Tatar Tarih Enstitüsü kapatılıyor – Milli Düşünce Merkezi Millî Düşünce Merkezi - Dünyaya Türkçü Bakış

DUYURU   • Program İptali   • Açık Oturum: Söz Konusu-3

Tatar Tarih Enstitüsü kapatılıyor

Tataristan Bilimler Akademisi Şehabeddin Mercani Tarih Enstitüsü’nün kapandığını bildirdi. Enstitü, Tataristan Cumhurbaşkanı Mintimer Şeymiyev’in 1996 yılında, Tatar tarihini derinlemesine inceleme kararı ile açılmıştı.

31 Mayıs 2020
Hilal Ülkü Şahin ve Ilvina Gabdrahmanova
Tataristan
Tatar Tarih Enstitüsü kapatılıyor

Tarih Enstitüsü Müdürü Rafail Hakimov, enstitünün ”tüzel kişilik” olarak tasfiye edildiğini söyledi. “Arkeoloji Enstitüsü’ne atandık ve bölüm olarak orada kalabiliriz. Mercani adına ne olacağını bilmiyorum ”dedi. Yöneticisi tarih bilimleri üzerine çalışan Dr.Rafail Hakimov’dur. 2002 yılında Enstitü Şehabeddin Mercani adını aldı. Enstitü tarafından hazırlanan en büyük çalışma 7 ciltlik Tatar Tarihi adlı eser. Hazırlanan tüm kitaplar ve bilimsel yazılar enstitünün web sitesinde yayınlanmaktadır. Bu durum, ülke genelinde yankı buldu. Bilim insanları ve araştırmacalar konuya dair çeşitli açıklamalarda bulundu.

Enstitü kapalı değil

Bilimler Akademisi Başkanı Magzum Salahov, Tarih Enstitüsü’nün kapanmasıyla ilgili iddiaları reddetti. Konuya ilişkin bir belge olmadığını belirten Salahov, kurumda değişikliklere gidilebileceğini, Arkeoloji Enstitisü ile birleşebileceğini fakat asla kapanmayacağını belirtti. Basın birimi başkanı Liliya Galimov da bu ifadeleri destekledi.

Arkeologlar da tarihçi

Tarih Bilimleri Doktoru Demir İshakov, ”Tarih Enstitüsü’nün ortadan kaldırılmasıyla ilgili bir durum yok. Bu tamamen Arkeoloji Enstitüsü ile birleşmesiyle ilgili. Arkeoloji Enstitüsü, 2014 yılında Tarih Enstitüsü’nden ayrıldı. Ayrılık, enstitü başkanları Ayrat Sıtdıkov ile Rafail Hakimov arasındaki kişisel çatışmalar sonucunda gelişti. Bugün, iki enstitüyü birleştirmek arzusu çok doğaldır. Arkeologlar da birer tarihçidir. Birleşme sırasında hangi alanların tutulacağı, nasıl geliştirileceği ve hangilerine ihtiyaç duyulmayacağı gibi konular ele alınmalıdır. Bu sorunlar çözülmezse, 5-6 yıldır bağımsız olarak çalışan ekip yeniden birleştiğinde sorunlar ortaya çıkabilir.” dedi.

İyileştirme süreci olacak

Gazeteci-Yazar Şamil İdiatullin, bu süreçle ilgili endişelerini sosyal medyada dile getirdi. İki kurumun birleştirilmesi fikrine sıcak baktığını belirten İdiatullin, iyileştirme sürecine gidileceğini vurguladı. “Bence hedefler, enstitü planları değişecek, personel küçülecek.Bugün, Tatar halkının tarihi ile ilgilenen bir kişi olarak, Tarih Enstitüsü’nün çalışmalarından memnun kaldım, kitapları, dergileri, her şeye açık bir biçimde erişerek okudum.” dedi.

Halkın kaderi ile oynanıyor

Doçent Milyausha Habutdinova’ya göre, Tarih Enstitüsü’nün ilhak edilmesi ulus tarihinin yıkılması anlamına geliyor. Bu konunun büyük bir trajedi olduğunu söyleyen Habutdinova,ne olursa olsun Tarih Enstitüsü’nün görevini yerine getirdiğini ve 7 ciltlik bir eser ortaya çıkarttığını belirtti. “Tarih Enstitüsü’nün ortadan kaldırılması, bir ulusun yok oluşunun büyük bir işaretidir. Tarih kurumunun ortadan kaldırılması halkın kaderi ile oynamak anlamına gelir. Tarih Enstitüsü ortadan kaybolursa, cumhuriyet kavramını geliştiren kurum ortadan kalkacak demektir. Bu benim halkımın hikayesi.”

Tarih Enstitüsü Tatar tarihine adanmış bir yapı

Dünya Tatar Gençliği Forumunun üyesi Ilnar Garifullin’in açıklamaları ise şöyle: ”Bence Arkeoloji Enstitüsü ile birleşmek doğru olmaz. Şehabeddin Mercani adının kaldırılması gerektiği konusunda hala söylentiler var, bu zaten büyük bir hata. Mercani Enstitüsü, Tatar halkının bir markasıdır, kendisi Tatar halkı için önemli bir tarihçidir. İki kurumun birleşmesinin nedeninin lider arayışı ile ilgili olduğuna inanıyorum. Bu karar yanlıştır ve iki yapı ayrı tutulmalıdır.”

Resmi olarak belki de doğru bir adım

Dil-Edebiyat ve Sanat Enstitüsü’nün önde gelen araştırmacısı Azat Ahunov kurumların ayrı kalması gerektiğini düşünüyor. ”Bilimler Akademisi’nde ne kadar çok kurum olursa o kadar iyidir. Ayrıca son yıllarda Kazan Federal Üniversitesi örneğinde birleşme sürecinin olumlu bir sonuç vermediğini gördük. Resmi bir bakış açısından, belki de doğru adımdır. Yönetim zorlukları oluşabilir. Ama dediğim gibi, ayrı kurumlara ihtiyacımız var.” Bu kararın iyi mi kötü mü olduğunu bilmek imkansız. Tataristan Cumhuriyeti Bilimler Akademisi Akademisyeni Indus Tahirov bu kararın neden ortaya atıldığının bilinmediğini belirtti. “Bu iki kurum bir zamanlar birlikteydi, sonra ayrıldılar, şimdi bir araya gelecekler. Bu durumun iyi mi yoksa kötü mü olduğunu bilmiyorum…”

Umarız enstitümüz hayatta kalır

Rus Bilimler Akademisi Doğu Araştırmaları Enstitüsü’nde araştırmacı olan Ilşat Saetov, Tarih Enstitüsü’nün kapatılmasını Tataristan’ın egemenliğinin sona ermesi olarak yorumluyor. “Tarih asla arkeolojiye dahil edilemez, arkeoloji tarihin bir parçasıdır. Genel olarak, Tarih Enstitüsü’nün kuruluş hedefi sona erecek.” dedi. Öte yandan, Tarih Enstitüsü Bilimsel İşler Müdür Yardımcısı Radik Salikhov, “Biz bağımsız bir kurumuz. Neden hala Arkeoloji Enstitüsü’ne katılmamız söyleniyor? Sebepler temelsiz ve hiçbir şey net değil. Arkeoloji Enstitüsü Müdürü Ayrat Sitdikov ile de yanlış anlaşılmalar oldu, her zaman iş görüşmelerimiz oldu, her alanda işbirliği yaptık, birbirimizi 20 yılı aşkın süredir tanıyoruz. Daha önce hiç tartışma yaşamadık. Tarih Enstitüsü’nün daha iyi çalışması için birleştirileceğine dair bir görüş var. Ancak bilim alanında Tarih Enstitüsü’nün tüm göstergeleri yüksek, Bilim Akademisi de dahil olmak üzere. Tataristan’ın 40 bilimsel kuruluşu arasında Tarih Enstitüsü ilk sırada yer alıyor. Hirsch endeksine göre, cumhuriyetteki kurumumuz sekizinci sırada. Söylentiye göre biz kötü bir kurumuz, bu yüzden Arkeoloji Enstitüsü’ne dahil edilmemiz gerekiyor. Fakat ben daha iyi çalışabilmeleri için onların bize katılmaları gerektiğini düşünüyorum. Tataristan Cumhuriyeti için önemli çalışmalar yapıyoruz.Umarız enstitümüz ayakta kalır. Almanya, Amerika, Kazakistan vb. her yerden Tatarlar destek mektupları yazmaya başladılar. Şehabeddin Mercani, Tatar dünyasında bir markadır. Bu gerçek hiçbir şekilde inkar edilemez.”

Arkeoloji Enstitüsü’nden başkan Ayrat Sitdikov ve yardımcısı Ramil Hayrutdinov ile iletişim kurulamadı.

***

(Kazan Tatarcası)

Татарстан Фәннәр академиясе Шиһабетдин Мәрҗани исемендәге Тарих институтын ябу турында хәбәр итте. Тарих институты директоры Рафаил Хәкимов институтның” юридик зат”буларак бетерелүен әйтте. “Без Археология институтына билгеләндек, һәм без анда бүлек сыйфатында кала алабыз. Мин Шиһабетдин Мәрҗани исеме белән нәрсә булачагын белмим”, – диде ул. Институт 1996 елда Татарстан Президенты Минтимер Шәймиев Указы белән татар тарихын тирәнтен өйрәнү турында ачыла. Диспетчер тарих фәннәре, эшли д-р Рафаил Хәкимов бу. 2002 елда институт Шехабеддин Шиһабетдин Мәрҗани исемен ала. Институт тарафыннан әзерләнгән иң зур эш – татар тарихының 7 томлы әсәре. Барлык әзерләнгән китаплар һәм фәнни хезмәтләр Институт сайтында басылып чыга. Бу хәл бөтен ил буенча резонлаштырылды. Галимнәр һәм тикшеренүчеләр бу мәсьәлә буенча берничә аңлатма ясадылар.

Институт ябылмаган

Фәннәр академиясе президенты Мәгъзүм Сәлахов Тарих институты ябылуда гаепләүләрне кире какты. Бу мәсьәлә буенча документ юк, дип белдергәч, Сәлахов институтта үзгәрешләргә барырга, Археология институты белән берләшергә мөмкин, әмма беркайчан да ябылырга тиеш түгел, дип билгеләп үтте. Матбугат хезмәте җитәкчесе Лилия Галимова да бу гаризаларны хуплады.

Археологлар һәм тарихчылар

Тарих фәннәре докторы тимер Исхаков болай диде: “тарих институтын бетерүгә бәйле вәзгыять юк. Сүз бары тик Археология институты белән кушылу турында гына бара. Археология институтыннан 2014 елда тарих институтыннан киткән. Декаданс институт җитәкчеләре Айрат Ситдыйков һәм Рафаил Хәкимов арасында шәхси низаглар нәтиҗәсендә килеп чыккан. Бүген ике институтны берләштерү теләге бик табигый. Археологлар шулай ук тарихчылар. Вакытында кушылган булырга тиеш хәл ителде кебек, нинди өлкәләр сакланырга тиеш, ничек аларны үстерергә һәм нинди шуларның кирәк түгел. Әгәр дә бу проблемалар хәл ителмәсә, проблемалар килеп чыгарга мөмкин, кайчан командасы, эшләүче мөстәкыйль 5-6 ел дәвамында, воссоединится.”,- диде ул.

Яхшырту процессы булачак

Журналист-язучы Шамил Идиатуллин социаль челтәрләрдә бу процесс уңаеннан борчылуын белдерде. Ике учреждениене берләштерү идеясен кайнар караучы Идиатуллин камилләштерү процессы барачагын ассызыклады. “Институтның максатлары, планнары үзгәрер, персонал кыскарыр дип уйлыйм.Бүген, татар халкы тарихында кызыксынган кеше буларак, мин Тарих институты эшеннән канәгать, китаплар, журналлар укыдым, барысына да ачык керү юлы белән.”,- диде ул.

Халык язмышы белән уен

Доцент Миләүшә Хәбетдинова сүзләренә караганда, Тарих институты аннексиясе милләт тарихы җимерелүне аңлата. Хәбетдинов сүзләренә караганда, бу тема-зур фаҗига, бернигә дә карамастан, ул тарих институтында үз бурычын үтәгән һәм 7 томлы эш чыгарган. “Тарих институтын бетерү милләтнең үлүенең зур билгесе булып тора. Тарих институтын бетерү халык язмышы белән уен дигәнне аңлата. Әгәр Тарих институты юкка чыга икән, димәк, республика концепциясен эшләүче институт юкка чыгачак. Бу минем халык тарихы.”

Тарих институты-татар тарихына багышланган структура

Ә менә Бөтендөнья татар яшьләре форумында катнашучы Илнар Гарифуллинның: “Археология институты белән кушылу дөрес булмас иде, дип уйлыйм. Шиһабетдин Мәрҗани исеме бетерелергә тиеш, дигән имеш-мимешләр һаман йөри, бу инде зур хата. Шиһабетдин Мәрҗани институты-татар халкының бренды,ул үзе татар халкы өчен мөһим тарих. Минемчә, ике институтның кушылуының сәбәбе лидерлар эзләү белән бәйле. Бу карар дөрес түгел, һәм ике структурасы аерым сакланырга тиеш.”

Формаль, бәлки, дөрес адым

Тел белеме һәм сәнгать институтының әйдәп баручы фәнни хезмәткәре Азат Ахунов фикеренчә, институтлар аерым булып калырга тиеш. “Фәннәр Академиясендә учреждениеләр күбрәк булган саен, яхшырак. Шулай ук соңгы елларда без Казан федераль университеты мисалында кушылган процессның уңай нәтиҗә бирмәвен күрдек. Формаль күзлектән караганда, бәлки, бу дөрес адым. Идарә белән проблемалар килеп чыгарга мөмкин. Әмма, әйткәнемчә, безгә аерым учреждениеләр кирәк.” Мөмкин түгел, белергә, булып микән бу карар яхшы яки начар Татарстан Республикасы Фәннәр Академиясе академигы Инд Таһиров, бу карарның ни өчен чыгарылганлыгы билгеле түгел, дип белдерде. “Бу ике учреждение кайчандыр бергә булган, ә аннары декорацияләгән, хәзер алар бергә җыела. Бу хәлдә начармы, белмим…”

Без ышанабыз, безнең институты исән калыр

Россия Фәннәр академиясенең көнчыгыш тикшеренүләре институты тикшеренүчесе Илшат Сәетов Тарих институтының ябылуын Татарстанның суверенитетын туктату буларак, интерпретацияли. “Тарих беркайчан да археологиягә кертелми, археология тарихның бер өлеше булып тора. Гомумән алганда, тарих институтын булдыруның максаты тәмамланачак.”,- диде ул. Икенче яктан, Тарих институтының фәнни мәсьәләләр буенча директор урынбасары Радик Салихов: “без бәйсез институт. Ни өчен безгә әле һаман да Археология институтына кушылырга диләр? Сәбәпләре нигезсез, һәм берни дә билгеле түгел. Археология институты директоры Айрат Ситдыйков белән дә аңлашылмаучылык юк иде, безнең һәрвакыт эшлекле сөйләшүләр булды, без барлык өлкәләрдә дә хезмәттәшлек иттек, без бер-беребезне 20 елдан артык беләбез. Беркайчан да элек түгел, фикер алышу, без түгел. Тарих институты Иң яхшы эш өчен берләштереләчәк дигән фикер бар. Әмма Тарих институтының фән өлкәсендәге барлык күрсәткечләре югары, шул исәптән Фәннәр академиясе. Татарстанның 40 фәнни оешмасы арасында декрет институты беренче урында тора. Хирша индексы буенча Безнең институт республикада сигезенче урында тора. Без Начар институт, шуңа күрә без Археология институтына кертелергә тиеш, дигән имеш-мимешләр йөри. Әмма минемчә, алар кушылырга тиеш безгә, алар яхшырак эшли ала. Без Татарстан Республикасы өчен мөһим эш алып барабыз. Без институтыбыз йөзеп калыр дип өметләнәбез. Германия, Америка, Казахстан һ.б. татарлар Бөтен дөньядан ярдәмгә хатлар яза башлады. Шиһабетдин Мәрҗани-татар дөньясында бренд. Бу факт бәхәссез түгел.”

Археология институты президенты Айрат Ситдыйков һәм аның урынбасары Рамил Хәйретдинов белән элемтәгә керә алмады.

Kaynak: (https://intertat.tatar/news/science/28-05-2020/shi-abetdin-m-r-ani-isemend-ge-tarih-institutyny-kil-ch-ge-chen-kem-kaygyra-5746130 , 31/05/2020)

Peki ben ne yapabilirim?
Bizi okuyor, beğeniyor ve “Peki ben ne yapabilirim?” diye soruyor musunuz? Bağış yaparak bizi destekleyebilirsiniz. Bağışlarınızla faaliyetlerimiz daha sık, daha geniş ve daha etkili olacaktır. TIKLAYINIZ!

Yazarların diğer yazıları: