03.08.2021

Zengezur yolu Turan’a gider mi?

9 Kasım 2020'de Azerbaycan, Ermenistan ve Rusya Devlet Başkanları arasında yapılan anlaşma ile İkinci Karabağ Savaşı sona ermiş fakat anlaşma metinindeki maddelerde bazı hususlar muallakta kalmıştır. Bu maddelere açıklık getirilmesi gerekmektedir.


9 Kasım 2020 tarihinde Azerbaycan, Ermenistan ve Rusya Devlet Başkanları arasında akdedilen ateşkes anlaşması ile İkinci Karabağ Savaşı nihayete ermiştir. Anlaşma ile sadece Rus barış gücünün bölgeye yerleşmesi değil aynı zamanda Azerbaycan ve Ermenistan arasında süren ekonomik ve ulaşım kısıtlamaların da kaldırılması öngörülmektedir. Bu kısıtlamaların kaldırılmasına matuf 9 Kasım Ateşkes Anlaşması’nın 9’uncu maddesi ise özellikle dikkat çekicidir.

Ne demektedir 9’uncu madde: “(…) Ermenistan Cumhuriyeti, Azerbaycan Cumhuriyeti’nin batı illeri ile Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti arasında sivillerin, ulaşım araçlarının ve yüklerinin her iki istikamette engelsiz bir şekilde dolaşımının düzenlenmesi amacıyla ulaşım bağlantısının güvenliğinin sağlanmasını garanti eder.” Azerbaycan’ın Nahçıvan ile doğrudan kara bağlantısı kurması Türkiye ile de ulaşım koridorunun kurulması anlamına gelmektedir. Bu gelişme Türkiye’de çoktan beri unutulmaya yüz tutmuş bir konuyu, Zengezur Koridoru’nu tekrar gündeme getirmiştir.

Bu kapsamda, Zengezur Koridoru hakkında kısa bir bilgilendirmenin ardından 9 Kasım Ateşkesinin bölgesel aktörlere etkisi, anlaşma hükümlerinde Azerbaycan-Nahçıvan bağlantısını nasıl kurmayı öngördüğü ele alınacaktır.

Zengezur Koridoruna dair kısa bilgiler

Zengezur Koridoru, İran’ın Ermenistan ile olan 44 km’lik sınırı boyunca devam eden bir geçiş bölgesidir. Doğu istikametinden Azerbaycan Cumhuriyeti’nin Zengilan ve Mincivan yerleşim merkezleri üzerinden E0002 numaralı karayolu ile Ermenistan’ın Syumik ilinin güney hattı boyunca ilerlemekte; İran ve Ermenistan sınır kapısı olan Agarak/Norduz sınır kapısı üzerinden Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’nin Ordubad rayonuna M8 numaralı karayolu ile bağlanmaktadır. Halihazırda Ermenistan ve Azerbaycan arasında Karabağ sorunu,  mevcut ulaşım ambargosu sebebiyet vermekte ve sınırda gümrük kapıları bulunmamaktadır.

44 km’lik Zengezur hattı boyunca bu koridora müdahale etme mesafesinde bulunan 5 yerleşim merkezi bulunmakta olup Ermenistan’da gerçekleştirilen son nüfus sayımına göre burada 10.000 civarında Ermeni yaşamaktadır.

Syumik ilinin meskun nüfusun en yoğun olduğu Agarak ve ilin idari merkezi Meghri bu beş yerleşim merkezi arasındadır. Meghri şehrinin bir diğer özelliği ise Ermenistan’da bulunan üç Rus askeri üssünden birisinin bu şehir yakınlarında olmasıdır.

Bu bölgede konuşlu Rus askerî personelinin sayısı hakkında kesin bilgi olmamakla beraber Ermenistan ve İran arasında sınır güvenliğini sağlamak için bölgede yer aldıkları ifade edilmektedir.

9 Kasım Ateşkesinin işleyiş mantığı

Türkiye’de de yankı uyandıran Nahçıvan-Azerbaycan arasında ulaşım koridorunun kurulması kararının daha iyi anlaşılabilmesi için anlaşmanın imzalandığı ortama, bu anlaşmanın ruhuna ve bölgesel aktörler üzerindeki etkilerine yakından bakmak gerekiyor.

Moskova açısından İkinci Karabağ Savaşı’nı sona erdiren anlaşma nitelik itibarıyla Rusya patronajında Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) şemsiyesinde imzalanmış bir anlaşmadır. Diğer bir deyişle, bu şemsiye dışında kalan tüm ülkeler Rusya’nın imkan verdiği ölçüde sürece müdahil olabileceklerdir. Türkiye ve İran’ın Karabağ sorununda katılımlarının sınırlandırılması anlamına gelen bu anlaşma mimarisi ayrıca anlaşmanın tarafları içinde bazı sonuçlar doğurmaktadır. Karabağ sorununu uluslararası toplumun kurumları yardımıyla 30 yıldır çözemeyen Azerbaycan ve Ermenistan sorunun yeniden silahlı bir çatışmaya dönüşmemesi için Rusya Federasyonu’nun kuracağı dengeyi peşinen kabul etmektedir. Bu da anlaşmanın çizdiği sınırlar dahilinde detaylandırılmasına ihtiyaç duyulan tüm başlıklarda Kremlin’in serdedeceği görüşün hakim görüş olması ihtimalini ortaya çıkarmaktadır.

Anlaşma sonrasında yeni barış koşullarının ve yeni kuralların oluşturulmasında Moskova’nın bu üstünlüğüne katkı sağlayan bir diğer husus ise Azerbaycan ve Ermenistan arasında halihazırda bir diyalogun kurulamaması ve öncelikli konuların gündeme getirilmesinde Rusya’nın aracılığına duyulan ihtiyaçtır. Nitekim Ermeni işgalinden arındırılan bölgelerdeki Hristiyan ibadethanelerinin ne olacağına ilişkin sorun ve garanti talebi Ermenilerin talebiyle Vladimir Putin tarafından doğrudan İlham Aliyev’e iletilmektedir.

Elbette Rusya Federasyonu-Ermenistan ilişkileri savaş sonucunda Ermenistan iktidarının zayıflamasının da etkisiyle daha sıkı bir görüş birliği içinde yürümektedir. Ancak Rusya’nın barış gücü ile bölgeye girmesi, Sovyet mirası bazı davranış kalıplarını Bakü’de kanaatimizce tekrar canlandırmıştır. Bu da 9 Kasım Ateşkes Anlaşması ile kurulması öngörülen ulaşım koridorlarının bölge ülkeleri ve anlaşmanın taraflarının görüşleri dikkate alınsa da Moskova’nın iradesi ve bakış açısıyla hayata geçirilmesinin akla daha yatkın olduğunu göstermektedir.

Rus barış gücünün Dağlık Karabağ bölgesine yerleşmesi, Erivan ile Hankendi bağlantısının Rus barış gücüne bırakılması Azerbaycan üzerinde güçlü bir baskı unsuru oluşturmaktadır. Güney Osetya ve Abhazya’da yapılan referandum ile Rus barış gücünün koruması altında nasıl bağımsız oldukları ya da Kırım’da olduğu üzere yine referandum ile başka bir ülkeye katılmayı kabul ettikleri halen hafızalardadır. Dağlık Karabağ’da böyle bir oldu bittinin yaşanmaması için Azerbaycan Rusya Federasyonu ile ilişkilerini iyi tutmak durumundadır. Bu denklemde diğer tarafta Azerbaycan-Türkiye ilişkileri bulunmaktadır. Türkiye’nin güçlü askerî ve siyasî desteğiyle statükoyu bozan Azerbaycan’ın bu ilişkiyi daha da derinleştirmesi Rusya Federasyonu’nu tedirgin etmektedir. Bu bakımdan Nahçıvan’ı Azerbaycan’a bağlayacak koridorun Türkiye’ye de açıldığının fevkalade farkında olan Rusya Federasyonu’nun bu yolu güneyinde Güney Azerbaycan’ın yer aldığı, adeta bir Türk deniziyle çevrilmiş Zengezur koridorundan ziyade Ermenistan içerisinden geçirmesi daha gerçekçidir.

Azerbaycan-Türkiye yakınlaşmasının Ermenistan’ı sahada askerî bir iflasa sürüklemesi sonucunda sorunun Moskova ile dengelenebileceğini gören Ermenistan’ın bu anlaşma hükümlerine daha fazla bel bağlayacağı açıktır. Batı ile flört eden Paşinyan iktidarının askerî yenilgisi Ermenistan’da radikal milliyetçi unsurların ve güvenlik bürokrasisindeki sertlik yanlısı unsurların elini güçlendireceği de hesaba katılırsa Ermenistan, “beka sorununu” Rusya aracılığıyla çözmek için daha fazla Rus güvenlik unsurunun ülkesinde konuşlanmasını talep etmesi beklenebilir.  Bu da Ermenistan’ın bağımsız bir dış politika izleme imkanını önemli oranda kısıtlamaktadır.

9 Kasım Ateşkesi’nin ulaşım konusundaki kodları

Azerbaycan ile Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti arasındaki ulaşım nasıl sağlanacaktır? Azerbaycan ve Türkiye kamuoyunda Zengezur Koridoru’na işaret edilse de, 9 Kasım Ateşkes Anlaşması’nın herhangi bir güzergah belirtmeksizin Ermenistan’ın bu konuda sadece güvenliğini taahhüt etmesi hem bu ülkenin hem de Rusya Federasyonu’nun farklı bir yaklaşım içinde olduğunun göstergesi olarak kabul edilebilir.

Azerbaycan ve Nahçıvan arasındaki bağlantı güzergahının yukarıda aktardığımız irade ile Moskova tarafından Ermenistan da ikna edilerek şimdiden karar verildiğine ilişkin emareler bulunmaktadır. 13 Kasım 2020 tarihinde Putin’in başkanlığında Savunma, Dışişleri ve Acil Durum Bakanları ile Rus İç İstihbarat Servisi Başkanı’nın (FSB) hazır bulunduğu 9 Kasım Ateşkesi’nin nasıl uygulanacağına ilişkin bir toplantı yapılmıştır. Toplantıda FSB Başkanı bölgede Putin’in talimatları doğrultusunda beş yeni kontrol noktasının Ermenistan sınır güvenlik birimleri ile istişare içinde oluşturulacağını ifade etmiştir.

FSB’ye bağlı Sınır Muhafaza Birlikleri’nin yerleşeceği beş yeni kontrol noktasının 2’si İran sınırında, Megri ve Sığırt yerleşim merkezlerinde kurulacaktır. Bir diğer kontrol noktasının ise Laçın koridorunun Ermenistan ülkesindeki devamında yer alan Tegh yerleşim merkezinde kurulması planlanmaktadır.

Diğer iki nokta ise Ermenistan’ın Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’ne, Türkiye’ye de yakın olan sınırında yer alan Yeraskh ve Paruyr Sevakh’da kurulacaktır. Bu da Azerbaycan Cumhuriyeti ile Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti arasında kurulacak bağlantının Zengezur koridorundan diğer bir ifadeyle Ermenistan ile İran sınırı üzerinden değil Ermenistan’ın Rusya ile karayolu ulaşımının can damarı olan E117 numaralı yol üzerinden sağlanmasının planlandığını göstermektedir. Yeraskh 236 km’lik bir güzergah ile Tegh’e oradan da Azerbaycan topraklarında yer alan Laçın’a bağlanmaktadır. Bu kontrol noktalarının Azerbaycan ile Ermenistan arasındaki gümrük noktaları olması muhtemeldir.

Özetle, FSB tarafından kurulan yeni sınır muhafaza noktaları Nahçıvan-Azerbaycan bağlantısının Zengezur Koridoru üzerinden değil Haydarabad-Yeraskh-Tegh-Laçın güzergahı üzerinden sağlanmasına delalet etmektedir.

Bilindiği üzere, Ateşkes Antlaşmasının 6’ıncı maddesi ile Ermenistan ile Dağlık Karabağ arasındaki ulaşım Şuşa şehri istisna olmak üzere Laçın Koridoru etrafında 5 km’lik bir güvenlik alanı yaratılarak Rus barış gücünün kontrolüne bırakılacak, üç yıl içerisinde bu ulaşımın sağlanması için yeni bir yolun yapımı gerçekleştirilecek, takiben Rus barış gücü yapılan yola yeniden konuşlandırılacaktır. Anlaşmanın 9’uncu maddesinde yukarıda da belirtildiği üzere Nahçıvan ve Azerbaycan arasında bir bağlantının sağlanması ve bu yolun güvenliği Ermenistan tarafından taahhüt edilmesinin yanı sıra yolun denetiminin FSB Sınır Muhafaza Birimi tarafından yapılacağı belirtilmekte ve herhangi bir takvime bağlanmadan yeni bir yolun inşa edilmesi için tarafların uzlaşıldığı da ifade edilmektedir.

FSB’nin açacağı yeni sınır muhafaza noktalarının ayrıca Ermenistan ile var olan güvenlik alanındaki işbirliğini sağlayan müesseseleri daha da güçlendirerek Azerbaycan-Türkiye yakınlaşmasını baltalaması ihtimal dahilindedir. Kollektif Güvenlik Anlaşması Örgütü ile Erivan, Rusya Federasyonu’nun askerî şemsiyesi altında yer almaktadır. Diğer taraftan, Rusya’nın Gümrü’deki askerî üssünün yasal dayanağını teşkil eden anlaşma ve bu anlaşmanın 2010 tarihli 5 numaralı protokolü ile Ermenistan sınırları Rus askerleri tarafından korunmaktadır.

Azerbaycan-Nahçıvan arasındaki ulaşım koridoru bağlamında 9 Kasım Ateşkes Anlaşması’nın hükümlerine açıklık kavuşturulması gereken bir başka husus ise koridorun kullanımının kapsamıdır. Anlaşma ile hem Laçın Koridoru hem de Nahçıvan-Azerbaycan arasındaki bağlantının sağlanacağı yolda sivillerin, nakliye araçlarının ve yüklerinin dolaşımının güvenliği taahhüt edilmektedir. Ancak anlaşma metninin yazımından bu koridorların uluslararası ticarete mevzu eşya ile uluslararası seyahate mevzu kişilerin kullanımına açık olup olmadığı anlaşılmamaktadır. Bir diğer ifadeyle Türkiye’den çıkan bir tırın ya da yolcu taşıyan bir otobüsün bu yolu kullanarak doğrudan Azerbaycan’a seyahat imkanının olup olmadığı belirsizdir. Şunu da ilave etmek gerekir ki, anlaşma metninde “siviller, nakliye araçları ve yüklerinin dolaşımının düzenlenmesi” ifadesinin dar anlamda Azerbaycan ve Ermenistan vatandaşları ile bu devlet plakalı araçlar için yorumlanması daha güçlü bir ihtimaldir. Zira Ermenistan ile Türkiye arasındaki sınır kapılarının açılmaması halinde bu yolun Nahçıvan üzerinden Türkiye’nin kullanıma sunulması mümkün olmayacaktır. Diğer taraftan, Türkiye’nin Ermenistan ile sınır kapılarını açması halinde Türk menşeli araçlar için geçişin Dilucu Sınır Kapısı’ndan Haydarabad’a, oradan Yersakh güzergahı üzerinden kullandırılması yerine Ermenistan tarafından belirlenecek başka bir sınır kapısı, örneğin Gümrü, üzerinden sağlanması da ihtimal dahilindedir.

Kaynakça

Заявление Президента Азербайджанской Республики, Премьер-министра Республики Армения и Президента Российской Федерации, http://kremlin.ru/events/president/news/64384, erişim tarihi: 13.11.2020.

Ermeni İstatistik İdaresi, Syunik İli Nüfus Sayımı Sonuçları, 2011, http://armstat.am/file/doc/99483283.pdf, erişim tarihi: 15 Kasım 2020.

AB Parlemontosu Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü Politika Dairesi, “Russian Military Presence in the Eastern Partnership Countries”, Temmuz 2016, s.26.

Tелефонные разговоры с Ильхамом Алиевым и Николом Пашиняном, Kremlin, 14 Kasım 2020, http://kremlin.ru/events/president/news/64418, erişim tarihi: 15 Kasım 2020.

Совещание по решению гуманитарных вопросов в районе Нагорного Карабаха, http://kremlin.ru/events/president/news/64409, erişim tarihi: 15 Kasım 2020.

Ali Asker, “Rusya’nın Ermenistan’da Askerî Varlığı: Hukuki ve Politik Bakış Açısıyla Bir Değerlendirme”, Ermeni Araştırmaları, No: 41, 2012, s.100.

Yazar

Baykal Yörüklü

Yorum Yap

Kayıt olmadan yorum yapabilirsiniz.