300 yıldır Afganistan’da yaşayan Azerbaycan Türkleri ile tanışın – Milli Düşünce Merkezi Millî Düşünce Merkezi - Dünyaya Türkçü Bakış

DUYURU   • Türk ilim dünyasının acı kaybı   • Söz konusu-6: Kadın ve çocuk şiddetinin arka planı (canlı)

300 yıldır Afganistan’da yaşayan Azerbaycan Türkleri ile tanışın

Afganistan’da tahminen 300 yıldır yaşayan Azerbaycan Türkleri bu ülkede kimliklerini kaybetmeden varlıklarını sürdürüyorlar.

28 Ağustos 2020
Nuray Türksoy
Afganistan'da 300 yıldır yaşayan Azerbaycan Türkleri
Afganistanlı Azerbaycan Türkleri

Muhtemelen, konu başlığı herkes için alışılmadık ve anlaşılmaz olacaktır. Bugün, Azerbaycan Türkleri, siyasi ve sosyo-ekonomik sorunlarla boğuştuğundan, sınırlarından uzakta kimlerin olduğunu unuttular. Hatta Afganistan, Pakistan ve Hindistan’da yaşayan soydaşlarını hiç tanımıyorlar. Bu makalenin amacı, Azerbaycan’ın bugünkü sınırlarından uzakta yaşayan vatandaşlarını tanıtmaktır.

Afganistan’daki Azerbaycan Türklerinden Zarmina Afşar Hanım’ı tanıyalım önce. Şu anda ABD’de yaşıyor. Afganistan’ın başkenti Kabil’in yakınındaki 4. yüzyıldan kalma Afşar-Nanakçi köyünde doğdu. Zarmina Hanım, Azerbaycan Türklerinin büyük bir ekonomik ve politik güce sahip olduğunu, ama birliklerinin olmadığını bildiriyor. Ayrıca Azerbaycan devletinin onlarla temas kurmamasından ve yeterince ilgi göstermemesinden şikayetçi.

Azerbaycan Türkleri bugün Kafkasya’da küçük bir ülke olan Azerbaycan’dan kilometrelerce uzakta olan Afganistan’a nasıl göç ettiler?

Bunu anlamak için önce Afşarları tanımanız gerekir.

Afşarlar, Oğuzların 24 boyundan biridir. Onlar sadece Yakın ve Orta Doğu ülkelerinin kurulmasında değil, aynı zamanda Azerbaycan Türklerinin soy kökünün oluşumunda da özel bir rol oynadılar. Safevi Devleti’nin zayıflaması sırasında Afşarlar bir kez daha tarih sahnesine çıktı. Bu boyun temsilcisi Nadir Han, Rusya ve Osmanlı imparatorlukları tarafından işgal edilen Azerbaycan topraklarının yeniden birleşmesi için mücadeleye başladı.

1724’te Rusya ile Osmanlılar arasında “İstanbul Antlaşması ” imzalandı.  Bu anlaşmaya göre, Hazar Denizi’nin batı kıyısı Rusya’ya, kalan topraklar ise Osmanlılara verildi.

Tabii ki, Azerbaycan Türkleri buna razı gelmedi. Nadir Han, ilk olarak II Tahmasb ile bir anlaşma yaparak hizmetine girdi. Kısa bir süre içinde Afganları Safevilerin doğu sınırlarından uzaklaştırdı. Ancak, Nadir Han’ın ordudaki otoritesi II Tahmasb’ı rahatsız ediyordu. O, Nadir Han’dan habersiz Osmanlılar ile savaşa girdi ama yenilgiye uğradı. Bundan sonra Nadir Han onu iktidardan uzaklaştırmak zorunda kaldı. Onun yerine, III Abbas’ı Şah ilan etti ve kendisi de onun kayyumu oldu.

Daha sonra Osmanlılarla savaşa başlayan Nadir Han, onları yendi ve topraklarından çıkardı. Nadir Han döneminin en güçlü ordularından biri olan Rus ordusunu da 1732 Reşt Antlaşması ve 1735 Gence Antlaşması ile topraklarından çıkardı ve Safevilerin tarihi topraklarını yeniden birleştirdi.

Nadir Han 1736’da Azerbaycan, Muğan’da şah olarak seçildikten sonra, 1738’de Hindistan fethine başladı ve Afganistan’dan geçerken Azerbaycan’dan getirdiği 12.000 Türk ailesini bu bölgeye yerleştirdi. Yazımızın başında bahsettiğimiz Türkler, Azerbaycan sınırını korumak için Nadir Şah tarafından bölgeye yerleştirildi.

Bu Türkler kendilerine Kızılbaş diyorlar. Sadece Afganistan’da değil, Pakistan’ın Lahor vilayetinde ve Hindistan’da da yaşıyorlar. Kendileri yaşadıkları devletlerin iş ve siyasetinde oldukca etkili.

“Burada Azerbaycan sınırlarını koruyoruz”

Afganistan’daki Gendahar ve Kabil şehirlerinde yaşayan Afşarlar kendilerine Kızılbaş diyorlar. Afganistan topraklarında da Karabağ isimli birkaç yerleşim yeri inşa etmişler. Konuştukları dil, Azerbaycan Türklerinin konuştuğu dille aynıdır. Apa.tv’nın haberine göre, Afşar yaşlılara “Neden buraya yerleştiniz” sorusunu sorduğunda,”Azerbaycan sınırını koruyoruz”diye cevap veriyorlar.

Evet, bugün Azerbaycan topraklarının çoğunu kaybetti. Taraflı tarihçiler,Azerbaycan devletlerini “İran Devleti” olarak adlandırarak gerçeği gizliyorlar. (Halbuki İran kelimesi 1925’te Türk soylu Kaçar devletinin çöküşünden ve Pers soylu Pehlevi hanedanının tahta geçmesinden sonra ortaya çıktı. ) Ancak bütün bunlara rağmen, Azerbaycan sınırlarından uzakta yaşayan bu Türkler, bugün Azerbaycan vatandaşlarının eskiden sahip olduğu sınırları hatırlatıyor. Aşağıda sunulan videodan da anlaşılacağı gibi, vatanlarından ayrı düşen bu Türklerin ihtiyaçlarının karşılanması bugünkü Azerbaycan’ın hem vazifesi hem de borcudur.

 

***

(Azerbaycan lehçesinde)

Yəqin ki, mövzunun başlığı hər kəs üçün qeyri-adi və anlaşılmaz olacaq. Lakin bu doğrudur. Bu gün Azərbaycan Türklərinin başı siyasi və sosial-iqtisadi problemlərlə qarışdığı üçün sərhəddindən uzaqda nələrin və kimlərin olduğunu unudub. Onlar bəlkə də heç Əfqanıstanda, Pakistanda və Hindistanda yaşayan soydaşlarından xəbərdar deyillər. Məhz bu yazının məqsədi də xalqımıza bu günkü sərhəddindən uzaqda yaşayan həmvətənlərini tanıtmaqdır.

Əfqanıstandakı Azərbaycan türklərindən Zarmina Afşar xanımı tanıyaq öncə. O, hal-hazırda ABŞ-da yaşayır. Əslən Əfqanıstanın paytaxtı Kabil yaxınlığındakı 4 əsrlik Afşar-Nənəkçi kəndindəndir. Zarmina xanım bildirir ki,Azərbaycan türkləri böyük iqtisadi və siyasi gücə malikdir. Lakin birlikləri yoxdur. O həmçinin Azərbaycan dövlətinin onlarla əlaqə qurmamasından və kifayət qədər maraqlanmamasından şikayətlənir.

Bəs Azerbaycan türkləri bu gün Qafqazda kiçik bir ölkə olan Azərbaycanın sərhəddindən kilometrlərlə uzaqda olan Əfqanıstana neçə köç ediblər?

Bunu anlamaq üçün ilk əvvəl əfşarları tanımalıyıq.

Əfşarlar oğuzların 24 boyundan biridir. Onlar təkcə Yaxın və Orta Şərqin güclü dövlətlərindən olan Zəngilər, Qaramanoğulları, Germiyanoğulları dövlətlərinin qurulmasında iştirak etməyib, həm də Azərbaycan Türklərinin soy kökünün formalaşmasında xüsusi rol oynayıblar. Səfəvilər dövlətinin zəifləməsi dönəmində əfşarlar yenidən tarix səhnəsinə çıxdılar. Bu tayfanın nümayəndəsi olan Nadir xan Rusiya və Osmanlı imperiyaları tərəfindən parçalanmış Azərbaycan torpaqlarını yenidən bir bayraq altında birləşdirmək üçün mübarizəyə başladı.

1724-cü ildə Rusiya ilə Osmanlı arasında “İstanbul müqaviləsi” imzalandı. Bu müqaviləyə əsasən, Xəzər dənizinin qərb sahilləri Rusiyanın, qalan ərazilər isə Osmanlının tabeliyinə verilmişdi.

Əlbətdə ki, Azərbaycan türkləri bununla razılaşmadı. Nadir xan əvvəlcə II Təhmasiblə razılaşaraq onun qulluğuna girdi. Qısa müddətdə əfqanları Səfəvilərin şərq sərhədlərindən uzaqlaşdırdı. Lakin Nadir xanın orduda nüfuzunun artması II Təhmasibi narahat edirdi. O öz şöhrətini artırmaq üçün Osmanlı ilə savaşa girir ancaq məğlub olur. Bundan sonra Nadir xan onu hakimiyyətdən uzaqlaşdırmağa məcbur olur. Yerinə III Abbası şah elan edir, özüdə onun atabəyi olur.

Daha sonra Osmanlı ilə savaşa başlayan Nadir xan onları məğlubiyyətə uğradır və torpaqrından çıxarır. Nadir xan dövrünün ən güclü ordularından olan rus ordusunu 1732-ci il Rəşt və 1735-ci il Gəncə müqaviləsi əsasında bu ərazilərdən çıxarmağı bacarır və Səfəvilərin tarixi ərazilərini bərpa edir.

Nadir xan 1736-cı ildə Azərbaycanda, Muğanda şah seçiləndən sonra, 1738-ci ildə Hindistanı fəthə başlayır və Əfqanıstandan keçərkən bölgədə özü ilə Azərbaycandan gətirdiyi 12,000 türk ailəsini yerləşdirir. Məhz yazının başında bəhs etdiyimiz türklər həmin türklərdir ki, Nadir şah tərəfindən Azərbaycanın sərhəddini qorumaq üçün yerləşdiriliblər.

Bu türklər özlərini Qızılbaş adlandırır. Onlar Sadəcə Əfqanıstanda yox, Pakistanın Lahor vilayətində və Hindistanda da yaşayırlar. Bu türklər yaşadıqları dövlətlərin biznes və siyasətində olduqca təsirlidir.

“Burada Azərbəycan sərhədlərini qoruyuruq”

Əfqanıstanın Qəndəhar və Kabil şəhərlərində yaşayan əfşarlar özlərini Qızılbaş adlandırır. Həmçinin Əfqanıstan ərazisində Qarabağ adında bir neçə yaşayış məskəni də salıblar. Onların danışdığı dil məhz Azərbaycan türklərinin danışdığı dil ilə eynidir. Apa.tv-nin məlumatına görə
Əfşar ağsaqqallarına “niyə burada məskunlaşmısınız” sualı verəndə, cavab verirlər ki, “biz Azərbaycan sınırını qoruyuruq”.

Bəli, bu gün Azərbaycan öz torpaqlarının böyük bir qismini itirib. Hətda tərəfli tarixçilər bu dövlətləri ” İran dövləti ” adlandıraraq həqiqəti gizlədir. (Halbuki İran sözü 1925- ci ildə Türk soylu Qacar dövlətinin dağılmasından və taxta fars soylu Pəhləvi sülaləsinin keçməsindən sonra yaranıb. ) Ancaq bütün bu nüanslara baxmayaraq, Azərbaycanın sərhəddindən uzaqda yaşayan bu türklər, bu günkü Azərbaycan vətəndaşlarına bir zamanlar sahib olduğu sərhədləri xatırladır. Aşağıda təqdim etdiyimiz videodan da göründüyü kimi, ana vətənlərindən ayrı düşmüş bu türklərin ehtiyaclarını təmin etmək Azərbaycanın həm borcu həm də vəzifəsidir.

Peki ben ne yapabilirim?
Bizi okuyor, beğeniyor ve “Peki ben ne yapabilirim?” diye soruyor musunuz? Bağış yaparak bizi destekleyebilirsiniz. Bağışlarınızla faaliyetlerimiz daha sık, daha geniş ve daha etkili olacaktır. TIKLAYINIZ!

Yazarın millidusunce.com'daki yazıları