ve millî bir vizyona ihtiyaç duyulduğunu, bu sebeple bir inisiyatif geliştirme adına bu projeyi oluşturduğunu belirtiyor…

Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) Olağanüstü Zirvesi, 16 Mart 2023’de ‘Afet-Acil Durum Yönetimi ve İnsanî Yardım’ temasıyla Ankara’da gerçekleşti. Bir sonraki TDT 10.Zirvesi’ne kadar ‘Türk Devletleri Teşkilatı Sivil Koruma Mekanizmasının Kurulmasına İlişkin Anlaşma’sının tamamlanmasının planladığı ortak kararlar arasındadır…

Dr.Mehmet Alkanaka, tezinin ‘Sonuç ve Öneriler’ini şöyle sıralıyor: ‘Türkiye’nin liderliğindeki uluslararası büyük Türk doğal afetlerde yardım gücü/kolordusu dünyada ilk kez oluşturulacak vizyoner, geleceğe odaklı büyük bir ortaklık olacaktır. Bu uluslararası birliğin tamamen insanî görevler kapsamında doğal afetlerde arama, kurtarma ve sahra hastaneleri tematik odaklı olmasının hem BM’ye deklare edilmesi hem de dünyanın her yerindeki müdahalelerde Türk marka değeri ile birlikte KKTC’ye sempati duyulmasına da katkı sağlayacaktır. Her ülke tanımlanan bazı modül ve yeteneklerde lider ülke olabilecektir. Bu aynı zamanda diğer alanlarda yapılacak olası iş birliklerinin de potansiyeli açısından değerli olacaktır.

Örneğin; tarafsız devlet statüsündeki Türkmenistan’ın liderliğinde müşterek bir sahra hastanesi yapılanmasının hem Türkmenistan açısından hem de dünyanın her yerine müdahale ederek yumuşak güç ve prestij katkısı sağlayacağını değerlendiriyorum. Çünkü dostlar zor günde belli olur. Örneğin, Özbekistan liderliğinde müşterek bir acil arama kurtarma teşkilatının kurulması da Türkiye’nin yaşadığı son deprem ve gelecekteki olası depremlere karşı da stratejik bir fayda getireceğine inanıyorum.

Yumuşak güç ve yumuşak dengelemenin birlikte ele alınabileceği örnek uygulamalar arasında barışı destekleme harekâtlarına birlikte katılan uluslararası askerî formasyonlar da bulunmaktadır. Doğal afetlere karşı muharebe hizmeti desteği kapsamındaki askerî sahra hastanelerinin kurulması ve doğal afet arama kurtarma birliklerinin birlikte çalışması İLK DEFA çok değerli bir uluslararası organizasyon olan TDT çatısı altında ve asrın felaketi bir deprem sonrası Türkiye’nin liderliğinde gerçekleştirilmesi değerli ve anlamlıdır.

Bu vesileyle Türkiye’de varlığının elzem olduğu bir kez daha anlaşılan askerî hastanelerle sahra hastanelerinin de açılmasına bu proje ile anlam kazandırılacağını değerlendiriyorum. Ayrıca arama kurtarma birimlerinin de tek bir komutanlık (Özel Kuvvetler Komutanlığı) çatısı altında toplanmasının emir komuta birliği açısından ve gelecekteki olası İstanbul depremi başta olmak üzere ülkemize, bu teşkilata üye ülkelere, dünyanın her yerine müdahale ederek yumuşak güç açısından milletimize ve insanlığa faydalı bir katkı sağlayacaktır.’

Dr.Mehmet Alkanaka, ‘Türk dünyası’nı bütünleştirmede, tabiî afetlerde dayanışmanın önemini vurguluyor. Teklifi üzerinde durulmalı.” demektedir.

Ortak Türk ordusu ve savunma yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Günümüzde yapılan savaşların teknikleri ve taktikleri çok değişmiştir. Artık iki ordunun karşı karşıya gelerek yaptıkları meydan savaşları yoktur; kale savunmaları veya kalelerin fethedilmesi de yoktur. Şimdi şehirler ve önemli stratejik noktalar, güdümlü füzelerle uzaktan tahrip edilmektedir. Ülkelerin savunmaları da teknolojik güçlerine göre değişmektedir.

Buna rağmen bazı benzerlikler de vardır. Eskiden derlerdi ki “Piyadenin ayak basmadığı toprak fethedilmiş yer ya da vatan sayılmaz.” Gerçekten de savaşın nihaî hedefini kara ordusu tamamlamaktadır. Bugün savaş sanayi ve teknoloji o kadar ileri olmasına, hedef ülkenin stratejik bölgeleri ve şehirleri uzaktan tarumar edilmesine rağmen sonuç alabilmek için bir kara harekâtı zorunlu görülmektedir. ABD/İsrail ile İran arasındaki savaşta bunu rahatlıkla görebiliyoruz. ABD, kara harekâtı yapmayı düşünse de şu ana kadar gerçekleştirememiştir.

Tabii ki yazımın konusu ABD/İsrail-İran arasındaki savaş değildir. Esas konumuz Türk Birliği çerçevesinde ortak ordu kurulması ve savunma alanında iş birliği oluşturulması hususudur. Ancak, önce geçmişe bakmamız gerekiyor.

Baran YALÇIN, “Soğuk Savaş: Çift kutuplu dünyanın gerginliği” başlıklı araştırma yazısında (9/9/2024, Yeniçağ); “Soğuk Savaş terimi ilk kez 1947 yılında Amerikalı gazeteci Walter Lippmann tarafından kullanılmıştır. Lippmann, bu terimi ABD ile SSCB arasındaki gerginliğin, sıcak bir savaş olmaksızın sürdürülmesi için kullanmıştır. Aslında kavramın kökleri daha eskiye dayanır. İngiliz yazar George Orwell, II.Dünya Savaşı’nın bitiminden hemen sonra 1945 yılında yazdığı bir makalede, gelecekteki dünya düzeninde ülkeler arasındaki savaşın nükleer tehdit nedeniyle sıcak çatışmalara dönüşmeyeceğini, ancak sürekli bir ‘soğuk savaş’ halinde süreceğini öngörmüştü.

Bilimsel literatürde Soğuk Savaş, ideolojik çatışmanın öne çıktığı bir dönem olarak değerlendirilir. Bu dönemin iki ana ideolojisi, ABD’nin temsil ettiği kapitalizm ve serbest piyasa ekonomisi ile Sovyetler Birliği’nin savunduğu sosyalizm ve merkezi planlamaya dayalı komünizm idi. Bu ideolojik rekabet, her iki tarafın da kendi sistemlerinin üstün olduğunu dünyaya kanıtlama çabalarıyla şekillenmiştir. Aynı zamanda bilimsel ve teknolojik rekabet, özellikle uzay yarışı ve nükleer silahlanma, Soğuk Savaş’ın önemli bir boyutunu oluşturmuştur.

İngiliz tarihçi Eric Hobsbawm’a göre, Soğuk Savaş, dünya tarihinin en kritik dönemlerinden biridir. Hobsbawm, bu dönemi ‘kapitalist dünya ile sosyalist dünya arasındaki karşılıklı silahlı tehdit ve ideolojik mücadele’ olarak tanımlar ve bu sürecin, dünya üzerindeki devletlerin bağımsız karar alma yetilerini önemli ölçüde etkilediğini vurgular.

Uluslararası İlişkiler uzmanı John Lewis Gaddis ise Soğuk Savaş’ı ‘güç dengesi teorisi ve uluslararası ilişkilerde caydırıcılık politikasının en belirgin uygulaması’ olarak tanımlar. Gaddis, bu dönemde nükleer silahların varlığının, büyük bir savaşı önlediğini ancak aynı zamanda sürekli bir tehdit yarattığını savunur.

Soğuk Savaş terimi, sadece ABD ve SSCB arasındaki bu büyük güç mücadelesini ifade etmekle kalmaz, aynı zamanda bu dönemdeki vekalet savaşlarını, casusluk faaliyetlerini, psikolojik savaş ve propaganda yöntemlerini de kapsar. Kore Savaşı (1950-1953) ve Vietnam Savaşı (1955-1975) gibi sıcak çatışmalar, Soğuk Savaş’ın dolaylı olarak sürdürüldüğü alanlar olarak kabul edilir. Aynı şekilde Berlin Krizi (1948-1949) ve Küba Füze Krizi (1962) gibi olaylar, bu dönemde dünyayı sıcak savaşa çok yaklaştıran ancak son anda önlenebilen büyük krizlerdir.

Soğuk Savaş aynı zamanda iki bloğun uzay yarışını ve bilimsel rekabetini de ateşlemiştir. 1957 yılında Sovyetler Birliği’nin Sputnik uydusunu uzaya göndermesi, ABD’yi büyük bir şaşkınlığa uğratmış ve uzay yarışını başlatmıştır. Bu yarış, 1969’da ABD’nin Apollo 11 göreviyle Ay’a insan indirmesiyle doruk noktasına ulaşmıştır.

Soğuk Savaş’ın etkileri tüm dünyada olduğu gibi Türkiye’de de derin izler bırakmıştır. Türkiye, coğrafi konumu nedeniyle bu iki büyük güç arasında stratejik bir noktada yer alıyordu. SSCB’nin sınır komşusu olan Türkiye, Batı bloğunun Sovyetler’e karşı en önemli müttefiklerinden biri haline geldi. Bu durum, Türkiye’nin iç ve dış politikasını büyük ölçüde etkiledi.

Soğuk Savaş’ın başlamasıyla Türkiye, Batı bloğuna yöneldi. Türkiye’nin 1952 yılında NATO’ya üyeliği, ülkenin dış politikasını belirleyen en önemli adımlardan biri oldu. NATO’ya katılım, Türkiye’yi Sovyet tehdidine karşı koruma altına alırken, Batı’nın savunma sistemine entegre olmasını sağladı. Bu üyelik, Türkiye’yi aynı zamanda ABD’nin askeri ve ekonomik yardımlarından da faydalandırdı.

Türkiye’nin Batı bloğuna kayması, Truman Doktrini ve Marshall Planı ile pekiştirildi. 1947’de ilan edilen Truman Doktrini, ABD’nin komünizm tehdidine karşı Yunanistan ve Türkiye’ye askeri ve ekonomik yardım yapmasını öngörüyordu. Bu yardımlar, Türkiye’nin ekonomik kalkınmasına önemli katkılar sağladı. Özellikle Marshall Planı çerçevesinde Türkiye’ye yapılan ekonomik yardımlar, tarım ve sanayi altyapısının gelişmesine destek oldu.

Soğuk Savaş, Türkiye’nin iç politikasını da büyük ölçüde şekillendirdi. Batı yanlısı bir dış politika benimseyen Türkiye, SSCB tehdidini gerekçe göstererek daha otoriter ve baskıcı yönetimlere kayma eğiliminde oldu. 12 Eylül 1980 askeri darbesi, Soğuk Savaş döneminin zirvesinde gerçekleşen önemli bir iç siyasi olaydır…

Soğuk Savaş boyunca Türkiye, Batı’dan aldığı ekonomik ve askeri yardımlarla büyük bir değişim yaşadı. ABD’nin Türkiye’ye yaptığı askeri yardımlar, Türk ordusunun modernizasyonuna katkı sağladı. Türkiye, aynı zamanda ABD ve NATO’nun nükleer silah depoladığı ülkelerden biri haline geldi ve bu, ülkenin Sovyetler Birliği ile ilişkilerinde önemli bir gerilim noktası oldu.

Soğuk Savaş döneminde Türkiye’nin en önemli dış politika sorunlarından biri Kıbrıs’tı. 1960’lı yılların ortasında Kıbrıs’ta artan Türk ve Rum gerilimleri, Türkiye’yi zor bir duruma soktu. ABD’nin Kıbrıs krizinde Türkiye’nin askeri müdahalesine karşı tutumu, Türkiye ile ABD arasındaki ilişkilerin zaman zaman gerilmesine neden oldu. Bu kriz, Türkiye’nin Batı bloğuyla ilişkilerini yeniden gözden geçirmesine yol açtı.

Soğuk Savaş döneminde Türkiye’nin Batı ile ilişkileri sadece askeri alanda değil, ekonomik ve kültürel alanlarda da gelişti. Türkiye, Avrupa ile entegrasyon süreçlerine dahil oldu ve 1963’te Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET) ile ortaklık anlaşması imzaladı. Bu anlaşma, Türkiye’nin Batı dünyası ile ekonomik entegrasyonunu güçlendirdi ve Soğuk Savaş süresince Türkiye’nin Batı ile olan bağlarını derinleştirdi.

Soğuk Savaş, dünya tarihine damga vuran ve ülkelerin siyaset, ekonomi ve toplum yapısını derinden etkileyen bir dönem olarak kabul edilir. Türkiye de bu süreçten hem iç hem de dış politikasında önemli değişimlerle çıkmıştır. Batı ile kurulan sıkı ilişkiler, Türkiye’nin uluslararası konumunu güçlendirirken, aynı zamanda bu dönemin getirdiği askeri ve siyasi risklerle de yüzleşmek zorunda kalmıştır. Soğuk Savaş’ın sona ermesiyle birlikte Türkiye, yeniden bir denge arayışına girmiş ve dünya sahnesinde farklı dinamiklerle yoluna devam etmiştir.” demektedir.

Bu bilgileri paylaştıktan sonra gelelim Ahmet YABULOĞLU’nun “Sadece askerî güçle güçlü ülke olunmaz” başlıklı yazısına (3/8/2024, Yeniçağ); “Hava Kuvvetleri eski komutanlarından E.Orgeneral Abidin Ünal’ın ‘Güç Mücadelesinde Türkiye’ adlı kitabından bahsederek ‘Bölgesel Güç veya Büyük Güç olmak demek sadece askerî güçle ölçülmemelidir. Bölgesel Güç veya Büyük Güç olmak demek; bir ülkenin sahip olduğu maddi güç unsurları (ekonomik, askerî, diplomatik, ideolojik, jeopolitik, bilimsel ve teknolojik güç) ile yumuşak güç unsurları (kültür, politik değerler ve dış politika) bileşenlerinin bölgesel ve düzen kurucu stratejik bir tercihe yönlendirilmesi demektir.

Uluslararası ilişkiler bağlamında güç, teori ve pratiklerini konu eden ve çoğu yabancı kökenli çok zengin kaynaklar bulunmaktadır. Bu çalışmada güç teorileri üzerinde durmaktan ziyade, ölçülebilir parametrelere dayalı olarak maddi güç bileşenleriyle ilgili değerlendirme yapmaya öncelik verdim.

Türkiye, özellikle Soğuk Savaş sonrası değişen dünya koşullarının da etkisiyle 21’inci yüzyıla, bölgesinde etkin ve güçlü olma iddiasıyla girdi. Özellikle millî menfaatlerin uzandığı alanlarda bölgesel güç olma yolunu seçti. Bu noktada doğal olarak ülkenin sahip olduğu güç bileşenlerinin bölgesel güç olmak için yeterli olup olmadığı hayati bir soru olarak ortaya çıkmaktadır. Zamanında büyük güç hatta küresel bir güç olan Osmanlı İmparatorluğu’nun güçten düşmesiyle birlikte bir ulus devlet olarak kurulan Türkiye Cumhuriyeti kuruluş yıllarından itibaren bölgesinde barışı ve istikrarı hem teşvik etmiş hem de garantisi olmuştur.

Saygınlığını tarihinden aldığı kadar, Birinci Dünya Savaşı yılları ve sonrasında emperyalist güçlere karşı verdiği mücadele ile de kazanmış olan Türkiye; yurtta sulh, cihanda sulh ilkesiyle bölgesinde istikrar sağlayan, denge oluşturan ve dünya barışına da katkı sağlayan bir misyonu da adeta bir miras olarak üstlenmektedir.”

Devam edeceğiz…

Ortak Türk ordusu ve savunma-1 yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

ABD’nin politikasını -Arap ülkeleri hariç- diğer ülkeler ibretle/hayretle takip etmekte ve yer yer itirazlar yükselmektedir. Muhtemelen İran Savaşının arka planında/ hedefte Türk devletlerinin kaynakları da bulunmaktadır.

ABD’nin bu politikası tüm dünyayı ilgilendirmekle birlikte İslâm dünyasının içinde bulunduğu çelişkili durum dikkate alınarak kendi dünyamıza yani Türk dünyasına dönmemiz ve tedbirler almamız gerektiğini düşünüyorum.

Daha önce ülkemizi Türk devletlerine bağlayacak Zengezur koridoru ile ilgili benzer görüşleri yazmıştım ama Mustafa Hakan ÜNSER’in “Zengezur Co.” başlıklı yazısından da (22/8/2025, Yeniçağ) bahsetmeden geçemeyeceğim: “Trump seçildiğinden beri dünya siyasetinde alışık olmadığımız olay ve tavırlara şahit oluyoruz. Trump ‘Önce Amerika’ yaklaşımı ve ekonomik milliyetçilik anlayışıyla adeta bir eline dünya küresini almış çocuk gibi tarihi, kültürü, diplomasiyi önemsemeden nerede kendi çıkarlarına ters gelen bir durum varsa oraya odaklanarak ilerliyor.

Zengezur koridoru bunlardan biri. Azerbaycan ile Ermenistan, ABD Başkanı Donald Trump’ın ev sahipliğinde Beyaz Saray’da gerçekleşen 3’lü zirvenin ardından ortak deklarasyona imza attılar…

Azerbaycan Türklerinin ‘Zengezur’ Ermenilerin ‘Syunik’ ismini verdikleri bölgede oluşturulacak koridora ‘Uluslararası Barış ve Refah için Trump Rotası’ (TRIPP) adı verildi.

ABD’nin küresel ticaret ve diplomasi vizyonunun bir parçası olarak tanıtılan bu projeye göre ABD Zengezur Koridoru’nun 99 yıl süreyle işletmesini özel bir Amerikan şirketine devretme hakkına sahip oldu. Bu şirket, ABD desteğiyle otoyol, demiryolu, enerji hatları ve fiber optik ağlar gibi altyapı projelerini yönetecek. Geçişlerde Azerbaycan ve Ermenistan tarafından gümrük veya sınır kontrolü uygulanmayacak.

Cumhurbaşkanı Erdoğan hemen tarafları arayarak tebrik etti. İran geçmişte kendisinden istenen koridoru vermediği gibi Ermenistan’la dolayısı ile Rusya ile de olan kara erişimini kaybedeceği endişesiyle projeye karşı çıkıyor. Rusya ise isteksiz görünse de sessizliği tercih ediyor.

TRIPP ile Azerbaycan ve Nahcivan karayoluyla birbirine kavuşurken, Azerbaycan’la Türkiye’yi doğrudan bağlıyor, dolayısı ile Türkistan’a da yol açılıyor. Zengezur koridoru aynı zamanda Çin’i Avrupa’ya bağlayacak olan Orta Koridoru tamamlayarak çok önemli bir işlev yükleniyor. Bu proje Amerika’ya sadece ekonomik çıkar sağlamıyor aynı zamanda ABD’nin bölgede kalıcılığı ve stratejik kontrolü anlamına geliyor.

Zengezur bizim açımızdan bir nevi Turan geçididir, bunu yüzyıl yönetecek gücün eline Turan’ın altın anahtarı verilmiş olmuyor mu? İran, Türkiye, Ermenistan ve Azerbaycan’ın tam ortasında Ermenistan ve Azerbaycan’dan toprak alarak 32 kilometrelik bir Amerikan üssünün kurulmasından doğan stratejik dezavantajı hangi SİHA-İHA kapatabilir? Türk kamuoyunda Türkiye’ye ve Türk Dünyasına etkileri ne olur? Türk devleti, hükümeti ve Türk milliyetçisi çevreler bu hususu acilen ve derinlemesine değerlendirip ona göre vaziyet almalıdır. Proje eğer Amerikan emperyalizmiyle paralel politikalar izlenirse ekonomik olarak Türkiye’nin lehine görünüyor fakat egemenlik, askeri, stratejik konular, Türkistan coğrafyası ile ilişkiler, kültür ve sosyolojik etkileri bakımından ne getirir kestiremiyoruz. Tayyip Erdoğan’a yazdığı mektup hâlâ hafızalardayken, 48 aylığına ve son kez seçilen, bunun 8 ayı geçen Trump’ın ikinci başkanlık dönemi böyle uzun süreli anlaşmalarla belirleyici olunca gelecekten endişe etmemek mümkün değil.

Kendisi gibi milyarder bir iş adamı olan Lübnanlı Hristiyan Tom Barrack’ın Türkiye’ye büyükelçi ve Suriye özel temsilcisi olarak atanması Trump’ın bize yaklaşımında ne kadar riskli davrandığını gösteriyor. Zengezur Koridorunun bir Amerikan şirketi tarafından işletilmesi fikrini ilk kez ifade eden; küstah açıklama, görüşme ve ziyaretleriyle normal bir ülkede çoktan istenmeyen adam ilan edilecek olan ABD büyükelçisine şimdiye kadar iktidar cenahından hiçbir itiraz görmedik. Ukrayna’da, Kırım’da, Suriye’de, Zengezur’da ve hiçbir masada olmayan ve bundan rahatsızlık belirtmeyen Türkiye, açılım, dış politika ve Suriye politikalarını bölge valisi gibi davranan büyükelçiye bırakmış görünüyor…” demektedir.

Buradan “Türk Dünyası 2040 Vizyonu”na gelmek istiyorum. Vizyon belgesinin başlangıç cümlelerinde; “-Ulusal çıkar niteliği taşıyan hayati mevzuların yanı sıra bölgesel ve küresel konularda siyasi dayanışmayı ve karşılıklı desteği artırmak için hükümetler arası ilişkilerin güçlendirilmesi,

-Bu yolda ilerlemek adına her Üye Devletin koşullarına saygı gösterirken genel bir ilke olarak demokratik yönetişimin teşvik edilmesi,

-Türk iş birliğini güçlendirmek ve olumlu sonuçlarını bölgeye yansıtmak için Türk İş birliği Kuruluşları arasında koordinasyon ve iş birliğinin kolaylaştırılması ve desteklenmesi,

-Kamu diplomasisi programları ve faaliyetleri yoluyla ulusal, bölgesel ve uluslararası düzeyde sorumlu ve iş birlikçi bir bölgesel aktör olarak Türk Devletleri Teşkilatı’nın rolünün ve faaliyetlerinin güçlendirilmesi,

-Küresel yönetime katkıda bulunmak için ortak çıkarları paylaşan uluslararası ve bölgesel kuruluşlarla iş birliğinin geliştirilmesi,” yer almaktadır.

Bu cümlelerden sonra “Siyasi ve Güvenlik İş birliği” başlığı altında şu maddeler bulunmaktadır: “- Siyasi İş birliği

Üye Devletler arasında müşterek menfaat alanına giren uluslararası ve bölgesel dış politika konularında çok taraflı siyasi istişarelere yönelik düzenli mekanizmayı güçlendirme,

Türk Devletleri Teşkilatı’nın hedeflerine ulaşmak için ulusal kurumlar ve diğer paydaşlar arasındaki sinerjiyi artırma ve Türk iş birliğini geliştirecek kapasiteyi güçlendirme,

İyi yönetim ve kamu hizmeti sağlamada kamu kuruluşlarının mesleki becerilerinin geliştirilmesi ve Üye Devletlerde hukukun üstünlüğünün, yargı sistemlerinin, yasal altyapının ve kurumsal kapasitelerin güçlendirilmesine ilişkin olarak, ilgili ortakların katılımı ile Üye Devletler arasındaki bölgesel programları destekleme,

Kültürel, akademik ve parlamenter alanlarda iş birliğini ilerletmek için TÜRKSOY, Türk Akademisi, Türk Kültür ve Miras Vakfı ve TÜRKPA gibi Türk iş birliği kuruluşları ile etkin iş birliği ve koordinasyonu sağlama,

Visegrad Grubu da dâhil olmak üzere, Avrupa kurumlarıyla çok katmanlı iş birliğinin geliştirilmesi için merkez olarak Budapeşte’deki Türk Devletleri Teşkilatı Temsilciliğini güçlendirme,

Türk Devletleri Teşkilatı gündemi ile BM ve BM fon ve programları, UNDP, UNOSSC, UNAOC, UNWTO, UNESCO, WHO, UNECE, UNFPA ve UNEP gibi uzman kurum ve bağlı girişimler de dâhil olmak üzere önde gelen uluslararası kuruluşların gündemleri arasında tutarlılığı sağlama,

Küresel yönetişime katkıda bulunmak için ortak hedefleri paylaşan uluslararası ve bölgesel kuruluşlarla somut ortak projeler yürütme,

-Güvenlik İş birliği

Radikalleşme, şiddet içeren aşırılık, İslamofobi, yabancı düşmanlığı ve terörizm tehditleriyle mücadele etmek ve sınır güvenliğini sağlamak için Üye Devletler arasında iş birliği ve bilgi paylaşımı amacıyla bir ağ oluşturması,

Yasa dışı uyuşturucu ticareti, düzensiz göç, insan kaçakçılığı, yasadışı silah ticareti, organ kaçakçılığı, ekonomik, mali ve siber suçlar dâhil olmak üzere, ulus ötesi organize suçlarla mücadele için kolluk kuvvetleri arasında etkin iş birliği ve koordinasyonu sağlama,

İnsani yardım, eğitim ve sağlık hizmetleri de dâhil olmak üzere, daha iyi planlanmış müdahaleler gerçekleştirmek adına göç konularında çok taraflı iletişim kanalları ve iş birliği kurma,” şeklindedir.

Devam edeceğiz…

Türk dünyasında siyasi ve güvenlik iş birliği yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

“2.Ekonomik ve Sektörel İş birliği (Ekonomik İş birliği)

Üye Devletler arasında emtia, sermaye, hizmet, teknoloji ve insanların serbest dolaşımının sağlanmasına yönelik çalışma,

Gelecek dijital çevre gerekliliklerini karşılayacak program ve stratejiler geliştirme,

Gelişen dijital teknolojilere odaklanarak direnci artırmak için ekonomik faaliyetlerin çeşitlendirilmesine öncelik verme,

Farklı sektörlerde daha fazla üretim kapasitesi sağlamak için gelecekteki bilgi ekonomisini inşa etmek, fırsatlar üretmek ve altyapıyı geliştirmek adına iş birliği yapma, Üye Devletler arasında düzenli diyalog ve kapasite geliştirme programlarının yürütülmesi yoluyla ulusal ekonomik kalkınma politikalarında deneyimlerin ve en iyi uygulamaların paylaşılmasını sağlama,

Özel sektörü desteklemek, ekonomik büyüme ve sosyoekonomik kalkınmayı teşvik etmek için ilgili finansal ve yatırım araçlarını geliştirme,

Uluslararası fon ve ağları harekete geçirme ve bunları büyük ölçekli ortak altyapı projelerinin finansmanında iş birliği içinde kullanma,

Makroekonomik ve finansal istikrarı korurken sürdürülebilir, yeşil, yenilikçi, akıllı ve kapsayıcı ekonomik büyüme politikaları geliştirme,

Yeni başlayan girişimlerin ve yenilikçi girişimciliğin geliştirilmesine elverişli bir ortam geliştirme ve Üye Devletler arasındaki inkübatör ağını genişletme,

Artan miktarda doğrudan yabancı yatırım (DYY) girişlerine elverişli şeffaf ve öngörülebilir bir yatırım ortamı sağlama,

Bölge içi yatırımları teşvik etmek için çeşitli ekonomik bölgeler arasındaki iş birliğini güçlendirme,

Endüstriyel yapıları uyumlu hâle getirme ve Üye Devletler arasında ürün pazarlarının entegrasyonunu sağlama,

Üye Devletlerin iş çevreleri arasında verimli etkileşimi teşvik eden sürdürülebilir ve yenilikçi kurumsal yapılar geliştirme,

Üye Devletlerin iş ortamını iyileştirmek adına kamu ve özel sektördeki aktörler arasındaki diyalogu teşvik etme ve ortak altyapı ve yatırım projelerinin gerçekleştirilmesi için kamu-özel ortaklıklarının (PPP) en iyi uygulamalarının karşılıklı değişimini sağlama,

Beceri geliştirme yoluyla istihdamın artırılması, işgücü piyasası idaresinin geliştirilmesi ve profesyonellerin bölge içi işgücü hareketliliğinin artırılması için koordineli bölgesel yaklaşımı güçlendirme,

OECD tarafından hazırlanan Ticareti Kolaylaştırma Göstergeleri (TFI) açısından daha iyi bir performans elde etme ve üçüncü piyasaya girişi kolaylaştırmak adına Üye Devletlerin şirketleri arasında stratejik ortaklık kurma,

Ulusal KOBİ’lere, mikro üreticilere ve girişimlere yeni pazar fırsatları sunma, bölgesel ve küresel üretim zincirleriyle birleşerek farklı pazarlara ulaşmaları için özel şirketleri üretim zincirlerinin/ üretimlerinin bir kısmını bir Üye Devletten diğerine taşımaya teşvik etme,

Küresel arenada rekabet gücünü korurken, daha yeşil ve dijital çözümlere yatırım yaparak geleneksel ve yeni endüstrileri dönüştürme,

Uzmanlık, inovasyon ve teknolojinin karşılıklı aktarımı yoluyla katma değerli ürünlerin hacmini artırma,

Kendi ülkelerinde iş kurmak isteyen diaspora üyelerine destek programları geliştirme,

Genç ve kadın girişimcileri farklı finansal araçlar aracılığıyla imtiyazlı şartlarda destekleme,

İşle alakalı konulara yönelik uyuşmazlık çözüm mekanizmaları kurmaya yönelik çalışmaları takip etme,

(Nakliye ve Gümrük)

Üye Devletlerin sınır geçişi için gümrük ve transit prosedürlerini sadeleştirme ve uyumlu hâle getirme,

Üye Devletler arasında iyi gelişmiş ve birbirine bağlı sert ve yumuşak taşımacılık altyapı projeleriyle bölge içi bağlantısallığı sağlamaya yönelik yatırımları artırma,

Üye Devletler tarafından ulaştırma alanındaki uluslararası sözleşmelerin etkin bir şekilde uygulanmasını sağlamak için yakın iş birliği yürütme,

Çevre dostu ulaşım yöntemlerini ve daha çevre dostu ulaşım teknolojilerini mümkün kılmaya yönelik yenilikçi politikaları teşvik etme,

Havayolu operasyonları için idari prosedürleri kolaylaştırma,

Üye Devletlerin talepleri doğrultusunda uçuş sayısını artırma ve Üye Devletler arasındaki hava taşımacılığı bağlantılarının çeşitlendirilmesine katkıda bulunma,

Üye Devletler arasında ulaşım ağlarının dijitalleştirilmesini teşvik etme,” kararları…

3 Mart’taki “Türk’ün Kaynaklarına Çökecek!..” başlıklı yazımda dünyadaki tüm savaşların esas sebebini ve amacını anlatmaya çalışmıştım.

Özellikle başta ABD olmak üzere emperyalist devletlerin, çeşitli coğrafyalardaki enerji ve doğal kaynaklarla nadir elementlere el koymak için kaynakların gerçek sahibi ülkelerin sınırlarını veya rejimlerini değiştirme, küçük küçük devletlere bölme gayesi güttükleri görülmektedir. Amaçları, bu devletlerin başına getirecekleri yöneticilerle o devleti etki altına alıp isteklerini yaptırmaya mecbur etmektir.

Emperyal güçler, “güya demokrasi ve insan hakları götürdükleri veya hedef ülkenin nükleer program yürüttüğü” iddiasını ileri sürerek algı oluşturmakta ve dünyayı bu safsatalarla kandırmaktadır. Hedefdeki ülkelerin, aslında hangi zihniyet tarafından ve nasıl yönetildiği konusunda bunların bir dertleri de yoktur. Amaçları, iktidara gelmek isteyen kişi veya gruplardan sözler alarak onları kendilerine mahkum etmektir. Emperyal devletlerin yöneticileri konuşmaları sırasında satır aralarında -farkında olarak veya olmayarak- amaçlarının ne olduğunu ağızlarından kaçırmaktadırlar.

İran’a açılan savaşın altında da bu amaçlarının olduğu anlaşılıyor. Orta Asya Türk Cumhuriyetleri ile de çeşitli anlaşmalar yapılmıştır. Önceki yazılarımda TDT’ye üye devletlerin bazılarının KKTC’yi zora sokacak işler içine girdiklerinden bahsetmiştim.

Bu konuda Armağan KULOĞLU “Trump her yere hâkim olma peşinde” başlıklı yazısında (14/11/2025, Yeniçağ) geniş bir değerlendirme yapmıştır: “Trump’ın önceden başlattığı, başkan olduktan sonra da devam ettirdiği emperyal düşünceleri dur durak bilmeden devam etmektedir…

…medyada gerektiği kadar yer almayan ve dünya kamuoyunda da fazla önemsenmeyen ancak hem yakın coğrafyamız hem Türk Devletleri Teşkilatı hem de Türk Dünyası olarak bizi de yakından ilgilendiren önemli bir gelişmenin gündeme getirilmesinin faydalı olabileceği düşünülmüştür. Bu gelişme Trump’ın, ABD’nin Orta Asya stratejisi kapsamındaki yeni yönelimleridir.

…6 Kasım 2025’de Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan ve Tacikistan liderlerinin katıldığı, ABD ile Türkistan coğrafyası arasında iş birliğini kapsayan bu yeni zirve, 5+1 formatında ABD’de düzenlemiştir…

Trump, Orta Asya bölgesinin, petrol ve doğal gazın yanı sıra özellikle yüksek miktarda nadir toprak minerali rezervlerine sahip ve küresel uranyum üretiminin yaklaşık yarısını karşıladığını belirtmiş, bölge kaynaklarının daha etkin kullanılabilmesi için daha fazla yatırıma ihtiyaç olduğu gerekçesiyle bu ülkelerle anlaşmalar yapıp, kritik minarellerin tedarik zincirini genişleterek ABD’nin ekonomik güvenliğini güçlendirmeyi hedeflediğini ortaya koymuştur. Bunu Orta Asya’ya da çökme olarak nitelendirmek mümkündür…

Trump’ın bu zirveden elde etmek istediği sonucun, Orta Asya’daki doğal kaynakları, özellikle nadir mineralleri kullanarak Çin’e olan bu konudaki bağımlılığını sonlandırmak, bölge ülkeleriyle ekonomik iş birliğinin yanı sıra siyasi ve askeri alanlarda da iş birliği yaparak Rusya ve Çin arasında yer alan bu bölgeye yerleşmek suretiyle her iki hasmını da kontrol altında tutmak olduğu değerlendirilebilir.

Katılımcı ülkelerin beklentilerinin de ABD’yle yakın iş birliği içinde bulunarak ekonomik imkanlar elde etmek ve artık fazla hissedilmeyen Rusya etkisinin de yeniden artmasını önlemek olduğu söylenebilir. Ancak bir yerden kurtulurken yeni bir güce doğru meyledip, onun emperyalizm alanına dahil olmanın, üstelik kaynaklarını sömürüye açmanın sıkıntılarını da hesap ederek ihtiyatlı hareket edilmesinde fayda görülmektedir…

Gerçi bu Orta Asya Zirvesinde Türkiye ve KKTC aleyhinde bir durum ortaya çıkmamış görünse de her iki konu da ekonomik ve siyasi açıdan güçlüden yana tavır alınarak çıkar elde etme düşüncesi temelinde birleşmekte ve Türk Dünyası olarak birlikteliği zayıflatabilme potansiyeli taşımaktadır…”

Yazıdan kısaltarak aldığım bu bölümler dışında KULOĞLU, çok önemli bulduğum başka konulara da değinmiş ve yazısını “Bu gelişmeler, Türkiye’nin Türk Dünyası ülkeleriyle ilişkilerine daha fazla önem vermesinin ve onları kazanmaya yönelik yeni argümanlar üretmesinin gerekli olduğunu göstermektedir.” diye bitirmiştir.

Bakalım, ABD’nin hem kaynakları hem de ticari yolları ele geçirme, kontrol etme ve denetleme isteği karşısında TDT’ye üye devletler kararlarını nasıl gerçekleştirecekler!..

Türk birliği yolunda sorunlar artıyor yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.