Christopher Coker: Ukrayna Savaşı ve tarihin geri dönüşü

2022 yılında Rusya’nın saldırılarıyla başlayan Rusya Ukrayna Savaşı hem konvansiyonel hem de modern harp araç gereçleri, taktik ve stratejilerinin birlikte görülmesiyle askerî alanda bir hayli çalışmaya ilham olmuştur. Fakat gözden kaçırılmaması gereken önemli bir nokta bu savaşın sosyopolitik cephesinin de en az bu alan kadar önemli olduğudur. Bu konuda ufuk açıcı bir makale Christopher Coker (1953-2023) tarafından yazılmıştır. Coker, 1982 ila 2019 yılları arasında yaklaşık kırk yıl boyunca London School of Economics’te (LSE) Uluslararası İlişkiler Profesörü olarak çalışmış, ayrıca LSE bünyesinde faaliyet gösteren bir dış politika düşünce kuruluşu olan LSE IDEAS’ın da müdürlüğünü yapmıştır. Çok sayıda kuruluşta da yöneticilik ve danışmanlık yapmıştır. Çalışmaları ve eserleri genellikle savaş olgusu üzerinedir.

Coker’in “Ukrayna Savaşı ve Tarihin Geri Dönüşü” (The War in Ukraine and the Return of History) başlıklı makalesi 2023 yılında LSE Public Policy Review’de yayımlanmıştır. Bu makalesinde Coker, Rusya Ukrayna Savaşı hakkında Rusya’nın hamlelerini değerlendirirken bir yandan da ülkelerin savaşa girmesinin üç temel gerekçesini Atinalı tarihçi ve komutan Thukydides’e dayandırarak açıklar. Bu gerekçeler, korku, gurur ve çıkardır.

Coker’e göre, Rusya’nın Ukrayna’yı işgali Batı dünyası için bir sürpriz olmuştur. Zira Batı, uzun bir süre boyunca “Büyük Güçler” arasındaki çatışmanın geçmişte kaldığına ve savaşın artık uluslararası ilişkilerin temel bir unsuru olmadığına inanmaktadır. Savaşın tarihte oynadığı rol ve bu rolün yeniden oynanma ihtimali unutulmuştur. Batı, etnik kimliğin ve milliyetçi şovenizmin, piyasa mantığı karşısında yenik düştüğü küreselleşmiş bir dünyaya dair hikayeler uydurarak kendini avutmuştur. Avrupalılar uzun zamandır, Kant’ın “ebedî barış” fikrinin bir versiyonunu hayata geçirdiklerini iddia etmektedir. Hatta Çek yazar Kundera, Almanlarla Fransızların birbiriyle savaşma olanağının antropolojik açıdan bile ihtimalinin kalmadığını yazmıştır. Yani savaş artık onların kültürel DNA’sından bile silinmiştir. Fakat bu savaşın önemli bir sonucu Batı tarafından inşa edilen Avrupa barışının aslında otuz yıllık bir illüzyon olma ihtimalini akıllara sokmasıdır. Montefiore gibi yazarlara göre ise, Rus işgali bir normale dönüştür. Rus işgali ile olağan düzensizlik geri dönmüştür.

Batı’nın aklına gelmemesine rağmen, Coker Ukrayna Savaşı’nın çoktan gerçekleşmesi gerektiğini ifade eder. Suriye’nin Halep gibi harap şehirlerini, küresel terörle mücadeleyi, Afganistan Savaşı’nı örnek gösterir. Bunlara bakarak aslında dünyayı barış ve savaş şeklinde ikiye ayıran vahim bir fay hattından bahsedilebilir. Fakat artık bu fay hattı önemsizleşmiştir. Çünkü Batı’nın bu fay hattının karşısındaki büyük güçlerle her an savaşa girme ihtimali söz konusudur.

Askerî alanda yeni moda terimler türemiştir: “Yönlendirilmiş enerji”, “hipersonik füzeler”, “uzay”, “siber”… Yakın bir gelecekte yapay zekâ makineleri ülkeler adına savaşacak, belki de bizzat kendi hesaplarına savaşacaklardır. Çehov, “Oyunun bir noktasında patlamayacaksa, masaya asla dolu bir silah koymayın.” diye yazmış. Coker’e göre bu şu manaya gelir: İcat edilen her silah er ya da geç kullanılacaktır! Bundan kurtulmak mümkün değildir. Troçki’nin de dediği gibi, “Siz savaşla ilgilenmiyor olabilirsiniz ama savaş sizinle ilgilenir.”

Ukrayna öncesi dünya

Ukrayna Savaşı’ndan önce Batı’nın etrafını saran uluslararası düzensizlik göz ardı edilmiştir. Aslında Batı, sadece büyük güçler arasındaki savaştan kurtulmuştur. Nitekim 2001-2019 yılları arasında yeryüzünde yüzü aşkın ülkenin dahil olduğu tam 106 savaş yaşanmıştır. Bunların çoğu, Ortadoğu, Batı Afrika ve eski Sovyetler’in çevresindeki ülkelerde gerçekleşmiş fakat insanların savaşa bakışını değiştirmiştir. “Esasen,” diyor Coker, “Savaş şekil değiştiren bir olgudur. Eski savaş türleri ortadan kalkarken hızla yenileri ortaya çıkar.” Bu açıdan bakıldığında savaşı pek çok varyant üreten bir virüs olarak düşünmek mümkündür. Vekalet savaşları, düzensiz savaşlar, dördüncü nesil savaşlar, hibrit savaşlar, doğrusal olmayan savaş, gri bölge çatışmaları gibi türler sayılabilir. Putin’in Ukrayna’yı işgalinden önce, dezenformasyon, bot ağları, vekil askerî güçler ve kılık değiştirmiş askerlerin kullanıldığı 2014 Kırım olayları hibrit savaşlar hakkında ciddi tartışmalar doğurmuştur. Fakat Ukrayna vakası konvansiyonel harbin de tamamen yaşadığını ispat etmiştir.

Batı, 2007’de Rusya’nın Estonya’ya düzenlediği siber saldırıdan beri kendisini Rusya ile savaş hâlinde saymaktadır. 2007 yılında düzenlenen Rusya kaynaklı saldırı Estonya’da devlet kurumlarını, bankaları ve medyayı felç etmiştir. Bu yönüyle Coker’e göre, hâlihazırda Lucas Kello’nun belirttiği gibi “Barış dışı” (Unpeace) bir çağda yaşanmaktadır. Günümüzde savaşla barış arasındaki net ayrım, belirgin çizgi ortadan kalkmıştır. Savaş, meydanlardan vatandaşların zihnine kadar geniş bir alanda yayılım göstermektedir. Yüksek teknolojinin ortaya koyduğu ürünler birer silaha dönüştürülmüştür. Dünyada 2023 yılı verilerine göre, en az 30 milyar cihaz bulunmakta ve her saniye bu rakama yenileri eklenmektedir. Bütün bunlar ve dünya verilerinin depolandığı bulut sürücüler siber saldırıların tehdidi altındadır. Böyle bir saldırı karşısında barış kavramını tanımlamak oldukça güç olacaktır.

Savaş ne işe yarar?

Coker’de bu sorunun tek bir cevabı vardır: kâr etmek. Fakat Coker, savaşların bu kâr amacının tıpkı şirketlerde olduğu gibi başka isimlerle süslenerek alımlı gösterilmeye çalışıldığından yakınıyor. Şöyle ki, CEO’lar açıklamalarında “kâr” kelimesini kullanmak yerine, “kurumsal sosyal sorumluluk”tan bahsetmektedir. Hatta eski bir CEO olan Cecil Rhodes, bir imparatorluk kurma işinde meselenin %95’inin hayırseverlik, %5’inin kâr amacı gütmek olduğunu söylemiştir. Bununla birlikte Coker, Kosova Savaşı’nı olumlamakta ve “Eğer Batı’dan geliyorsanız savaşın amacının -tarihteki ilk ve muhtemelen son “insani savaş” olan- Kosova’da NATO’nun yaptığı gibi insan hakları uğruna mücadele etmek olduğunu iddia edebilirsiniz.” demektedir. Putin’in 2022’de harekete geçecek cesareti bulmasını da Batı’nın bu pusulası şaşmış hâlinden aldığı cesarete bağlamaktadır.

Öte yandan NATO’nun kazanılması imkânsız bir savaşa girmesi, Afganistan Savaşı kast ediliyor, Rusya nazarında Batı’nın itibarını sarsmıştır. Neticede ABD, hedeflerine ulaştığı için değil, bu hedeflerden vazgeçtiği için Afganistan’dan çekilmiştir. Yine de Coker burada kendi hesaplarına göre iyimser bir çıkarım yapmaktadır. Ona göre, Batı’nın Afganistan’daki hatası, aynı anda hem savaşı yürütüp hem de bir ulusu yeniden inşa etmeye çabalamaktır. ABD ordusunun rejim değiştirmedeki başarılı örnekleri, Almanya/Japonya 1945, Grenada 1983, Panama 1989, daima çatışma sona erdikten sonra hayata geçirilmiştir. Aslına bakarsak burada “çatışma sona erdikten sonra” ile anlatılan şey nihai ABD zaferidir.

Ne olursa olsun bütün savaşlarda elde edilmek istenen sonuç aynıdır: Zafer! Çoğu savaşta o savaşı kazanmaktan daha önemli hiçbir şey yoktur. Peki, Ruslar açısından bakıldığında, mevcut savaş ‘ne uğruna’ yapılıyor? Savaş baştan aşağı amaçlarla örülüdür ve her zaman bir nihai hedef içerir; ancak farklı ülkelerin farklı amaçları ve savaşa girmek için farklı gerekçeleri vardır. İşte bu gerekçeler Thukydides’in iki bin yıl önce tanımladığı şekilde, korku, gurur ve çıkar olarak sayılabilir.

Korku

Ruslar için Ukrayna Savaşı varoluşsal bir mücadeleye dönüşmüştür. Fakat harbin başında durum böyle değildi. Ruslar da Batı gibi Ukrayna’yı ilk ateşte çökecek, yozlaşmış ve başarısız bir devlet olarak görüyordu. Oysa Ukraynalılar savaşta, barış zamanında mevcut olmayan bir amaç ve birlik duygusu buldu. Rebecca Solnit, “Cehennemde Yaratılan Cennet” (Paradise Built in Hell) adlı eserinde, felaketler karşısında insanın beklenmedik fakat yaygın şekilde verdiği tepkinin bir sevinç duygusu şeklinde olduğunu yazmaktadır. Zira insanoğlu hayatı boyunca daima kahramanlığa öykünür, en az bir kez bu duyguyu tatmak ister. Bunun nedeni, bazı insanların ancak kriz zamanlarının zorlu koşullarında kendisini hayatta hissetmesidir. Psikologlar, savaş hâlindeki bir toplumda kaygı, depresyon ve hatta psikoz oranlarının düştüğünü ifade etmiştir. Zorlukla mücadele, zorlukların üstesinden gelme isteği insanı huzura kavuşturur. Bununla birlikte bazı vatandaşların geri kalanlar uğruna hayatını feda edebilecek hissiyatta olduğunu görmek, insanın topluma duyduğu güveni pekiştirir.

Fakat Ruslar hiçbir sebeple mücadeleden vazgeçmeyeceklerdir. Bu savaşın sonunda gelecek mağlubiyetin Rusya’yı stratejik açıdan İran misali ikinci dereceden bir aktöre dönüştüreceğini biliyorlar. Aslında bu yüzyıllardır süregelen bir korkudur. Putin bu konuda yazdığı yazılarında, ülkenin geleceğinin pek parlak olmadığı korkusuyla pek çok kez geçmişe atıfta bulunmuştur. Rusya’nın geçmişi, aynı zamanda ülkenin sözde “istisnailiği” (Exceptionalism) ile de iç içe geçmiştir. Günümüzde çok az sayıda ülke kendi istisnailiğini iddia etmektedir. Bunlar, ABD, Rusya ve bunların en eskisi seçilmiş halk iddiasındaki Yahudilerdir.

Rusya, “Büyük Güç” olma hedefini her zaman çıkarlarıyla birlikte korku ile de beslemiştir. Fakat ülkenin kapasitesi bu hedeflerle nadiren örtüşmüştür. Coker’e göre, Rusya tarihinin her döneminde, Batı daha güçlü ve ekonomik açıdan daha dinamik olmuş, ayrıca çok daha büyük bir kültürel cazibeye sahip olup daha ileri teknolojiler üretmiştir. Rusya ise Büyük Petro’dan bu yana tarihin her aşamasında, bu zayıflığı bir güç gösterisiyle telafi etmeye çalışmıştır.

Savaş, özü itibariyle toplumsaldır ve toplumsal ilişkilerden doğmaktadır. Tarihin en eski ayrımı toplumsaldır. Yani iç grup ile dış grup arasındaki ayrımdır. Bu iki grup arasındaki ayrım rakip üyeleri yok etmekle sonuçlanabilir. Hatta bazen iç gruplar da kendi içinde bölünebilir. Bazı mitlerde savaş, kardeşler arası rekabetten, yani kardeşin kardeşe saldırmasından doğmuştur. Anne ve babalarının cennetten kovulmasının ardından Kabil’in Habil’i öldürmesini ya da Roma’nın kuruluş eylemi sayılan, Romulus’un Remus’u öldürmesini düşünmek lazımdır. Bu örneklere göre, insanların kurabildiği kardeşlik bağı ne olursa olsun, bu bağ pekâlâ kardeş katlinden doğmuş olabilir. Kardeşlik ve savaş çoğu zaman birbiriyle ilişkilidir. Putin, Ukraynalıları faşizmden “özgürleştirmek” ve onları etnik “kardeşleri” olan Ruslarla yeniden birleştirmek amacıyla Ukrayna’yı işgal etmiştir. Ancak işler umduğu gibi gelişmemiş, aksine bu işgal Ukrayna ulusal bilincini daha da pekiştirmiştir.

Gurur

İnsanın, hukukun üstünlüğü ve siyasi açıdan hesap verebilir yönetimin olmadığı bir ülkede herhangi bir tehditle karşılaşması demek, o tehdidin insafına kalması demektir. Rusya’da böyle meseleler hiçbir zaman öne çıkmadı. Orada kişisel başarılardan çok, güç ön planda oldu ve bu komünizmin çöküşünden bu yana hiç değişmemiştir. Rus halkının inancı ve ümidi olmayabilir ama kolektif özsaygılarını hiçbir zaman kaybetmemişlerdir. Ülkelerin savaşa girmesinin pek çok nedeni arasında statü kaygısı en önemlilerinden biridir. Zira Soğuk Savaş’ın bitiminden bu yana Rusya’nın yaşadığı türden bir statü kaybı, kendini, güçlünün dilediğini yaptığı, zayıfın ise mecbur kaldığını yapmak zorunda olduğu bir dünyada bulmak anlamına gelir. Formül çok basittir: Barış güvenlik getirmez, ancak güvenlik barışı doğurur.

Çıkar

Çoğu savaşta mesele güçten ibarettir. Güç ise maddi ve manevi çıkarları bünyesinde barındırır. Savaşlardaki farklı maksatlar, aslında gücün farklı tezahürlerinden ibarettir: milliyetçiliğin kibri, bir ideolojiyi yayma arzusu, komşu topraklardaki soydaşları koruma isteği, daha fazla toprak veya pazar payı arzusu, bir yenilginin ya da hareketin intikamı, daha büyük bir ulusal güç olma veya bağımsızlık tutkusu, müttefikleri etkileme ve ittifakları pekiştirme arzusu… Bunların hepsi farklı yollarla ve farklı kılıflar altında gücü temsil etmektedir.

Coker’e göre, Hitler ve Napolyon gibi tarihin büyük fatihleri, bir tür güç psikozu mustaribi olmuş olabilir. Zamanla güç, beyin üzerinde dopamin artırıcı ve bağımlılık yapıcı bir etki yaratarak empati kaybı, büyüklük hezeyanı ve paranoya gibi davranışsal değişikliklere yol açabilir. Bu tür değişiklikler, çoğu zaman kişinin riskleri tartma yetisini zayıflatmaktadır. Ordusu geri dönmeye zorlamasaydı savaş meydanında öldürülene dek savaşmaya devam edecek olan Büyük İskender’i ya da Rusya’yı işgal ederek elde ettiği her şeyi heba eden Napolyon’u düşünmek lazımdır. Kremlin’deki iki yıllık tecrit ve yirmi iki yıllık iktidar süreci, Putin üzerinde de benzer bir etki yaratmış olabilir.

Rusya’da başlangıçta çok sınırlı ve görünüşte ulaşılabilir bir amaç uğruna başlanan fakat felaket niteliğini alan bir savaş yüzünden kendi kalkınmasını onlarca yıl gerileten bir devlet görülmektedir. Bu, rasyonel midir? İktisatçıların çoğunlukla vurguladığı “rasyonel insan” (Homo Economicus) aslında çok fazla görülmez. Kaldı ki savaşın kendisi aklın denetimi dışında gelişir, bu yönüyle rasyonel değil, mantıksızdır. Asıl sorun şu ki insanoğlu sanıldığı kadar zeki değildir ve çoğu zaman gerçek çıkarlarını tayin etmekte büyük zorluklar yaşayarak başarısız olur. Kararlarımız, çoğu zaman farkında olmadığımız mantık dışı sezgisel yöntemlere ve önyargılara dayanır. Üstelik sıklıkla yersiz bir iyimserlik taşırız: Başarısız olacağımızı gösteren kanıtlara rağmen başarılı olacağımızı düşünmeye devam ederiz. Eğer rasyonel olmanın bir yolu tarihten ders çıkarmaksa, insanoğlu bunu yapmaktan kronik biçimde acizdir.

Coker, bu noktada Rus tarihine subjektif bir yorum getirmektedir. Ona göre, Rus tarihindeki hiçbir şey, tam anlamıyla “tarih” olup geride kalmıyor gibidir. Tıpkı yeni bir kitaptaki inatçı bir sayfa gibi, okuyucu tarafından çevrilmeye direnir. Bir noktada her şey tekrar etmektedir. Çarlar farklı zamanlarda ve farklı kılıklarda, Stalin veya Putin olarak, yeniden sahneye çıkmakta, her türlü görüşten veya hiçbir görüşe bağlı olmayan muhalifler hapse atılmaya devam etmektedir. Rus Ayısı komşularını tehdit etmeyi sürdürür ve ülkenin savaşları günümüzde Büyük Vatanseverlik Savaşı’nın (1941–45) sonsuz birer tekrarı olarak sunulur. Ülke, bitmek bilmeyen bir “geçmişte süregelen zaman” (past imperfect) döngüsüne hapsolmuş görünmektedir.

Bu yorumlarından sonra Coker, Rusya’nın tutumundan yakınmaktadır. 18 Ocak 2023’te Moskova’da düzenlediği basın toplantısında gazetecilere konuşan Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov, Batı’yı, Ruslara tıpkı Hitler’in Yahudilere yaptığı gibi muamele etmek için koalisyon oluşturmakla suçlamıştır. Kendini Ukrayna savaşının mağduru olarak konumlandırmak da son derece tipik bir Rus tavrıdır; nitekim bu ülke, 1812’ye kadar Napolyon’a ve 1941’e kadar Nazi Almanyası’na yardım etmiş, ancak sonunda bizzat saldırıya uğramıştır. İşgalci taraf artık kendini, tarihten silinmesinden başka bir şey hedeflemeyen “Şeytani bir Batı”nın kurbanı olarak görmektedir.

“Büyük Güç” siyasetinin geri dönüşü

Her gece televizyonlara yansıyan Ukrayna Savaşı, insana İkinci Dünya Savaşı’nın renklendirilmiş görüntülerini anımsatmaktadır. Ukrayna toplumunun adım adım çöküşüne, altyapısının ve ekonomisinin yerle bir edilmesine tanıklık ederken Soğuk Savaş’ın ardından ortaya çıkan istikrarlı bir Avrupa düzenine dair hayaller de yıkılmaktadır. Bu, savaşın “sistemi dönüştürücü” yönünü de ortaya koymaktadır.

Coker’e göre bu durumun suçlusu yine Batı’nın kendisidir. Putin’in savaşı göze almasının sebebi, Batı’nın geri döndürülemez bir çöküş içinde olduğuna inanmasıdır. Öte yandan selefinin aksine Trump’ın Rusya’yı kazanma, Çin’i yalnızlaştırma, Orta Doğu’daki sorunlardan uzak durma ve müttefiklere yönelik taahhütleri azaltma stratejisi bu durumu pekiştirmiş, ABD’yi olduğundan zayıf göstermiştir. Bunların yanında bir de uzun zamandır gerçeklikten kopuk hayallerle kendini avutan Avrupa Birliği (AB) yer almaktadır.

AB yıllardır gerçek dünyadan uzaklaşmıştır. Küreselleşme ve sivil toplum hakkında rahatlatıcı, aslında gevşetici, hikayeler anlatmakta ve “Büyük Güç”lerin tamamen insani maksatlarla dünyanın istikrarlı düzenine bağlandığını düşünmektedir. Yumuşak gücün (Soft Power) ve akıllı gücün (Smart Power) sert güce (Hard Power) üstün geleceğine inanmaktadır. Hatta Putin gibi diktatörlerin fikirlerinin çeşitli argümanlarla değiştirilebileceğini sanmaktadır.

Nitekim Batı, bu mücadelede Güney Küre’nin sessiz kaldığını görünce büyük şaşkınlık yaşamıştır. Dünya’nın yüzde yetmiş beşi taraf tutmayı reddetmekte ve Rusya’yı desteklemektedir. Fransız antropolog Emmanuel Todd’a göre bunun açıklaması şudur: “Batı, trans birey hakları ve eşcinsel evlilikler konusundaki saplantıları ve kölelik meselesine dair perspektif eksikliğiyle kendini gülünç duruma düşürerek yumuşak gücünü kaybetmektedir. Batı dışı dünya, Putin’in LGBT karşıtı tutumunu sakıncalı bulmamakta, cinsiyetin ikili bir yapıya sahip olduğu görüşünü korumakta ve aile yapısı hâlâ Batı dünyasının 30 yıl önceki hâline, yani ataerkil (patrilineer) yapıya dayanmaktadır.” Todd’un ifadesiyle, “Batı dışı dünya nezdinde Rusya, güven verici bir ahlaki muhafazakârlığı temsil etmektedir.” Batı bu çatışmayı siyasi değerler ekseninde ele alırken, dünyanın büyük bir kısmı meseleyi daha derin ve antropolojik değerler çatışması olarak görmektedir. Bu açıdan bakıldığında bu hakikaten bir “Dünyalar Savaşı”dır.

Dolayısıyla, savaşın uzaması muhtemeldir. Batı’nın umutla beklediği o kesin Ukrayna zaferi şüpheli görünüyor. Müzakere yoluyla sağlanacak herhangi bir uzlaşma, yalnızca Moskova’nın işine gelen bir zamanda yeniden alevlenebilecek yeni bir donmuş çatışma yaratacaktır. Batı, Rusya’nın aksine donmuş çatışmaları sevmez; krizleri çözmeye çalışır ve düzeni tercih eder. Bu sebeple Rusya; Baltık Cumhuriyetleri, Moldova ve Gürcistan gibi komşuları için kalıcı bir tehdit ve düzeni bozma unsuru olmaya devam edecektir.