Azerbaycan’da Şah İsmail tartışmaları 

Bazı tarihsel kişilikler tarih kitaplarından çıkıp bir daha günümüze dönmez. Geçmişte kalırlar. Bazıları ise aradan yüzyıllar geçmesine rağmen her yeni kuşakta yeniden tartışılır, haklarında yeni sorular ortaya çıkar ve hatta güncel siyasal tartışmaların konusu hâline gelir. Şah İsmail Hatayi de bu tarihsel kişiliklerden biridir.

Son haftalarda Azerbaycan’da Şah İsmail ve Safeviler etrafında başlayan yeni tartışma, ilk bakışta ani ve beklenmedik görünebilir. Oysa bu tartışmanın kökleri daha geriye uzanıyor. Yaklaşık on beş yıl önce Güntay Gencal’ın Safeviler kitabıyla birlikte Azerbaycan’da Şah İsmail hakkında yerleşmiş kabullere ciddi bir itiraz ortaya çıkmıştı. 2012 yılında düzenlenen açık tartışmanın başlığı bile sorunun niteliğini ortaya koyuyordu: “Şah İsmail: Azerbaycan’ı kuran mı, yoksa ona darbe vuran mı?”

2026 yılında tartışma yeni bir aşamaya geçti. Bu kez mesele yalnızca Şah İsmail’in nasıl bir hükümdar olduğu veya icraatlarının nasıl değerlendirilmesi gerektiği değildi. Tartışmanın merkezine daha temel bir soru yerleşti:

Safevi mirası, modern Azerbaycan devletçiliğinin temellerinden biri olarak kabul edilmeli midir?

Fazıl Mustafa’nın açıklamaları etrafında gelişen tartışmanın temelinde de bu ayrım bulunuyor. Onun yaklaşımında Safevi Devleti kendi tarihsel bağlamı içinde değerlendirilirken, modern Azerbaycan devletçiliği laik ve ulusal devletçilik çizgisi üzerinden ele alınıyor. Böylece tartışma Şah İsmail’in kişiliğinden çıkarak Azerbaycan devletçiliğinin başlangıç noktasına ilişkin daha geniş bir soruna dönüşüyor.

Burada iki farklı tarih anlayışı karşı karşıya geliyor. Birinci yaklaşım, Azerbaycan devletçilik tarihinin köklerini Safeviler dönemine kadar götürüyor ve Şah İsmail’i bu tarihin önemli siyasi figürlerinden biri olarak değerlendiriyor. İkinci yaklaşım ise modern Azerbaycan ulus-devletinin siyasal niteliğini XIX. yüzyıldaki ulusal uyanış, XX. yüzyılın başındaki millî hareket ve özellikle 1918’de Azerbaycan Halk Cumhuriyeti’nin kurulmasıyla ilişkilendiriyor.

Aslında bugünkü tartışmanın ilginç tarafı da burada ortaya çıkıyor: Söz konusu olan yalnızca Şah İsmail değildir. Asıl mesele, Azerbaycan’ın kendi geçmişini hangi siyasal ve ulusal hafıza üzerinden anlamlandırdığıdır.

Güntay Gencal’ın sorusu: “Şah İsmail, Azerbaycan’ı kuran mı, yoksa ona darbe vuran mı?”

Yukarıda da belirttiğim gibi, Güntay Gencal’ın Safeviler kitabı etrafında başlayan tartışma, Azerbaycan tarihinin en hassas konularından birini gündeme getirmişti: Şah İsmail, Azerbaycan tarihinin büyük devlet kurucularından biri midir, yoksa Azerbaycan Türklerinin sonraki tarihi ve kimliği açısından olumsuz sonuçlar doğuran siyasi-dinî bir sistemin kurucusu mudur?

2012 yılında Bakü’de Azadlık Radyosu’nun “Pen Klub” programında düzenlenen tartışmanın başlığı tesadüfi değildi: “Şah İsmail: Azerbaycan’ı kuran mı, yoksa ona darbe vuran mı?” Tartışmaya Güntay Gencal, tarihçiler Dilaver Azimli ve Ekber Necef ile gazeteci Fehreddin Hacıbeyli katılmıştı. Böylece mesele bir kitabın tartışılmasının ötesine geçerek Azerbaycan tarihinin nasıl okunması gerektiği sorununa dönüşmüştü.

Gencal’ın yaklaşımının temel özelliği, Şah İsmail’in Azerbaycan tarihindeki yerine geleneksel kahramanlık perspektifinden bakmayı reddetmesiydi. O, Safeviler hakkında oluşmuş olumlu tarihsel tasavvurun kendisini sorguluyordu. Daha doğrusu, itirazı yalnızca bir hükümdarın belirli icraatlarına yönelik değildi. Gencal, bütünüyle Safevi siyasi modelinin Azerbaycan Türklerinin millî kimliği üzerindeki etkisini tartışmaya açıyordu.

Gencal’ın en sert tezlerinden biri Safevilerin Türk kimliğine yaklaşımıyla ilgiliydi. Ona göre Safeviler Azerbaycan Türklerini dillerinden ve kimliklerinden uzaklaştırmış, Safevi ideolojisi ise İranilik ve Şiilik üzerine kurulmuştu. Kitabında kullandığı ifadelerden birinde amacının “Safevilik zindanında hapsedilmiş Türklerin zihnine özgürlük kazandırmak” olduğunu belirtiyordu.

Burada tartışmanın en önemli noktalarından biri ortaya çıkıyor. Mesele artık Şah İsmail’in iyi veya kötü bir hükümdar olup olmadığı değildir. Mesele, onun kurduğu devletin Azerbaycan Türklerinin tarihsel kimliğinin oluşumu üzerinde nasıl bir etki yarattığıdır.

Gencal’ın yaklaşımına karşı çıkan tarihçiler ise bu görüşlerin yeterli tarihsel temele dayanmadığını savunuyordu. Örneğin tartışma sırasında Dilaver Azimli, Safevi sarayında Türkçenin önemli bir konuma sahip olduğunu, askerî emirlerin Türkçe verildiğini ve Şah İsmail’in kendisinin Azerbaycan Türkçesinde eserler yazdığını vurguluyordu. Ekber Necef ise Gencal’ın bazı kaynakları kullanma biçimini ve tarihsel olguları yorumlama yöntemini eleştiriyordu.

Böylece 2012 yılında iki farklı tarih okuması karşı karşıya gelmişti.

Birinci okumada Safeviler, Azerbaycan devletçilik tarihinin önemli bir aşaması; Şah İsmail ise siyasi birliği sağlayan ve büyük bir devlet kuran hükümdar olarak görülüyordu.

İkinci okumada ise bu devletin dinî ve siyasi karakteri öne çıkarılıyor, Safevilerin Azerbaycan Türklerinin sonraki millî gelişimi üzerinde olumsuz bir etki yarattığı ileri sürülüyordu.

Bu karşıtlığın ilginç tarafı, her iki yaklaşımın da Azerbaycan kimliği meselesinden hareket etmesiydi. Ancak biri Azerbaycan kimliğinin tarihsel köklerini Safevi devletçiliğinin içinde görürken, diğeri Safeviliğin bu kimliğin gelişimini engellediğini düşünüyordu.

Gencal’ın ortaya attığı büyük soru şuydu: Azerbaycan Türklerinin tarihsel hafızasında hangi geçmiş kendimize ait kabul edilmelidir?

Tam da bu nedenle 2012’deki tartışma kısa sürede daha geniş bir siyasi ve entelektüel polemiğe dönüştü. Dönemin Azerbaycan Cumhurbaşkanlığı İdaresi Başkanı Ramiz Mehdiyev de aynı yıl Gencal’ın kitabına cevap vererek onu Şah İsmail’in ve Safevi tarihinin rolünü küçümsemekle eleştirdi. Gencal ise cevabında Safevilik eleştirisinin temel amacının Azerbaycan Türklerinin millî bilinciyle ilgili olduğunu savundu.

Dolayısıyla bugün yeniden karşımıza çıkan Şah İsmail tartışmasının ilk büyük dalgası, aslında yalnızca tarihsel bir kişilik hakkındaki tartışma değildi. Bu, Azerbaycan kimliğinin hangi tarihsel temeller üzerinde şekillendiği konusunda bir tartışmaydı.

Aradan on dört yıl geçti ve aynı soru başka bir biçimde geri döndü.

Ancak bu kez soru biraz değişti:

Safeviler Azerbaycan tarihinin önemli bir parçasıysa, bu durum Safevi siyasi-dinî modelinin modern Azerbaycan devletçiliğinin ideolojik temeli olduğu anlamına gelir mi?

Safevilerden modern devlete: Tartışmanın yeni aşaması

2026 yılında Şah İsmail etrafında yeniden başlayan tartışmanın önceki polemiklerden temel farkı, bu kez meselenin yalnızca XVI. yüzyıl hükümdarının faaliyetleriyle sınırlı olmamasıdır. Tartışmanın merkezine daha geniş ve güncel bir soru yerleşmiştir:

Safevi mirası bugünkü Azerbaycan devletinin siyasi ve ideolojik temeli olarak kabul edilebilir mi?

Bu soruyu yeniden gündeme taşıyan başlıca isimlerden biri Millî Meclis milletvekili Fazıl Mustafa oldu.

Fazıl Mustafa’nın argümanının temelinde siyasi bir ayrım bulunuyor: Modern Azerbaycan Cumhuriyeti laik bir ulusal devlettir; modern İran ise Caferi mezhebi temelinde şekillenmiş bir devlettir. Ona göre bu iki devletin siyasi felsefesini aynı tarihsel çizgi üzerinde değerlendirmek mümkün değildir. Bu nedenle Safevi mirasının Azerbaycan Cumhuriyeti’nin bugünkü devletçilik anlayışıyla özdeşleştirilmesine itiraz ediyor.

Burada dikkat çeken bir diğer nokta da onun 1918 yılını özellikle öne çıkarmasıdır. Fazıl Mustafa, Azerbaycan millî devletinin kuruluşunu önemli bir tarihsel dönüm noktası olarak değerlendiriyor ve Azerbaycan’ın siyasi geleceği açısından temel referans noktasının modern ulusal devletçilik olduğunu vurguluyor. Bu anlayışta Safeviler Azerbaycan tarihinin bir parçasıdır; ancak Safevi siyasi modelinin modern Azerbaycan Cumhuriyeti’nin devlet felsefesine dönüştürülmesi ayrı bir meseledir.

Böylece 2012’deki tartışmadan farklı olarak, 2026’nın sorusu artık yalnızca “Şah İsmail Azerbaycan tarihinde olumlu mu, olumsuz mu bir figürdür?” biçiminde ortaya çıkmıyor.

Soru değişiyor:

Tarihsel miras ile modern devlet ideolojisi arasında nasıl bir sınır çizilmelidir?

Bu ayrım önemlidir. Çünkü bir tarihsel devletin Azerbaycan tarihinin parçası olduğunu kabul etmek, onun siyasi modelini bugün için örnek kabul etmek anlamına gelmez. Aynı şekilde Safevi Devleti’nin dinî karakterini eleştirmek de onun tarihsel varlığını veya Azerbaycan tarihindeki yerini inkâr etmeyi gerektirmez.

Tam da bu noktada tartışmanın duygusal boyutu ile analitik boyutu birbirinden ayrılmalıdır.

Fazıl Mustafa’nın yaklaşımındaki bir diğer önemli nokta, meselenin “Safevilerden vazgeçmek” olarak ele alınmaması gerektiği yönündeki vurgudur. Asıl soru, Safevi düşüncesinin bugünkü Azerbaycan Cumhuriyeti açısından ne ölçüde anlam taşıdığıdır. O ayrıca Safevi-İran siyasi çevresinden ayrışmayı Azerbaycan’ın bağımsız devletçiliğinin ortaya çıkması açısından önemli bir unsur olarak değerlendiriyor.

Bu durum tartışmayı daha karmaşık bir düzleme taşıyor. Çünkü burada artık yalnızca tarih değil, tarihsel hafızanın siyasi işlevi de tartışılıyor.

Bir toplum geçmişinin hangi bölümünü millî hafızasının merkezine yerleştirir? Hangi tarihsel olayları devletçilik geleneğinin devamı olarak görür? Hangi mirası yalnızca tarihsel bir olgu olarak muhafaza eder, hangisini ise modern siyasi kimliğinin temel unsurlarından biri hâline getirir?

Şah İsmail tartışmasının bu kadar duygusal bir nitelik kazanmasının nedenlerinden biri de budur. Şah İsmail hakkında söylenenler çoğu zaman yalnızca XVI. yüzyıla ilişkin tarihsel değerlendirmeler olarak görülmüyor; aynı zamanda bugünkü Azerbaycan kimliği hakkında ortaya konulan görüşler olarak da algılanıyor.

2026’daki tartışmada bunun karşılığını görmek mümkün. Fazıl Mustafa’nın görüşlerine itiraz edenler, onun Safevi mirasına yaklaşımını Azerbaycan’ın tarihsel hafızasına yönelik bir tutum olarak değerlendiriyor. Örneğin Sabir Rüstemhanlı, tartışmanın hakaret ve karşı karşıya gelme zeminine taşınmasını eleştirmiş ve Şah İsmail meselesine daha geniş bir tarihsel bağlam içinde yaklaşılması gerektiğini vurgulamıştı.

Böylece bugün önümüzde iki ayrı soru bulunuyor ve bunları birbirine karıştırmamak gerekiyor.

Birinci soru: Şah İsmail ve Safeviler Azerbaycan tarihinin bir parçası mıdır?

İkinci soru: Safevi siyasi-dinî modeli modern Azerbaycan Cumhuriyeti’nin devletçilik felsefesinin temeli olarak kabul edilebilir mi?

Birinci soruya verilecek cevap, otomatik olarak ikinci sorunun cevabını belirlemez.

Aslında 2026’daki tartışmanın en önemli tarafı da budur. Şah İsmail hakkında yüzyıllardır süren tarihsel tartışma ilk kez bugünün siyasi sorularıyla ilişkilendirilmiyor. Ancak bu kez tartışmanın yönü değişmiş durumda: Tarihsel kişilikten devlet modeline, devlet modelinden ise millî kimliğin siyasi temellerine geçilmiş bulunuyor.

Burada daha zor bir soru ortaya çıkıyor:

Azerbaycan’ın tarihsel hafızasında Safevilerin yeri ile modern Azerbaycan millî devletçiliğinin ideolojik temeli arasında nasıl bir ilişki kurulmalıdır?

Bu soruya cevap vermek için ne Şah İsmail’i idealize etmek ne de onu yalnızca dinî-siyasi çatışmanın simgesi hâline getirmek yeterlidir. Safevi Devleti’nin kendi tarihsel bağlamına, Türk dili ve siyasi elitine, dinî politikalarına, İran coğrafyasıyla ilişkilerine, Azerbaycan coğrafyasındaki devletçilik geleneğine ve nihayet XX. yüzyılda ortaya çıkan modern Azerbaycan millî fikrine birlikte bakmak gerekir.

Kahramanları sorgulamak millî gururu zayıflatır mı, güçlendirir mi?

Şah İsmail etrafındaki son tartışmanın en hassas tarafı, tarihsel gerçeklerden çok, onun Azerbaycan toplumunun kolektif hafızasındaki yeriyle ilgilidir.

Özellikle 2020 Karabağ Zaferi’nden sonra Azerbaycan toplumunda millî gurur ve özgüven duygusunun yeni bir aşamaya ulaştığı söylenebilir. Böyle bir dönemde toplumun tarihsel kahramanlarına ilişkin yaklaşımın da daha hassas hâle gelmesi şaşırtıcı değildir. Çünkü millî gurur yalnızca bugünün başarılarıyla değil, geçmiş hakkında oluşturulan tasavvurlarla da beslenir. Şah İsmail, Nadir Şah, Cavad Han ve diğer tarihsel kişiliklerin hafızalardaki imgeleri, bir bakıma “Biz kimiz?” sorusuna verilen cevabın parçalarıdır.

Gücüne inanan bir toplum geçmişinin tartışmalı sayfalarından korkmalı mı?

Eğer bugünkü Azerbaycan kendi millî gücünü yalnızca geçmişin seçilmiş kahramanları üzerinden temellendirmek zorunda ise her kahramanın sorgulanması bir tehdit hâline gelebilir. Ancak millî özgüven modern devletin, toplumun ve insanların gerçek deneyimlerine de dayanıyorsa, tarihsel bir kişilik hakkında eleştirel soru sormak bu özgüveni zedelemek zorunda değildir.

Burada tarihsel tartışmanın yararı ile zararı arasındaki sınır ortaya çıkıyor.

Yararı nedir?

Tarihsel kişilikleri sorgulamak, bugünkü millî kabullerin nasıl oluştuğunu anlamaya imkân verir. Şah İsmail örneğinde yalnızca bir hükümdarı değil; aynı zamanda Türk kimliği, Şiilik, Safevi devletçiliği, İran coğrafyası, Azerbaycan adı ve XX. yüzyılda oluşan millî devlet fikrinin birbirleriyle nasıl ilişkilendirildiğini inceleme fırsatı ortaya çıkar.

Böyle bir tartışma tarihi yoksullaştırmaz; tersine, onu daha katmanlı hâle getirir.

Zararı ne zaman başlar?

Tarihsel araştırma, kaynakların ve olguların yerini siyasi sloganlara bıraktığında; karmaşık tarihsel kişilikler “mutlak kahraman” ve “mutlak hain” gibi iki kutba indirgenerek değerlendirildiğinde; tarihsel geçmiş bugünkü siyasi çatışmaların aracına dönüştürüldüğünde…

Tarihçinin görevi mahkeme kurmak değildir. Tarihçi geçmişi aklamak ya da mahkûm etmek için değil, anlamak için araştırmalıdır.

Şah İsmail tartışmasının da verimli olabilmesi, bir tarihsel kişiliğin kahraman ya da kahraman olmayan ilan edilmesinden çok daha geniş bir çerçevede ele alınmasına bağlıdır. Çünkü burada tartışılan yalnızca XVI. yüzyılın bir hükümdarı değil; aynı zamanda Azerbaycan’ın tarihsel hafızası, devletçilik anlayışı ve millî kimliğinin hangi tarihsel katmanlar üzerinden kurulduğudur.

Bu nedenle Şah İsmail etrafındaki yeni tartışmayı yalnızca bir tarih kavgası olarak görmek eksik kalır. Tartışma, Azerbaycan toplumunun geçmişini nasıl hatırladığı ve bu geçmiş ile bugünkü devlet arasında nasıl bir ilişki kurduğu konusunda daha geniş bir sorular bütünü ortaya koyuyor.

Belki de asıl mesele, Şah İsmail’in yalnızca “kahraman” veya “kahraman değil” şeklinde tanımlanması değil; onun tarihsel mirasının hangi unsurlarının, hangi koşullarda ve hangi ölçütlerle bugünün Azerbaycan’ında anlam taşımaya devam ettiğinin sorgulanmasıdır.

Çünkü tarihsel hafıza, değişmez bir alan değildir. Her yeni kuşak geçmişe kendi sorularıyla bakar. Bu soruların ortaya çıkması, tek başına millî hafızanın zayıfladığı anlamına gelmez. Asıl belirleyici olan, bu soruların hangi yöntemle sorulduğu ve tartışmanın hangi zeminde yürütüldüğüdür.

Şah İsmail etrafındaki bugünkü polemikanın kalıcı değeri de burada ortaya çıkabilir. Bir tarihsel kişiliğin yeniden değerlendirilmesinden öte, tarihsel miras ile modern devlet, millî hafıza ile eleştirel düşünce arasındaki ilişkinin yeniden tartışılması.

Sonuçta mesele yalnızca Şah İsmail’in nasıl hatırlanacağı değildir.

Asıl mesele, bir toplumun kendi tarihini ne kadar farklı yönleriyle hatırlayabildiği ve bu farklılıklarla birlikte ortak bir tarihsel hafıza oluşturup oluşturamayacağıdır.

Aslında bu tartışma, Türkiye açısından da benzer bir soruyu akla getiriyor: Osmanlı Devleti’nin Türklerin tarihsel hafızasındaki yeri ile Türkiye Cumhuriyeti’nin ideolojik temeli arasında nasıl bir ilişki kurulmalıdır? Osmanlı mirasının Türkiye’nin tarihsel hafızasında önemli bir yere sahip olması, Osmanlı siyasi ve toplumsal modelinin Cumhuriyet’in modern devlet anlayışının temeli olduğu anlamına gelir mi? Ya da Cumhuriyet’in farklı bir siyasal ve ideolojik temelde kurulmuş olması, Osmanlı mirasının tarihsel değerini ortadan kaldırır mı?

Bu soru, tarihsel miras ile modern devlet arasındaki ilişkinin yalnızca Azerbaycan’a özgü olmadığını da gösteriyor. Dolayısıyla Safevi mirası ile modern Azerbaycan Cumhuriyeti arasındaki ilişkinin tartışılması, daha geniş bir tarihsel sorunun parçası olarak da ele alınabilir.