Küresel sömürgecilik ve yapay ulus icadı  

Millet olgusu, sosyolojik, tarihsel ve kültürel bir oluşumdur. Geniş ve kapsamlı bir toplumsal yapının, kadim bir dilin, uzun bir geçmişin ve başka kültürlerle etkileşimine rağmen, hâkim bir millî kültürün varlığını gerektirir. Millet oluşumu, çağdaş toplumların güçlü kültür öğeleri karşısında, dilde, ekonomik üretkenlikte, bilimde, edebiyatta, sanatta ve mimaride uyumlu bir milli kültür dokusuyla tamamlanır. Bu anlamda, yüksek bir kültüre sahip olmak, uygarlık yaratmış ve çağdaş uygarlığa katkıda bulunmuş olmak, millet oluşumunun en önemli göstergesidir.

Tarihsel ve sosyolojik bir süreç olarak milletleşme aşamasına gelmiş olan toplumlar, kendi irade ve hareketlerine bağlı olarak kaderde ve tasada ortak bir millet olma ülküsünü yaşarlar. Millet olma, aşağıdan yukarıya, yerelden merkeze ve yöreden çevreye doğru genişleyen bir toplumsal oluşumdur. Mehmet Eröz Hoca’ya göre millet olma, her türlü aile, oymak, aşiret ve kabile gibi birbirine benzer insan topluluğunun toplamından meydana gelen “ulus” kavramından daha üst ve çatı bir kavramdır.

Millet olma olgunluğu ve yetkinliği belirli bir düzeye gelen her toplum için toplumsal varlığı sürdürmek üzere millî devlet olma kaçınılmaz bir durum arz eder. Çağdaş bir milli devletin en önemli nitelikleri ise egemen, bağımsız, hukuki, üniter, laik ve sosyal bir devlet olmasıdır.

Küresel sömürgecilik ve yapay gelenek icadı

15. Yüzyılda başlayan coğrafi keşiflerin sağladığı ekonomik kaynakların kullanımı ve 18. Yüzyılda buhar makinesinin icadıyla birlikte sanayileşmenin temelleri atılmaya başlandı. Bu arada, hanedan ve din temelli devletler yerine modern millî devletler oluştu.

Sanayileşmenin yükselişi, aynı zamanda küresel sömürgeciliğin sistematik olarak genişlemesine ve derinleşmesine yol açtı. Başta İngiltere olmak üzere, Fransa, Hollanda gibi sömürgeci ülkeler, Hindistan, Afrika kıtası, Güney Doğu Asya, Ortadoğu gibi çeşitli bölgelerde henüz millet olma bilincine ulaşamamış, kadim bir tarihi ve hâkim bir kültürü olmayan topluluklardan, kendi sömürü ağlarını güvence altına alacakları yeni uluslar ve devletçikler icat ettiler. Sömürgeci ülkeler, düzensiz ve merkezi otoriteye sahip olmayan küçük kabileler ve sınır halkları olarak dağınık bir şekilde yaşayan çeşitli toplulukları, kendi çıkarlarına hizmet edecek şekilde ve şartlarda yapay bir toplumsal ve siyasal örgütlenmeye yönelmeleri konusunda onları ayarttılar.

Eric Hobsbawm ve Ranger, “Geleneğin İcadı” adlı müşterek eserlerinde, İngiltere’nin sömürgeciliği kurumsallaştırma maksadıyla birçok yerde yapay birtakım gelenekler icat ettiğini açıklamaktadır. Toplumların geçmişten günümüze kadar süregelen yerleşik geleneklerinden ayrı olarak, kısa bir süre içinde büyük bir hızla icat ve inşa edilen geleneklerden söz etmektedir. Bu “icat edilmiş gelenekler”, geçmişle zoraki bir bağlılık kurma çabası içinde sürekli tekrara dayanan belirli ritüeller, semboller, değerler ve davranış normlarından meydana gelen bir pratikler kümesidir. Bu pratikler icat edilirken, mutlaka belli bir tarihsel geçmişe referans yapılarak sanki sosyolojik bir geçmişe dayanılıyormuş izlenimi verilir. Böylece, asıl gerçekliğin yerine uydurma ve sanal bir “gelenek” ikame edilmeye çalışılır. Yine, belli bir tarihsel geçmişten referanslar bulunarak icat edilen gelenekler, büyük ölçüde yapay ve uydurmadır (Hobsbawm ve Ranger, 2025, 2-3).

Hemen her toplumda, geçmişten günümüze kadar işlevini ve varlığını sürdürmekte olup toplum içinde herkes tarafından “bilinen” ve “kabul edilmiş” olan davranış tarzları vardır. Bunlar, birer toplumsal norm olarak zaman içinde bizzat halk tarafından yaratılan geleneklerdir. Hobsbawm’ın söz ettiği icat edilmiş gelenekler, belirli bir geçmişi ve toplumsal tabanı olmayan bir siyasal süreç olarak çeşitli resmi ya da gayri resmi kişi ve yapılar tarafından üretilir. Bu icat edilen siyasal gelenekler, çoğunlukla belirli bir siyasal hedef doğrultusunda devletler, örgütlü siyasal ve ideolojik hareketler tarafından bilerek ve kasıtlı olarak propaganda edilerek topluma dayatılır. Ancak, siyasal amaçlı olarak topluma tepeden inme kabul ettirilmek istenen bu geleneklerin etkili olması, ancak toplumdaki hâkim millî egemenlik ve kimlik bilincinin zayıfladığı ölçüde mümkün olur.

Millet bütünlüğünü çözerek yeni uluslar icat etmek

Baş edilemeyen ya da sömürgeleşmeye karşı dirençli olan toplumlarda milli bütünlüğü çözebilmek uğruna çoğunlukla egemenliğin asıl taşıyıcısı durumundaki üst kimlik çözülmeye çalışılır. Bu yolla toplumsal çatıyı oluşturan ve toplumun tamamını çerçeveleyen egemen kimlik bir kez gevşetilirse yalnızca ayrılıkçı dinci ve etnik grupların değil, aynı zamanda çeşitli karşı kültür taşıyıcılarının da ayartılması kolaylaşmış oluyor. Bu yüzden, küresel sömürgeci saldırganlık, bir yandan işine gelmeyen milli kimlikleri çarpıtmaya çalışırken, öte yandan kendi çıkarlarına uygun gelen topluluklara, etki ajanları aracılığıyla ayrı birer ulusmuş propagandası yaptırıyor.

Toplum üzerinde estirilen psikolojik savaş rüzgarları nedeniyle çoğunlukla millî kimliği savunanlar “faşist” veya “ırkçı” gibi yaftalarla suçlanır. Hâlbuki, millî kimlik toplumsal bütünlüğü ve birliği temsil eder. Millî kimlik kavramı, tanımı gereği hiçbir kişi ya da grubu dışlamadan toplumun bütünlüğünü savunur. Buna karşılık, esas faşistlik, kurulu toplumsal ve hukuk düzenini reddederek kendine mahsus karşıt düzen kurma hayaliyle hukuk ve ahlak dışı eylemlere yani teröre başvurmaktır.

Millet bütünlüğü düşüncesi, bir kişinin mensubu olduğu köken, inanç ve görüşleri ne olursa olsun, toplumsal hâkim değerleri reddetmeden kendini toplumun bir parçası olarak görmesine dayanır. Toplumsal bütünlüğü savunan ve farklılıkları sorun olarak görmeden herkesi aynı kültürel kimlik çerçevesinde toplumsal bütünün parçası olarak görmek ırkçılık olamaz. Her ırkçı hareket, bütünden ayrı olarak kendi biyolojik köken arayışı içinde olup, bütünden ayrılarak üst kültürel bağlar yerine dar kapsamlı ve yerel alt kökenlerine indirgemeye çalışma ideolojisine dayanır. Kendinden saydıklarının ve gördüklerinin dışında kalanlara karşı dışlayıcı, reddedici ve kincidir. Irkçılık, bütünlük ve birlikten yana olmak gibi daha üst ve gelişmiş toplumsal bağlama değil, ayrı baş çekerek toplumun alt kimliklerine doğru gerileme gösteren bölücülük anlayışıdır. Bu anlamda, millet birliğinden ayrılmak isteyenler ve bunu savunanlar ırkçıdır. Yani, toplumsal bütünden değil de parçadan yana olan ırkçı olur.

Küresel Güçlerin Operasyon Aparatları

Küresel güçlerin, ekonomik kaynaklar ve ticaret yolları üzerindeki bölgelere çökme stratejisinde en fazla başvurduğu politika, bu coğrafyalarda belirli bir tarihi veya kültürü olmayan nüfustan yeni bir ulus çıkarma çabasıdır. Bir defa, yapay ve uydurma gelenekler yani ritüeller, semboller, çalıntı destanlar, sahte kahramanlarla başlayan, gerçekte olmayan gelenekler, sömürgeci ülkelerin desteği ile birlikte konjonktüre uygun yeni bir ulus icadına kadar götürülür. Bu küresel projenin dahili destekçi ve yardakçıları da hayli bol oluyor.

Bu çerçevede, küresel güçler, özellikle zayıf ülkelerin kaynaklarına çökme maksadıyla bu amaçlarına ulaşma uğruna en vahşi terör örgütlerinden sözde “insan hakları ve sivil toplum örgütlerine” kadar kullanmadıkları hiçbir kesim yoktur. Söz gelimi, sömürge zihniyetli aydınlar, gazeteciler, sağlı-sollu-dinci- milliyetçi siyasetçiler, sözde hükumet dışı örgütler, etnik ve dinci topluluklar gibi etki ajanlığı yapan epeyce bir kesim bu projenin gerçekleştirilmesi konusunda hizmet verir. Bu yönde kamuoyu oluşturmak üzere son derece uzman oldukları psikolojik savaş tekniklerini kullanmak suretiyle güvenlik ve yargı organları ile topyekûn halk üzerinde psikolojik baskı kurulur.

Küresel güçler büyürken çevre ülkeler parçalanmak isteniyor

İngiliz sömürgeciliği, 19. Yüzyıldan itibaren şiddetlenen küresel sömürgeciliğin çıkarları doğrultusunda, özellikle enerji ve ekonomik kaynaklar ile ticaret yolları bakımından kıymetli olan coğrafyalarda, hiçbir tarihsel ve kültürel temeli olmayan çok sayıda etnik ve dini topluluklar da icat etmiştir. Söz gelimi, petrolün çıkışıyla birlikte Orta Doğu kaynaklarına çökebilmek için bölgedeki çeşitli kabile ve sınır halklarını kışkırtmak suretiyle Osmanlı Türk Devletinin parçalanmasına yol açmıştır. İşbirlikçiliklerinden dolayı kimi sınır halklarından yeni bir ulus çıkarmaya çalışırken, kimi kabile şeflerine yeni devlet organizasyonları yaratmıştır. Bu anlamda, diğer toplumların kaynakları üzerinden zenginleşen ülkelerin sömürgecilik ağlarının en büyük güvencesi, sömürge zihniyetli çeşitli etnik ve dinci topluluklar ile siyasetçiler ve örgütlenmeler olmuştur.

Batı sömürgeciliğine karşı bir kalkan gibi duran Türk hâkimiyetinin, önce Hindistan’da sonra da Orta Doğu ve Balkanlarda kırılmasından sonra, buralardaki toplumsal yapılar korkunç çatışmalar yaşayarak parçalandı ve ufalanmaya devam ediyor. Küresel sömürgecilik, Türkiye’nin çevresinde kendilerine göre bir ‘mıntıka temizliği’ yaptıktan sonra, özellikle Atatürk sonrasındaki on yıllar içinde çeşitli askerî ve siyasal müdahaleler aracılığıyla aynı yöntemi ülkemizde uygulamaya koymuş görünüyor. Bu kapsamda, Atatürk Türkiye’sinin sağladığı toplumsal bütünlük ve hep birlikte Türk Milleti olma ülküsünde ciddi travmalar yaratıldı. Amerikancı askeri müdahaleler ile demokrasi anlayışındaki popülist siyaset cambazlığı sonucunda, kültürel farklılıklar sahte siyasal çatışmalar üzerinden derin kültürel fay hatlarına dönüştürüldü. Bu yönde yaratılan gerilimler ve karşıtlıklar, toplumsal bütünlüğü bozarak son aşamada çeşitli ayrılıkçı-bölücü eğilimlere ve cemaatleşmeye ortam hazırladı. Sırf kolay yoldan oy devşirmek uğruna siyaseten yürütülen kutuplaştırıcı üslup, bir yandan tarafların akılcı düşünce ve sorgulama niteliklerini yitirmelerine, öte yandan da toplumsal bütünlük bilincinin zayıflamasına yol açtı. Bu arada, özellikle liberal solculuk ile siyasal İslamcı siyasetin, milliyet kavramına olan kin ve garazından dolayı ayrılıkçı ve bölücü ırkçılığın azgınlığı hiç bitmedi.

Sonuç olarak, kadim bir tarihe, bilim-edebiyat ve sanat sarmalıyla olgunlaşmış bir dile, çok ciddi eserler vermiş bir yüksek kültüre sahip olunmadan sosyolojik temelli bir millet olunmuyor. Ancak, insanlık tarihindeki en kadim, çok çeşitli medeniyetler kurmuş ve başka medeniyetlere önemli katkıda bulunmuş bir millet olunmasına rağmen, egemenlik bilinci zayıflar veya kaybolursa; küresel sömürgeci güçler birtakım işbirlikçiler aracılığıyla kadim bir milletten bile birçok yapay ulus çıkarma projesini pervasızca sürdürür.

Hobsbawm, Eric; Ranger, Terence (2025): Geleneğin İcadı (Türkçesi: M. Murat Şahin), 5. Basım, Agora Kitaplığı, İstanbul