Tek millet, İki devlet: Kardeşliğimizi kim, neden sınıyor? 

Türkiye ile Azerbaycan arasındaki gerilim, iki ülkenin ilişkilerinden çok Türk dünyasının geleceği açısından okunmalıdır.

Türkiye ile Azerbaycan arasında son günlerde yaşanan gerilim, sıradan bir diplomatik tartışma olarak değerlendirilemez. Okullardaki kıyafet düzenlemesiyle görünür hâle gelen, İsrail ile ilişkiler ve Birleşmiş Milletler’deki diplomatik tutumlarla büyüyen tartışmanın arkasında, iki ülkenin farklı dış politika öncelikleri ve bölgesel hesapları bulunuyor.

Bugün yapılması gereken, sosyal medyada birbirine hakaret edenlerin safında yer almak değil; Ankara ile Bakü arasındaki ilişkilerin hangi noktaya geldiğini ve bu gerilimin Türk dünyasının geleceğini nasıl etkileyebileceğini doğru okumaktır.

Çünkü Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ilişki, iki devlet arasındaki sıradan bir diplomatik ortaklık değildir. Bu ilişkinin tarihî, kültürel ve millî bir anlamı vardır. Ancak bu anlam, gerçekleri görmezden gelmemizi veya her gelişmeyi duygusal sloganlarla açıklamamızı gerektirmez.

Kardeşlik, birbirinin her kararını sorgusuz sualsiz onaylamak değildir. Kardeşlik, gerektiğinde yanlış gördüğünü söyleyebilmek ama ortak geleceğe zarar verecek adımlardan uzak durabilmektir.

Kardeşlik söylemi ile devlet gerçekleri arasındaki mesafe

Türkiye, 1991 yılında bağımsızlığını yeniden kazanan Azerbaycan’ı tanıyan ilk devlet oldu. Karabağ’ın işgali yıllarında Azerbaycan’a verdiği siyasi, diplomatik ve askerî destekle de bu kardeşliğin yalnızca sözden ibaret olmadığını gösterdi.

2020’deki 44 günlük Vatan Muharebesi ve 2023’te Azerbaycan’ın Karabağ’da egemenliğini yeniden tesis etmesi, Türk dünyası açısından tarihî gelişmelerdi.

Ancak burada iki gerçeğin altını çizmek gerekiyor: Karabağ Zaferi, Azerbaycan halkının iradesinin, ordusunun ve yıllarca verdiği mücadelenin sonucudur. Türkiye’nin siyasi, askerî ve teknolojik desteği de bu zaferin önemli unsurlarından biridir.

Bu iki gerçeği birbirine rakip hâle getirmek, kardeşliğe yapılabilecek en büyük kötülüklerden biridir.

Türkiye’nin desteğini küçümsemek ne kadar yanlışsa Azerbaycan askerinin fedakârlığını ve mücadelesini ikinci plana itmek de o kadar yanlıştır.

Şuşa Beyannamesi ile müttefiklik düzeyine yükseltilen ilişkiler, iki ülkenin ortaklığının ne kadar önemli olduğunu zaten ortaya koymaktadır.

Fakat bugün bazı konularda farklı önceliklere sahip oldukları da açıktır. Bu farklılıkları konuşmak, tek millet, iki devlet anlayışına karşı çıkmak değildir. Tam tersine, bu anlayışı gerçek bir stratejik ortaklığa dönüştürmenin şartıdır.

Aliyev’in TDT’nın Ankara zirvesine katılmaması doğru bir mesaj mı?

Türkiye ile Azerbaycan arasındaki son gerilimin en dikkat çekici gelişmelerinden biri, Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in Ankara’da düzenlenen Türk Devletleri Teşkilatı Zirvesi’ne katılmama kararı oldu.

Resmî gerekçe yoğun programı olarak açıklansa da bu kararın, iki ülke arasındaki gerilimin yaşandığı bir döneme denk gelmesi dikkat çekicidir. Üstelik Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın telefon görüşmesine ve zirveye katılım beklentisine rağmen bu kararın değişmemesi, diplomatik açıdan ayrıca değerlendirilmelidir.

Elbette Aliyev’in Erdoğan ile veya Türkiye yönetimiyle yaşadığı sorunları vardır ve bunları dile getirme hakkı da kendisine aittir. Ancak bu sorunların Türk Devletleri Teşkilatı gibi bütün Türk devletlerini ilgilendiren bir platforma taşınması doğru değildir.

Bir liderin başka bir liderle yaşadığı anlaşmazlık, iki devlet arasındaki ilişkileri etkileyebilir. Fakat bu anlaşmazlığın Türk devletleri arasındaki ortaklığı gölgelemesine izin verilmemelidir.

Aliyev’in Ankara’daki zirveye katılmaması, kişisel veya ikili bir diplomatik mesaj olarak değerlendirilse bile sonuçları bundan çok daha geniştir. Çünkü Türk Devletleri Teşkilatı’nın amacı, liderler arasındaki yakınlıktan bağımsız olarak Türk cumhuriyetleri arasındaki siyasi, ekonomik ve stratejik dayanışmayı geliştirmektir.

Erdoğan ile Aliyev arasındaki sorunlar geçicidir; Türk devletleri arasındaki birlik ise gelecek nesillere bırakılması gereken tarihî bir sorumluluktur.

Bu nedenle Erdoğan’ın Şuşa’daki Zirve’ye katılmaması nasıl doğru değilse, Aliyev’in, iki lider arasındaki anlaşmazlığı Türk dünyasının ortak platformuna yansıtan bu tutumu da doğru olmamıştır. Ankara ile Bakü arasındaki sorunlar zirvelere katılmayarak değil, doğrudan diplomasi ve karşılıklı anlayışla çözülmelidir.

Türk Devletleri Teşkilatı hiçbir liderin kişisel hesaplaşma alanı değildir. Bu teşkilat, Türk dünyasının ortak geleceğini inşa etme iddiasının siyasi çatısıdır.

Başörtüsü tartışması: Asıl mesele egemenliktir

Son gerilimin görünür sebeplerinden biri, Azerbaycan’daki okullarda uygulanan kıyafet düzenlemesi ve kız çocuklarının başörtüsü kullanmasına ilişkin tartışmalardır.

Türkiye’de bu düzenlemeyi eleştiren bazı çevreler meseleyi dinî özgürlükler üzerinden değerlendirirken, Azerbaycan’da konu laik devlet düzeni, eğitim politikası ve ülkenin kendi hukukunu belirleme hakkı çerçevesinde ele alınıyor.

Öncelikle şu ilkeyi hatırlatmak gerekiyor: Azerbaycan bağımsız bir devlettir. Eğitim politikalarını ve iç hukukunu belirleme hakkı Azerbaycan devletine aittir. Türkiye’nin de kendi iç düzenini belirleme hakkı vardır.

Bir ülkedeki uygulamayı eleştirmek mümkündür. Ancak eleştirinin başka bir devletin iç işlerine müdahale girişimine dönüşmesi kabul edilemez.

Türkiye Cumhuriyeti, Mustafa Kemal Atatürk tarafından laiklik ilkesi üzerine inşa edilmiş bir cumhuriyettir. Azerbaycan da kendi tarihî ve toplumsal şartları içinde laik devlet geleneğini benimsemiştir.

Türkiye’de hilafet ve saltanat özlemi taşıyan, Atatürk’ün kurduğu cumhuriyetin temel değerlerini tartışmaya açan bazı çevrelerin Azerbaycan’ın laik devlet yapısını hedef alması ayrıca düşündürücüdür.

Türk milliyetçiliği, başka bir Türk devletine kendi ideolojik tercihlerini dayatmak değildir. Türk milliyetçiliği, Türk devletlerinin bağımsızlığına ve egemenliğine saygı duymaktır.

Türk dünyasının geleceği, herhangi bir ideolojik grubun Kafkasya’da nüfuz alanı oluşturma arzusuna teslim edilemez.

İsrail meselesi ve devletlerin millî çıkarları

Türkiye ile Azerbaycan arasındaki görüş ayrılıklarının bir başka boyutu da İsrail ile ilişkilerdir.

Türkiye, İsrail’in Filistin’deki askerî operasyonlarına ve Filistin halkına yönelik uygulamalarına karşı sert siyasi ve diplomatik tepki gösteriyor. Azerbaycan ise İsrail ile özellikle savunma, güvenlik ve enerji alanlarında önemli ilişkiler yürütüyor.

Bu iki yaklaşımın farklı olması, iki ülkenin birbirine düşman olduğu anlamına gelmez.

Azerbaycan’ın İsrail ile ilişkilerini Türkiye’nin Filistin politikasına göre belirlemesini beklemek gerçekçi değildir. Aynı şekilde Türkiye’nin Filistin meselesindeki tutumunu Bakü’nün tercihlerine göre değiştirmesini beklemek de doğru değildir.

Her devlet öncelikle kendi güvenliğini ve millî çıkarlarını gözetir.

Ancak bir devletin dış politika tercihlerini eleştirmek başka, o devleti düşman ilan etmek başkadır. Türkiye ile Azerbaycan’ın farklı ülkelerle kurduğu ilişkileri birbirine karşı koz hâline getirmek, iki ülkenin de çıkarlarına zarar verir.

Bir başka tartışma Birleşmiş Milletler (BM) Genel Sekreterliği

Türkiye medyasında ve sosyal medya platformlarında 2 gündür Azerbaycan Dışişleri Bakanlığının, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) Devlet Bakanı Lana Zeki Nusseibeh’in Birleşmiş Milletler (BM) Genel Sekreterliği görevine aday gösterilmesi girişimine ilişkin açıklaması üzerine asılsız iddialar,anlamsız tartışmalar yapılıyor.

Öncelikle şunu belirtmekte fayda var ; BM Genel Sekreterliği için aday belirleme sürecinin ciddi uluslararası prosedürleri bulunmaktadır. Bir kişinin resmî aday olarak kabul edilebilmesi için öncelikle kendi devleti tarafından resmen aday gösterilmesi ve destek talebiyle diğer ülkelere diplomatik kanallardan başvuruda bulunulması gerekir.

Türkiye henüz Feridun Sinirlioğlu’nu BM Genel Sekreterliği görevine resmen aday göstermiş değildir. Dolayısıyla bu konuda herhangi bir uluslararası kayıt veya Azerbaycan’a yapılmış resmî bir destek başvurusu da bulunmamaktadır.

Henüz resmî olarak ortaya konulmamış bir adaylığa destek vermediği gerekçesiyle Azerbaycan’ı suçlamak, hem hukuki hem de mantıksal açıdan tamamen dayanaksızdır.

Türkiye’den farklı olarak BAE, kendi adayını resmî olarak açıklamış ve diplomatik kanallar aracılığıyla Azerbaycan’a başvuruda bulunmuştur.

Azerbaycan Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Ayhan Hacızade, bir soru üzerine, resmî Bakü’nün bir sonraki BM Genel Sekreterinin seçilme sürecinin BM Şartı’na uygun şekilde yürütülmesine büyük önem verdiğini belirtti. Ve şöyle dedi;

“Azerbaycan, seçim sürecinin adayların mesleki nitelikleri, diplomatik tecrübeleri, tarafsızlıkları ve üye devletler arasında uzlaşı sağlayabilme yetenekleri esas alınarak yürütülmesinin önemini vurgulamaktadır. Bu sürecin, günümüzün sorunlarına hızlı ve etkili şekilde yanıt verebilecek daha güçlü ve etkin bir BM’nin oluşmasına katkı sağlayacak bir sonuçla tamamlanmasını umut ediyoruz.”

Azerbaycan Dışişleri Bakanlığının açıklaması da uluslararası diplomatik teamüllere tamamen uygundur. Resmî başvuruda bulunan bir ülkeye diplomatik nezaket çerçevesinde iyi niyetli bir yanıt vermiştir.

Türkiye resmî olarak bir aday gösterdiği zaman Azerbaycan da elbette bu adaylığa ilişkin diplomatik tutumunu ortaya koyacaktır.

Aliyev ve Erdoğan: Benzer yönetim anlayışları, farklı stratejik tercihler

Recep Tayyip Erdoğan ile İlham Aliyev, uzun yıllardır ülkelerini yöneten ve güçlü merkezî yönetim anlayışına sahip iki liderdir. Bununla birlikte iki ülkenin siyasi yapıları, toplumsal dinamikleri ve dış politika hedefleri birbirinden farklıdır.

Türkiye; Ortadoğu, Kafkasya, Balkanlar ve Akdeniz’de etkin olmaya çalışan bölgesel bir güçtür. Azerbaycan ise Güney Kafkasya’daki konumunu güçlendirmeye, enerji kaynaklarını ve jeopolitik avantajlarını kullanarak uluslararası ilişkilerde daha bağımsız hareket etmeye çalışmaktadır.

Azerbaycan’ın petrol ve doğal gaz gelirleri ile Karabağ Zaferi sonrasında kazandığı askerî ve siyasi ağırlık, Bakü’nün dış politikada daha özgüvenli davranmasına imkân sağlamıştır.

Bu durumun Ankara’da bazı rahatsızlıklar oluşturması ihtimal dâhilindedir. Ancak Azerbaycan’ın kendi kararlarını bağımsız biçimde alması, Türkiye’ye karşı bir tavır olarak yorumlanmamalıdır.

Türkiye de Azerbaycan da bağımsız devletlerdir. İlişkileri, birinin diğerinin üzerinde nüfuz kurduğu bir hiyerarşi üzerine değil, eşit egemenlik ve karşılıklı çıkarlar üzerine kurulmalıdır.

Liderler arasındaki kişisel ilişkiler, iki ülkenin devlet politikalarının önüne geçmemelidir.

Asıl stratejik mesele: Zengezur Koridoru

Bütün bu tartışmaların içinde belki de en önemli başlık Zengezur Koridoru ve Güney Kafkasya’daki ulaşım güzergâhlarıdır.

Zengezur bağlantısı, Azerbaycan’ın ana karası ile Nahçıvan arasında doğrudan ulaşım kurulması ve bu bağlantının Türkiye’ye uzanması bakımından Türk dünyası için büyük önem taşıyor.

Bakü-Tiflis-Kars demir yolu, Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol boru hattı ve Güney Gaz Koridoru, Türkiye ile Azerbaycan’ın ekonomik ve stratejik ortaklığının somut örnekleridir. Zengezur bağlantısı da bu ağın önemli bir halkası olabilir.

Mesele yalnızca bir kara yolu veya demir yolu değildir. Orta Asya’daki Türk devletlerinin Türkiye ve Avrupa ile doğrudan bağlantısının güçlenmesidir.

Bu nedenle Zengezur, bölgedeki bütün büyük aktörlerin dikkatle takip ettiği stratejik bir konudur.

ABD’nin desteklediği Uluslararası Barış ve Refah için Trump Rotası (TRIPP) da bu çerçevede değerlendirilmelidir. Ancak güzergâhın hukuki statüsü, güvenliği ve kontrolü konusunda tarafların farklı beklentileri bulunmaktadır.

İran, kuzey sınırındaki jeopolitik değişikliklerden; Rusya, Güney Kafkasya’daki geleneksel nüfuzunun azalmasından; ABD ise bölgede yeni bir etkinlik alanı oluşturma imkânından etkilenmektedir.

Dolayısıyla Zengezur konusunda herkesin hesabı aynı değildir.

Türkiye’nin Ermenistan ile ilişkilerini normalleştirme girişimleri ile Azerbaycan’ın kalıcı barış ve ulaşım bağlantıları konusundaki beklentileri arasında farklılıklar yaşanabilir. Ancak Ankara’nın Bakü ile yeterli eşgüdüm sağlamadan atacağı adımların Azerbaycan’da soru işaretleri oluşturabileceği göz ardı edilmemelidir.

Aynı şekilde Azerbaycan’ın da Türkiye’nin stratejik çıkarlarını dikkate alması gerekir.

Zengezur, Türkiye ile Azerbaycan’ın birbirine karşı kullanacağı bir pazarlık konusu değil, birlikte değerlendirmesi gereken tarihî bir fırsattır.

Bu güzergâhın gecikmesinden veya farklı jeopolitik hesapların aracı hâline gelmesinden yarar sağlayabilecek aktörler bulunduğu açıktır. Ancak somut kanıt olmadan herhangi bir ülkeyi yaşanan gerilimin arkasındaki güç olarak göstermek doğru değildir.

Yapılması gereken, iki ülkenin ortak çıkarlarını koruyacak diplomatik ve ekonomik mekanizmaları güçlendirmektir.

Türk dünyası ideolojik hesapların üzerinde tutulmalıdır

Bugün Türkiye ile Azerbaycan arasındaki tartışmaların sosyal medyada ulaştığı boyut ayrıca düşündürücüdür.

Bir tarafta Azerbaycan’ı Türkiye’ye karşı kışkırtanlar, diğer tarafta Türkiye’yi Azerbaycan’a karşı konumlandıranlar var. İki ülkenin insanları birbirlerinin tarihine, devletine ve millî değerlerine yönelik ağır ifadeler kullanabiliyor.

Her eleştiriyi provokasyon, her farklı görüşü dış güçlerin planı olarak açıklamak doğru değildir. Ancak gerçek sorunların üzerine yapay düşmanlıklar inşa edilmesi ve toplumsal ayrışmanın körüklenmesi de kabul edilemez.

Türk devletleri arasındaki ilişkiler birkaç kişinin sosyal medya paylaşımına veya günlük siyasi tartışmalara indirgenemez.

Ankara ile Bakü arasında doğrudan iletişim kanalları açık tutulmalı, karşılıklı hassasiyetler diplomatik zeminde konuşulmalı ve ortak projelerde eşgüdüm sağlanmalıdır.

Türk milliyetçiliği, bir Türk devletinin diğerine karşı kışkırtılmasına seyirci kalamaz. Ancak başka bir Türk devletinin egemenlik haklarını da tartışmaya açamaz.

Kardeşliğin ölçüsü, zor zamanlarda gösterilen iradedir

Türkiye ile Azerbaycan’ın ilişkileri zaman zaman sorunlar yaşayabilir. Dış politika öncelikleri farklılaşabilir. Liderler arasında görüş ayrılıkları ortaya çıkabilir. Bunların hiçbiri ortak tarihimizin ve millî bağlarımızın yok sayılması için gerekçe olamaz.

Türkiye’nin Azerbaycan’a, Azerbaycan’ın da Türkiye’ye ihtiyacı vardır. Bu ihtiyaç yalnızca askerî veya ekonomik değil, aynı zamanda jeopolitik ve tarihîdir.

Türkiye, Azerbaycan’ın bağımsızlığını ve egemenliğini tartışmaya açmamalıdır. Azerbaycan da Türkiye’nin bölgesel hassasiyetlerini ve stratejik çıkarlarını dikkate almalıdır.

Mustafa Kemal Atatürk’ün Azerbaycan’a verdiği önem ve Haydar Aliyev’in siyasi literatüre kazandırdığı “Tek millet, iki devlet” sözü, iki ülke arasındaki tarihî bağın en güçlü ifadeleridir.

Ancak bu sözün içini doldurmak, yalnızca törenlerde tekrarlamakla mümkün değildir. Ortak ulaşım ağları, enerji projeleri, savunma iş birliği, eğitim, kültür ve ekonomik bütünleşme bu kardeşliğin gerçek gücünü oluşturacaktır.

Bugün Ankara ile Bakü’nün önünde önemli bir sınav vardır. Bu sınav, kimin haklı olduğundan çok, iki ülkenin ortak geleceği ne kadar koruyabildiğiyle ilgilidir.

Bizim için mesele ne Ankara’nın Bakü’ye üstünlüğü ne de Bakü’nün Ankara’ya mesafesidir. Mesele, iki bağımsız Türk devletinin eşit şartlarda, kendi iradeleriyle ve ortak hedefler doğrultusunda yürüyebilmesidir.

Tek millet, iki devlet sözü bir temenni değil, tarihî bir sorumluluktur.

Türkiye ile Azerbaycan arasındaki kardeşlik, birkaç siyasi krizle yıkılacak kadar zayıf değildir. Ancak bu kardeşliği korumak için gerçekleri görmek, yanlışları konuşmak ve ortak çıkarları her türlü siyasi ve ideolojik hesabın üzerinde tutmak zorundayız.

Unutulmamalıdır:

Ankara ile Bakü arasına mesafe koymak isteyenler, yalnızca iki devletin arasını açmış olmazlar. Türk dünyasının geleceğine uzanan yolların da önüne engel koymuş olurlar.