İnsan Kendi Hayatına Ne Zaman Uyanır?
Matt Haig’in romanı, ilk bakışta başka hayatların mümkün olup olmadığını anlatıyor gibi. Fakat biraz yakından bakınca asıl meselenin başka bir hayat değil, insanın kendi hayatına ne kadar yakın yaşadığı olduğu görülüyor.
Çünkü hepimizin zihninden geçen o tanıdık sorular var:
“Başka türlü davransaydım ne olurdu? Şu kararı vermeseydim? O gün gitseydim? Kalsaydım? Daha erken fark etseydim?”
İnsan zihni geçmişle konuşmayı seviyor. Hele gece…
Günün gürültüsü çekildiğinde insan kendi sesini daha net duyuyor.
Geçmişe değil, geçmişteki kendimize dönüyoruz
Geçmişi özlediğimizi düşünüyoruz.
Oysa kimi zaman özlediğimiz şey geçmişteki hayatımız değil, o hayatın içindeki kendimiz oluyoruz. Daha genç hâlimiz, henüz yorulmamış, birini kaybetmeden önceki, bir karar vermeden önceki hâlimiz.
Hayatın önümüzde uzun bir yol gibi durduğu yıllar…
Psikoloji açısından bakınca insanın geçmişi hatırlaması yalnızca bir görüntüyü yeniden izlemek anlamına gelmiyor. Bellek, bugünkü deneyimlerimizle birlikte yeniden şekilleniyor. Dün yaşadığımız olay ile bugün hatırladığımız olay aynı olmayabiliyor. Çünkü olay yerinde duruyor. Fakat ona bakan göz değişiyor.
Belki de yıllar sonra bir anının canımızı daha az yakmasının nedeni unutmak değil. O anıya başka bir yerden bakmayı öğrenmek.
“Keşke” insanı nereye götürüyor?
“Keşke” kelimesinin içinde kocaman bir hayat saklı. Keşke o işe girmeseydim, o şehirden hiç ayrılmasaydım. Keşke onu arasaydım, daha cesur olsaydım. Keşke kendimi daha çok dinleseydim.
İnsan seçmediği hayatları zihninde büyütmeye çok yatkın. Çünkü yaşamadığımız bir hayatın eksiklerini bilmiyoruz. Onun yalnızca güzel ihtimallerini görüyoruz.
Başka bir şehirde yaşadığımızı düşünüyoruz ama o şehrin yalnızlığını hesaba katmıyoruz. Başka bir meslek seçtiğimizi düşünüyoruz ama o işin yorgunluğunu bilmiyoruz. Başka bir insanla hayat kurduğumuzu düşünüyoruz ama o ilişkinin nasıl bir sınavdan geçeceğini bilmiyoruz.
Zihin, yaşanmamış hayatlara çoğu zaman kusursuz bir senaryo yazıyor.
Oysa hayatın hangi kapısından girersek girelim, içeride bizi yine kendimiz bekliyoruz.
Hayatı kurarken hayatı kaçırmak
Kitapta beni düşündüren bir başka nokta, insanın çalışmak, üretmek ve gelecek için hazırlanmak uğruna bugünü ertelemesi. Bunu gerçek hayatta da çok görüyoruz.
“Şunu bir bitireyim. Biraz daha para biriktireyim. İşim düzene girsin. Sonra dinlenirim, gezerim. Sonra görüşürüz. Sonra yaşarım.”
Sonra…
Ne kadar masum görünen bir kelime. Oysa hayatın içinde en çok kaybolduğumuz yerlerden biri de orası. Çünkü gelecek için hazırlık yaparken bugünün elimizden sessizce çıkıp gittiğini fark etmiyoruz. Bir gün dönüp baktığımızda elimizde düzenli bir hayat olabilir. Ama içimizden şu soru geçebilir:
“Peki ben bu hayatın neresindeydim?”
Gece Yarısı Treninin bence en güçlü taraflarından biri tam burada. İnsana başarılarını değil, yalnızca hayatın içinde gerçekten nerede durduğunu da düşündürüyor.
Birini kaybetmek, kendimizin bir hâlini de kaybetmek
Bir insan hayatımızdan çıktığında yalnızca o kişiyi özlemiyoruz. Onun yanındaki hâlimizi de özlüyoruz. Kimin yanında daha çok güldüğümüzü, daha cesur olduğumuzu, çocuklaştığımızı… Kimin yanında kendimizi saklamadığımızı…
İnsan ilişkileri bize yalnızca başkalarını göstermiyor, kendimizi de gösteriyor. Bu yüzden bir ayrılığın ardından duyulan özlem, yalnızca “onu özlüyorum” cümlesiyle açıklanamıyor.
İçimizde başka bir cümle daha dolaşıyor: “Onun yanındayken olduğum kişiyi de özlüyorum.”
Kitaptaki kayıp duygusuna bu açıdan bakınca hikâye daha da derinleşiyor. Çünkü kaybedilen yalnızca bir ilişki değil.
Bir ihtimal, gelecek, benlik hâli.
Kendimize karşı neden bu kadar acımasızız?
Yıllar geçince geçmişteki kararlarımıza bugünün aklıyla bakıyoruz. “Bunu nasıl göremedim? Neden böyle yaptım? Niye sustum? Neden gitmedim?”
Oysa o günkü biz, bugün bildiklerimizi bilmiyordu. Bugünkü deneyimlerimiz henüz yaşanmamıştı. Bugünkü aklımız, gücümüz yoktu. İnsan kendisini değerlendirirken bunu unutuyor. Başkalarına gösterdiğimiz anlayışı kendimizden esirgiyoruz.
Bir arkadaşımız aynı hatayı yapsa ona, “O gün elinden gelen buydu” diyebiliyoruz. Kendimize gelince ise hüküm çok daha ağır. Belki büyümek biraz da kendi geçmişimize karşı yumuşayabilmek. Yaptığımız hataları aklamak değil, onları anlamak.
Çünkü kendini affetmek, “Doğru yaptım” demek değil. “Yanıldım ama yanıldığım hâlimle de bir insandım” diyebilmek.
Başka hayat yok, başka bakış var
Kitap boyunca başka hayat ihtimali dolaşıyor. Fakat hikâye ilerledikçe insanın aklına başka bir soru geliyor:
Gerçekten başka bir hayat mı gerekiyor bize? Yoksa elimizdeki hayata başka bir gözle bakmak mı?
Çünkü zihnimizde yüzlerce hayat yaşayabiliriz.
Başka şehirler, insanlar, meslekler, kararlar. Ama bedenimiz yalnızca bir hayatın içinde. Dünü değiştiremiyoruz. Geçmişte söylediğimiz bir cümleyi geri alamıyoruz. Kaybettiğimiz zamanı yeniden kullanamıyoruz.
Fakat bugün hâlâ elimizde.
Belki ikinci şans dediğimiz şey geçmişe dönmek değil. Bugünü geçmişin devamı olmaktan çıkarabilmek.
Gece yarısı insan kendisiyle karşılaşıyor
Kitabın adına baktığımda gece yarısını yalnızca bir saat olarak düşünmüyorum. Gece yarısı biraz da insanın kendisiyle baş başa kaldığı zaman. Telefon sessiz, ev sessiz, dışarı sessiz.
Ve insanın içindeki ses yükseliyor. “Kendin için ne yaptın? Neyi erteledin?” Kimi özlüyorsun? Neden hâlâ bekliyorsun? Gerçekten istediğin hayatın içinde misin?”
Gündüz bu soruların üstünü örtebiliyoruz. İşle, koşturmayla, insanlarla, ekranlarla.
Ama gece…
İnsan kendisinden kaçmak için daha az yere sahip.
Belki bu yüzden gece yarısı treninin yolculuğu bana bir tür iç hesaplaşma gibi geliyor. Tren ilerliyor, duraklar geride kalıyor, insan her durakta kendisinin başka bir hâliyle karşılaşıyor.
Son durakta yine kendimiz varız
Gece Yarısı Treni bana başka hayatların mümkün olduğunu düşündürmekten çok, kendi hayatımıza ne kadar dikkatle baktığımızı düşündürdü.
Geçmişi değiştiremiyoruz. Keşkeleri tamamen susturamıyoruz. Kaybettiğimiz insanları geri getiremiyoruz. Fakat yaşadıklarımızla kurduğumuz ilişkiyi değiştirebiliyoruz. Bir hatayı yalnızca hata olarak görmek yerine ondan öğrendiğimizi fark edebiliyoruz. Bir kaybı hayatımızın sonu olarak görmek yerine bizi başka bir yere taşıyan bir deneyim olarak okuyabiliyoruz.
Ve belki en önemlisi…
Kendimize yıllardır kızdığımız yerden biraz uzaklaşıp kendimizin yanına oturabiliyoruz. “Keşke” dediğimiz bütün o gecelerin ardından bir sabah geliyor.
Hayat yine devam ediyor. Çay soğuyor, telefon çalıyor, güneş perdeye vuruyor.
Ve insan anlıyor…
Geçmişte yaşayamadığı hayatı geri getiremeyecek. Ama bugününü hâlâ yaşayabilir.
Belki hayatın bize verdiği en gerçek ikinci şans da bu.
Yeni bir hayat değil. Aynı hayatın içine yeniden uyanmak. Bu kez kendimizi biraz daha duyarak. Biraz daha severek.
Ve en önemlisi, hayatı sürekli ertelemeyerek.