Moğolistan’da tarihî bir göl: Siyah Kalbin Gök Gölü - MİSAK- Millî Strateji Araştırma Kurulu
MDM- Millî Strateji Araştırma Kurulu
MİSAK logo

_______20.04.2021_______

Moğolistan’da tarihî bir göl: Siyah Kalbin Gök Gölü

Cengiz Han’ın 1206’dan önce de han ilan edildiğini biliyoruz. Bu ilanlardan biri bu gölün bulunduğu bölgede olmuştu. Gölün Moğollar için önemi buradan ileri gelir.

Samet Kalyoncu

Hentiy ili, Cengiz Han’ın doğduğu şehir olması sebebiyle Moğollar tarafından önemli bir konumda tutulmaktadır. Bunun yanı sıra Baldan Bereeven Manastırı, Seçen Han Saray Müzesi gibi tarihî eserlerin yanında Burhan Haldun Dağı, Mavi Göl gibi sayılı doğal güzellikler de Hentiy ili sınırları içerisinde bulunmaktadır. Bunların içerisinde Mavi Göl (Siyah Kalbin Gök Gölü), Moğollar tarafından tarihî göl olarak nitelendirilir.

Hentiy ilinin Tsenhermandal ilçesinde bulunan bu göl, başkent Ulaanbaatar’dan doğu yönüne doğru yaklaşık 220 km. uzaklıkta bir mesafededir. Zurh Hayirhan Dağı hemen yanı başında yer almakta ve şekli kalbe benzemektedir. Gölün isminin ‘Siyah Kalbin Gök Gölü’ olması da bu nedenledir. Gölün güney tarafında bulunan yerde Cengiz Han’ın tahta çıktığı zamandan kalma bir ger (keçe ev) yapısına benzer taşlı tepenin olduğu ve bunun ilk saray inşası olduğu söylenmektedir. Gölü ziyarete gidenler, tepeye çıkarak bu yapının bulunduğu yerde dileklerini dilemektedirler. Bu bölgenin kutsal olduğu belirtilirken Moğolların Gizli Tarihinde de gölün adı geçmektedir.

Gizli tarih mi? Bilinmeyen hanlar mı?

Göl bir detayı daha bizlere sunuyor: ‘Cengiz Han haricinde Moğol İmparatorluğu’nda başka hangi hanlar bulunur?’ sorusunun cevabını. Göl bu hanların kısa tarihlerine de göz atabileceğimiz bir yerdir.

Gölün önemine gelirsek; Cengiz Han’ın 1206’dan önce de han ilan edildiğini biliyoruz. Bu ilanlardan biri bu gölün bulunduğu bölgede olmuştu. Gölün Moğollar için önemi buradan ileri gelir. Cengiz, han unvanıyla bu bölgede ilk Moğol Han’ı ilan edildi. Bu nedenle taş şeklindeki yapının, Cengiz Han tarafından yaptırılan ilk sarayın temeli olduğu inanışı mevcuttur. Gölün yanı başındaki ormanlık alana yakın yerde, Cengiz Han’ın doğumunun 840. yıldönümü dolayısıyla yaptırılmış bir heykel ve bu heykelin çevresinde, Moğol İmparatorluğunu yöneten 36 hanın ağaçtan yapılmış büstleri, hilal şeklinde bulunmaktadır. Yaklaşık 100 metre uzunluğundadır. Ortasında ve heykelin arka tarafında ise Cengiz Han, Yesügey, Höelin ve Börte’nin ağaçtan yapılmış büstleri bulunmaktadır.

Yapıda toplam 50’ye yakın ağaçtan yapılmış, oyma büst bulunmaktadır. Moğol hanlarını temsil eden ahşap oymaların önünde, dönemlerine ait kısa bilgiler ve dönemlerindeki sınırlarını gösteren levhalar bulunmaktadır. Burada bulunan büstlerde ve levhalarda bazı hatalar mevcuttur. Büstlerin önünde bulunan bilgi levhalarında, bazı hanların doğum ve tahta çıkış tarihleri hatalı olarak yer almaktadır. Diğer bir hata ise Temur Olcaytu Han’ın levhası Ölziy Tömör Han’ın önünde de bulunmaktadır. Ölziy Tömör Han büyük ihtimalle Temur Olcaytu Han ile karıştırılmış olup aynı levha iki kere kullanılmıştır. Ahşap büstlerin üzerinde klasik Moğolca ile yazılmış bazı han isimlerinde hataların mevcut olduğu Moğol bir tarih öğrencisi tarafından, çeviri yapılırken tespit edilmiştir. Ahşap büstlerin bulunduğu alanda tespit ettiğim en önemli hata ise bilgi levhalarının kronolojik olarak doğru olmasına karşın han büstleri karışık olarak sıralanmıştır.

Gölün yakınında bulunan tepedeki yapı

 

Resim: Sabri Demir (36 Hanın ahşap heykeli ve ortasında Cengiz Han, Eşi Börte, Babası Yesügey ve Annesi Höelin)

 

Resim: Sabri Demir (Cengiz Han, Babası Yesügey ve Annesi Höelin)

 

 

Alanda yer alan Moğol Hanları ve onlar hakkındaki açıklamalarda yazılanlar

1- Cengiz Han 1162-1227: Yesügey’in büyük oğludur. 1162 Siyah At yılında doğmuştur. Cengiz Han, Moğolistan’ın dağınık halde bulunan birçok şehir ulusunu birleştirerek Moğol milletini inşa etti. 1206 yılında Moğol tahtına oturdu. 1227 yılında 65 yaşında vefat etti.

2- Ögeday Han 1187-1241: Cengiz Han’ın üçüncü oğludur. 1228 Öküz yılında, Kerülen Nehri yakınlarında düzenlenen kurultay ile tahta oturdu. Babasının emriyle başlayan Karakurum kentinin inşasını bitirerek burayı Moğol İmparatorluğunun başkenti yaptı. Bu dönemde Moğollar sınırlarını genişletti. 1230 yılında Çormagan Noyan liderliğinde yaklaşık 30 000 kişilik orduyu Batı’ya doğru gönderdi. Pers ülkesi, Ermenistan ve Gürcistan’ı fethederek Kafkasya’yı geçti ve Avrupa’ya doğru ilerledi.

3- Güyük Han 1206-1248: Ögeday’ın en büyük oğludur. 1246 Kırmızı Kaplan yılında toplanan kurultay ile tahta oturmuştur. 1247 yılında ilk defa nüfus sayımı yapıldı.

4- Möngke Han 1208-1258: Cengiz Han’ın en küçük oğlu Tuluy’un en büyük oğludur. 1251 Sarı Ejderha yılında yapılan kurultayda tahta çıkmıştır. Möngke döneminde Moğol İmparatorluğu en büyük gücüne ulaşmıştır. 1258 yılında Güney Çin’i fethederken ölmüştür.

5- Kubilay Han 1215-1294: Möngke Han’ın kardeşidir. 1260 Beyaz Maymun yılında tahta oturmuştur. Moğolların siyasi merkezini Güney Çin Pekin’e kaydırdı. Burada Çin ve Tibet’i yöneten Yüen Hanedanını kurdu.

6- Temür Olcaytu Han 1265-1307: Kubilay Han’ın üçüncü oğlu Jingim’in oğludur. 1294 Mavi At yılında tahta çıktı.

7- Kaysan Külük Han 1281-1311: Jingim’in ikinci oğlu Darmabala’nın oğludur. 1308 Sarı Maymun yılında tahta oturmuştur.

8- Ayurbarvada Buyantu Han 1285-1320: Darmabala’nın üçüncü oğlu, 1312 Beyaz Domuz yılında tahta çıkmıştır.

9- Şidbal Kegen Han 1303-1324: Buyantu Han’ın oğlu, 1321 Beyaz Maymun yılında tahta çıkmıştır.

10- Yesün Temür Han 1293-1328: Jingim’in oğlu Gammala’nın ikinci oğludur. 1324 Kara Domuz yılında tahta oturmuştur.

11- Aşithev Han 1320-?: Yesün Timur’un büyük oğlu, 1328 Sarı Ejderha yılında tahta çıkmış ve küçük yaşta olduğu için bir ay içerisinde tahttan indirilmiştir.

12- Hüslen Han 1300-1329: Kaysan’ın büyük oğludur. 1300’de doğmuş, 1329 Sarı Yılan yılında tahta oturmuş ve aynı yıl ölmüştür.

13- Tok Temür Han 1304-1332: Kaysan’ın ikinci oğludur. 1329 Sarı Yılan yılında tahta oturmuştur.

14- Rinçinbal Han 1326-1332: Huslen Han’ın oğlu, 1332 Kara Maymun yılında tahta oturmuş ve 2 ay sonra ölmüştür.

15- Togon Temür Han 1320-1370: Rinçinbal’in ağabeyi ve kraliyet unvanı ‘Bilge’ydi. 1333 Kara Tavuk yılında tahta oturdu. 1368 yılında Çin’de büyük bir ayaklanma çıktı ve Moğolların egemenliği sona erdi.

16- Ayurşiridara Han 1338-1378: Togon Temür’ün büyük oğlu, 1370 Beyaz Köpek yılında tahta çıktı. Çin’in Ming Hanedanına karşı savaştı.

17- Togus Temür Ushal Han 1342-1388: Ayurşiridara’nın küçük kardeşidir. 1378 Sarı At yılında tahta çıktı ve Çin’in Ming Hanedanına karşı savaştı. Karakurum bu dönemde Çinli askerler tarafından ateşe verildi. 1388 yılında zehirlendi.

18- Zorigtu Han 1359-1392: Togus Temür’ün büyük oğlu, 1359’da doğdu, 1389 Sarı Yılan yılında tahta oturdu. Moğolların ekonomisini geliştirmek adına büyük ölçekli çalışmalar düzenledi. 1392’de öldü.

19- Elbeg Han 1361-1399: Zorigt Han’ın oğlu, 1393 Kara Tavuk yılında tahta oturdu ve 1399’da öldürüldü.

20- Gün Tömör Han 1377-1402: Elbeg Han’ın oğludur. 1400 Beyaz Ejderha yılında tahta oturdu. Bu dönemde, babasının zamanında başlayan, Batı Moğolistan’daki Oyratlar ile Doğu Moğolistan arasındaki bölünmeler daha da derinleşti. 1402 yılında öldürüldü.

21- Örüg Han 1379-1408: 1403 yılında tahtı ele geçirdi ve 1408 yılında öldürüldü.

22- Ölziy Tömör Han 1378-1411: Gün Tömör’ün oğlu, 1378 yılında doğdu, 1408’de tahta oturdu ve 1411’de öldürüldü.

23- Delbeg Han 1395-1415: Ölziy Tömör’ün oğlu, 1411’de tahta oturdu ve 1415 yılında öldürüldü.

24- Aday Han 1400-1438: 1426 Kırmızı At yılında tahta oturdu ve 1438’de Oyratlar tarafından öldürüldü.

25- Taysun Han 1422-1452: Aday Han’ın büyük oğludur. 1439 Sarı Koyun yılında tahta çıktı ve 1452 yılında zehirlendi.

26- Agbarjin Han 1423-1452: Taysun’un oğludur. 1452 Kara Maymun yılında tahta çıktı. Aynı yıl öldürüldü.

27- Esen Han 1407-1455: Taysun Han’ın eski başbakanı, Oyrat Togoon Tayşı’nın oğludur. Oyratları Moğolistan çatısı altında birleştirdi. 1452 Kara Maymun yılında tahta oturarak tüm Moğolistan’ın hanı oldu. Ming Hanedanına karşı savaşan en yetenekli han idi. Kendisinin Cengiz soyundan olmadığı iddia edilerek 1455’te öldürüldü.

28- Merküs Han 1446-1456: Taysun Han’ın ikinci oğludur. 1455 Mavi Domuz yılında tahta oturdu ve 1456 yılında öldürüldü.

29- Molon Han 1437-1462: Merküs Han’ın kardeşidir. 1456’da tahta çıktı ve 1462 yılında öldürüldü.

30- Mandool Han 1426-1467: Aday Han’ın oğludur. 1463 Kara Koyun yılında tahta oturdu. 1467 yılında öldü. Ölümünden sonra genç eşi Kraliçe Manduhay birliği yeniden sağlamak adına mücadele etti.

31- Dayan Han 1464-1517: 1470 Beyaz Kaplan yılında henüz 6 yaşında han oldu. Mandool Han’ın genç eşi Manduhay, Dayan Han ile evlenerek onun tahta oturmasına yardım etti.  Dünyayı fethetme anlamındaki ‘Dayan’ unvanını aldı. Moğolistan’ın birleşmesinde önemli derecede rol oynadı.

32- Barsbolad Han 1488-1519: Dayan Han’ın oğludur. 1517 Kırmızı Öküz yılında tahta çıkmıştır. Bu dönemde ülke içinde krizler yeniden alevlendi.

33- Bodi Alag Han 1505-1547: Dayan Han’ın oğlu Turbold’un en büyük oğludur. 1520 Beyaz Ejderha yılında tahta çıktı. İç krizler üst seviyeye çıktı.

34- Daraysun Güden Han 1520-1557: Bodi Alag Han’ın büyük oğludur. 1548 Sarı Maymun yılında tahta oturdu. Altan Tobçi, bu hanın kendi dönemindeki altı büyük kabileyi birleştirdiğini söyler.

35- Tümen Zasagtu Han 1539-1592: Daraysun Güden Han’ın en büyük oğludur. 1558 Sarı At yılında tahta oturdu. Yeni yasa hazırladığı için ‘Kanun Koyucu Han’ unvanını aldı.

36- Buyan Seçen Han 1555-1603: Tümen Han’ın büyük oğludur. 1593 Kara Yılan yılında tahta oturdu.

37- Ligdan Han 1592-1634: Buyan Seçen Han’ın oğlu olan Mangus Tayci’nin oğludur. 1604 Kara Tavşan yılında tahta oturdu. Budizm bu dönemde popüler hâle geldi. Bazı kitaplar ve kutsal yazılar onun döneminde Moğolcaya çevrilerek Moğol kültürünün aydınlanmasına etkisi oldu. Bu dönemde Mançu saldırganlığına karşı Moğolistan’ı birleştirmeye çalıştı. Cengiz Han soyunun son hanıdır.

1206 yılından 1634 yılına kadar 428 yıl Cengiz sülalesinden 37 kişi tahta oturmuştur. En fazla süre ile 47 yıl tahta kalan han Bat Möngke Dayan Han’dır. Rinçinnbal Han iki aydan az süre tahtta kalmıştır. En uzun yaşayan han Kubilay’dır. 79 yaşına kadar yaşamıştır. Aşithev Han 8, Merküs Han 9, Ligdan Han 12, Togon Temür Han 13 yaşında tahta çıkmıştır. Kubilay Han ve Esen Han 45 yaşlarında tahta çıkmış, Cengiz Han 44, Möngke Han 43, Ögeday Han 42 yaşında tahta oturmuştur. Hanların 13’ü zehirlenmiştir. 1393-1462 yılları arasında 11 han zehirlenmiştir.

 

 

Peki ben ne yapabilirim?
Bizi okuyor, beğeniyor ve “Peki ben ne yapabilirim?” diye soruyor musunuz? Bağış yaparak bizi destekleyebilirsiniz. Bağışlarınızla faaliyetlerimiz daha sık, daha geniş ve daha etkili olacaktır. TIKLAYINIZ!
       

Yazarın MİSAK'taki yazıları