17.06.2021

Moğolların efsanevî kahramanı Manduhay Setsen Hatun

Manduhay Setsen Hatun, Moğolların gözünde Cengiz Han’ın soyuna değer veren ve tüm Moğolların Büyük Han’ın yönetimi altında birleşmesi için mücadele eden kadın kahramandır.


Moğol tarihi hakkında ilginç bilgiler vermeye devam ediyoruz. Bu yazıda da Moğol tarihinde önemli bir yer tutan Manduhay Setsen Hatun üzerinde duracağız.

Resim: “Manduhay Setsen Hatun’un Efsanesi (Manduhay Setsen Hatan Tüüniy Domog)” adlı kitabın kapak sayfası

Manduhay Setsen Hatun, Moğol tarihinde 15. yüzyılda yaşamış olan bir kadın kahramandır. Moğol tarihinin önemli eserleri olan Altan Tobçi ve Sagan Seçen’de Manduhay Hatun’dan bahsedilmektedir. Günümüzde birçok Moğol tarihçisi, akademisyeni onu, devlet adına düşünen, devletinin geleceği için her şeyini terk eden devlet kadını olarak belirtmektedir. Aynı zamanda Moğolların soyunu koruyan, Moğolları birleştirme çabalarını güçlendiren güzel, sadık, temiz kalpli bir kadın politikacı ve kahraman olarak tanımlamaktadırlar.

15. yüzyılda Moğolların birçok parçalanmış vilayetini birleştirmede kilit rol oynayan büyük devlet kadını Manduhay Setsen Hatun, halk arasında bir efsane haline gelmişti. Manduhay, 1448 yılında Tümed ilinde doğdu. Moğol halkından Tsorosbay Tömör Çinsan’ın kızıdır. Ailenin tek kızı olarak büyüyen Manduhay, babasıyla birlikte at binip ok atmayı öğrendi. O dönemlerde Moğolların Hanı olan Manduul, 1465 yılında onunla evlendi. Güzelliğinden dolayı ona Manduhay Setsen Hatun denildi.

Manduul Han (1426-1467), 1463 Kara Koyun yılında tahta çıktı ve Moğolları birleştirme hayalini gerçekleştiremeden 1467 yılında öldü. Manduul Han’dan sonra devlete liderlik yapacak biri kalmadı ve kısa bir süre sonra taht için mücadeleler başladı. Manduul Han hayattayken ağabeyi Agbarjin’in torunu Bayanmönh’e (1452-1470) prens unvanı verdi. Batı Moğolistan’ın yönetimini ona vererek devlet işlerine katılmasını sağladı. Oyrat Esen Tayş, Bayanmönh’ü öldürme planı yaparken Bayanmönh’ün annesi Setseg Beyj onu Doğu Moğolistan’a kaçırdı. Doğu Moğolistan’da Halh halkı Bayanmönh yönetiminde etkili oldu. Manduul Han’dan sonra taht için aday olan Bayanmönh, prensler ve soylular tarafından suikastla öldürüldü.

Bayanmönh (Boloh Jonon adıyla da belirtilmektedir), Manduul Han’ın yanından ayrıldıktan sonra, eşi Şiher Tayhu’dan Batmönh adında oğlu doğdu. Rakipler, Cengiz Han soyundan olanları bulup öldürme kararı aldılar. O dönemde, Batmönh’den başka Cengiz Han soyundan tahta geçecek birisi yoktu. İsyanlar sırasında Batmönh gizlice kaçırıldı. Manduul Han’ın eşi Manduhay Setsen Hatun, tam bu sırada eğer taht boş kalırsa feodal çekişmelerin artacağı ve çatışmaların krize dönüşeceğini düşündüğünden eski Moğol geleneklerine sahip çıkmayı düşündü.

Manduhay Setsen Hatun, Manduul Han sonrasında geçici olarak Moğol devletinin işlerinden sorumlu oldu. Bu sırada Cengiz Han’ın soyunun bittiğine inanan Hasar Hanedanından Horçin’de oturan Noyonbold, Manduhay Setsen Hatun’a evlenme teklifi gönderdi. Manduhay Setsen Hatun ise çok akıllı davrandı. İlk olarak avcılarından Satay’a Noyonbold ile evlenme konusundaki fikrini sordu. Satay, küçük bir çocuğu beklemek yerine Noyonbold ile evlenmesi gerektiğini söyledi. Daha sonra, Sanhay görevlisinin eşi Jihayg’a da aynı soruyu yöneltti. O ise Noyonbold ile yapılacak evlilik sonucunda bütün toprakları kaybedebileceğini söyledi. Noyonbold, Manduhay Hatun’un eşi olursa Moğol hanı olmak için Cengiz Han’ın torunları arasında çatışma yoğunlaşacaktı. Bu sebeple Manduhay evlilik teklifini reddetti. Prens Bayanmönh’ün oğlu Batmönh’ü aramaya gitti. Tömörhadag adında bir adam Batmönh’ü evinde büyüttü ve onu Manduhay Hatun’a verdi. Manduhay Hatun, Cengiz Han’ın soyunu devam ettirmek için onunla evlendi, eşi oldu. Kendisi 22 yaşındaydı ve Batmönh ise 7 yaşındaydı.

Manduhay Hatun, Batmönh büyüyene kadar ona yardım etti. Cengiz Han’ın soyu kesintiye uğramadan Moğolistan’ı yönetti. Moğolistan’ı Büyük Han’ın yönetimi altında birleştirmek için mücadele etti. 1470 yılında Han olan Batmönh’e ‘ülkeyi fetheden’ anlamında ‘Dayan Han’ unvanı verildi. 1470’lerde Halhlar ve Oyratlar kriz durumundaydı. Manduhay Hatun, Doğu Moğolistan’daki orduyu yenerek bağımsızlıklarını pekiştirmek amacıyla Oyratları mağlup etti. Böylece Doğu ve Batı arasındaki çatışmalar da azalmaya başladı. 1473 yılında Manduhay Setsen Hatun, devlet yönetimini on yaşındaki Batmönh Dayan Han’a devrettiğini duyurdu.

Efsaneye göre 22 yaşındaki Manduhay ile 7 yaşındaki Batmönh, Ordos’taki Cengiz Han’ın Sekiz Beyaz Evi’nin önüne gelip imparatora bağlılık yemini etti. 7 oğul ve 1 kızı olması için yemin etti. Bu yemin gerçekleşti ve onların yedi oğlu ve bir kızı oldu. (Manduul Han’dan ise Borogçin, Eşige adında iki kızı vardı). Erkeklerin hepsine Bold ismini verdi. 1482 yılında Törbold ve Ulsbold ikiz oğulları, 1484 yılında Barsbold ve kız Törölt ikiz, 1487’de Arsbold, 1490 yılında Oçirbold ve Alçbold ikiz ve sonradan sonuncu oğlu Arbold doğdu. Batmönh Dayan Han daha sonra devlet yetkisini ele alınca Törbold’u büyük han ilan etti. Ulsbold’u batının uç ulusunun prensi olarak atadı. Ancak ona suikast kuruldu ve babasının gözü önünde öldü. Diğer altı oğlu Urianhayn, Tsahar, Halh, Ordos, Tümed, Yunşööbü halklarının komutanı oldular.

Resim: Mongoltoli.mn (Moğolistan’ın Bulgan İli, Raşaant İlçesinde bulunan Manduhay Setsen Hatun Anıtı)

Manduhay Setsen Hatun, Çin’deki Ming devletini yendi. Oyratları bastırdı ve birçok Moğol boyunu birleştirdi. Daha sonra 1505 yılında Dayan Han için Kerülen Nehri kıyısında bir ziyafet düzenledi. Dayan Han’a daha fazla dokunulmazlık verdi ve artık devlet işlerine karışmayacağını ilan etti. Batmönh Dayan Han, eşi sayesinde ülkeyi 40 yıl boyunca yönetmiş ve altı halkın barış içerisinde yönetilmesini sağlamıştı. Dayan Han, ülkeyi on bir oğlu (Törbold, Ulsbold, Barsbold, Arsbold, Oçirbold, Alçbold, Arbold, Gerbold, Gersenz, Ubsanz, Geretü) arasında paylaştırdı. Manduhay Setsen Hatun’un ise 1526 yılında 78 yaşında öldüğü söylenmektedir.

Manduhay Setsen Hatun, Moğolların gözünde Cengiz Han’ın soyuna değer veren ve tüm Moğolların Büyük Han’ın yönetimi altında birleşmesi için mücadele eden kadın kahramandır. Yaklaşık yüz yıl sürecek olan Moğol prenslerinin aralarındaki çatışmalara son vererek Doğu ve Batı Moğollarını barış dönemine soktu. Moğolların kırk dört ulu hatunundan biriydi. Ancak Moğol tarihinin en ünlü ulu hatunu oldu. Günümüzde Moğolistan’ın Bulgan İli, Raşaant İlçesinde Manduhay Setsen Hatun Anıtı bulunmaktadır. Ayrıca Moğollar, 1989 yılında “Manduhay Setsen Hatun” adlı bir film yaptı. Halk Sanatçısı Jantsannorov da “Manduhay Setsen Hatun” adlı bir şarkı besteledi. Manduhay Setsen Hatun hakkında birçok roman, kitap ve şiirler yazıldı.

 

KAYNAKÇA

Demberel, Sereeteriin vd, Manduhay Setsen Hatan Tüüniy Domog, Ulaanbaatar 2004

Natsagdorj, Ş., Mongol Uran Zohiolin Deejis. Boti-20: Manduhay Setsen Hatan, Ulaanbaatar 2005

Mongoltoli.mn, “Manduhay Setsen Hatan”

 

Yazar

Samet Kalyoncu

Yorum Yap

Kayıt olmadan yorum yapabilirsiniz.